Afscheiding van 1834
De Afscheiding van 1834 is de aanduiding van een kerkelijke beweging in het Nederland van de 19e eeuw, die uiteindelijk heeft geleid tot zelfstandige gereformeerde kerken naast de Nederlandse Hervormde Kerk.
Deze beweging was een directe reactie van orthodoxe gelovigen op twee belangrijke problemen: de oprukkende theologische vrijzinnigheid en het centralistische kerkbestuur van de Nederlandse Hervormde Kerk. Men streefde naar een zuiverder orthodoxie en meer autonomie voor de plaatselijke gemeenten, om de traditionele leer beter te kunnen handhaven.
De Afscheiding van 1834 heeft, hoewel klein begonnen, grote invloed gehad op de vorming van de gereformeerde gezindte binnen de moderne Nederlandse samenleving.
Aanleiding
Zie ook Protestantisme in NederlandDe redenen dat men zich in 1834 van de Nederlandse Hervormde Kerk wilde afscheiden lagen vooral in de ontwikkelingen in Gereformeerde Kerk van Nederland na 1795 (sinds 1816 de Nederlandse Hervormde Kerk).
De gereformeerde belijdenis functioneerde niet meer in de praktijk en de gereformeerde kerkregering (de Dordtse kerkorde) was afgeschaft ten gunste van een hiërarchische kerkstructuur met de koning (Willem I) aan het hoofd. Predikanten die de gereformeerde belijdenis verdedigden in woord en geschrift werden vervolgd en afgezet.
Invloed van verlichte theologen
Hoogleraren aan universiteiten als Franeker en Leiden, zoals Johannes Hendricus van Regenbogen en Petrus Hofstede de Groot, stonden in de 18e en 19e eeuw bekend om hun progressieve theologische lijn. Zij hadden moeite met de gereformeerde belijdenisgeschriften (de Drie Formulieren van Enigheid, vastgesteld door de Synode van Dordrecht 1618-1619, die ook leidde tot de Statenvertaling) en vonden dat de kerk daar niet langer aan gebonden was. Fundamentele leerstukken zoals de verzoeningsleer en de leer van de totale verdorvenheid van de mens kregen een andere, positievere invulling. De theologie werd beperkt tot de moraal en de kerk tot een opvoedingsinstituut. Tegen deze ontwikkelingen kwamen de orthodoxe predikanten in verzet.
De kwestie van de proponentsformule
De proponentsformule, waarmee predikantskandidaten hun instemming met de gereformeerde belijdenis verklaarden, was aangepast. Dit maakte het mogelijk om in te stemmen met de belijdenis 'voorzover' die met Gods Woord overeenstemde, wat ruimte gaf voor een minder strikte binding.
Algemeen Reglement van 1816
In 1816 werd een Algemeen Reglement aan de kerk opgelegd, dat de Dordtse Kerkorde moest vervangen. Dit reglement centraliseerde de kerkstructuur, waarbij hogere organen de lagere benoemden en de landelijke synodale vergadering door het Departement voor Hervormde Eredienst werd benoemd. Ook werd de naam van de Nederduitse Gereformeerde Kerk gewijzigd in Nederlandse Hervormde Kerk.
Verzet van orthodoxe zijde
Al vroeg ontstond er verzet. In 1810 omschreef Willem Bilderdijk de Nederlandse Hervormde Kerk al als "een kerk die geen kerk meer is". Dit verzet uitte zich in brochures, zoals die van Dirk Molenaar en Nicolaas Schotsman (met een voorwoord van Bilderdijk).
Gezelschappen en 'de oude schrijvers'
Ondertussen ontstonden op tal van plaatsen godsdienstige gezelschappen. Hier lazen mensen in huiselijke kring de boeken van 'oude schrijvers' uit de Nadere Reformatie en puriteinse theologen. In deze kringen werd een nieuwe kerkreformatie bewerkstelligd die uitliep op de Afscheiding van 1834.
Start van de Afscheiding: afzetting Hendrik de Cock
In 1834 werd Hendrik de Cock aangeklaagd en uiteindelijk afgezet door het Provinciale Kerkbestuur van de Nederlandse Hervormde Kerk vanwege zijn verdediging van de gereformeerde leer in publicaties en zijn kritiek op de 'evangelische gezangen'. Steun kreeg de Cock van zijn collega Hendrik Scholte, waarna de Akte tot Afscheiding of Wederkeering werd opgesteld. Deze akte verklaarde de Nederlandse Hervormde Kerk tot 'valse Kerk' en bevestigde de binding aan de Drie Formulieren van Enigheid.
Het slot van deze akte luidt:
Uit dit alles tezamen genomen is het nu duidelijk geworden, dat de Nederlandse Hervormde Kerk niet de ware, maar de valse Kerk is volgens Gods Woord en art. 29 van onze belijdenis, weshalve de ondergetekenden met dezen verklaren dat zij overeenkomstig het ambt der gelovigen (art. 28) zich afscheiden van degenen, die niet van de Kerk zijn, en dus geen gemeenschap meer willen hebben met de Nederlandse Hervormde Kerk, totdat deze terugkeert tot de waarachtige dienst des Heeren; en verklaren tevens gemeenschap te willen oefenen met alle ware Gereformeerden ledematen, en zich te willen verenigen met elke op Gods onfeilbaar Woord gegronde vergadering, aan wat plaatse God dezelve ook verenigd heeft, betuigende met deze, dat wij ons in alles houden aan onze aloude Formulieren van Enigheid: n.l. de belijdenis des Geloofs, de Heidelbergse Catechismus en de canones van de Synode van Dordrecht, gehouden in de jare 1618/1619..
Kort na de Akte tot Afscheiding, in oktober 1834, scheidden De Cock en zijn gemeente in Ulrum zich als eersten officieel af, waarmee de Afscheiding een feit was.
Verdere ontwikkelingen
Vervolging door de overheid
De Nederlandse overheid wilde dat de afgescheidenen erkenning vroegen als afzonderlijk kerkgenootschap, maar daarvoor moesten zij de naam gereformeerd prijsgeven. De afgescheidenen wilden dit niet, omdat zij vonden de ware voortzetting te zijn van de gereformeerde kerk van Nederland sinds de Reformatie. Doordat zij echter niet officieel erkend waren, bevonden zij zich in een moeilijke positie. Er werd een wet van Napoleon toegepast, dat voor samenkomsten van meer dan 20 personen toestemming moest worden gevraagd. Deze toestemming werd lange tijd niet gegeven. Verschillende voorgangers van de afgescheidenen (waaronder Hendrik de Cock) kwamen in de gevangenis terecht. Na 1845 emigreerden veel afgescheidenen naar de Verenigde Staten onder leiding van bekende predikanten als Albertus Christiaan van Raalte en Hendrik Pieter Scholte.
Interne verdeeldheid
Tal van meningsverschillen waaronder het aanvragen van erkenning door de overheid en het daarvoor in ruil laten varen van de naam gereformeerd voor het eigen kerkgenootschap leidde tot een splitsing van de afgescheidenen in twee groepen: de Gereformeerde Kerken onder het Kruis en de Christelijke Afgescheiden Gemeenten. In 1869 verenigde deze groeperingen zich weer in de Christelijke Gereformeerde Kerk.
De fusie van 1892: de Gereformeerde Kerken in Nederland
In 1892 ging de Christelijke Gereformeerde Kerk samen met de Nederduits Gereformeerde Kerken (dolerende) die ontstaan waren uit de Doleantie van 1886 en vormden de Gereformeerde Kerken in Nederland. Deze fusie was mogelijk omdat beide groeperingen een gedeeld streven hadden naar orthodoxie en meer autonomie voor de plaatselijke kerken, al hadden ze dit oorspronkelijk vanuit een ander zelfbeeld nagestreefd.
Ontwikkelingen na 1892
Een klein deel van de Christelijke Gereformeerde Kerk ging niet mee met de fusie en ging verder onder dezelfde naam. Dit kleine deel groeide later weer uit met voornamelijk spijtoptanten uit de Gereformeerde Kerk. Op 1 mei 2004 fuseerden de Gereformeerde Kerken in Nederland met de Nederlandse Hervormde Kerk en de Evangelisch-Lutherse Kerk tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN).
Literatuur
Historisch
- Bavinck, dr. H. Bilderdijk als denker en dichter (1906)
Portaal Nederlandse Overheidsheraldiek
Portaal Nederlandse overheidswapens  |
Onderdeel van:  |
|
Nederlandse heraldiek:
Overzeese heraldiek:
|
Nederlandse heraldische verzamelobjecten
|
Does, dr. J.C. van der De Afscheiding in haar wording en beginperiode (1933)
Portaal Nederlandse Overheidsheraldiek
Portaal Nederlandse overheidswapens |
Onderdeel van: |
|
Nederlandse heraldiek:
Overzeese heraldiek:
|
Nederlandse heraldische verzamelobjecten
|
Smits, dr. C. De afscheiding van 1834 (Dordrecht: Van den Tol, 1971-1991, 9 delen) Een gedetailleerde beschrijving, voornamelijk van regio's.
Portaal Nederlandse Overheidsheraldiek
Portaal Nederlandse overheidswapens |
Onderdeel van: |
|
Nederlandse heraldiek:
Overzeese heraldiek:
|
Nederlandse heraldische verzamelobjecten
|
J. Wesseling, De afscheiding van 1834 in ... 1834-1869 (Groningen: De Vuurbaak, 1973-1989; 10 delen). Een gedetailleerde beschrijving van Groningen, Friesland, Overijssel en Zeeland.
- Keizer, dr. G. De Afscheiding van 1834. Haar aanleiding naar authentieke brieven en bescheiden beschreven (1934)
Portaal Nederlandse Overheidsheraldiek
Portaal Nederlandse overheidswapens |
Onderdeel van: |
|
Nederlandse heraldiek:
Overzeese heraldiek:
|
Nederlandse heraldische verzamelobjecten
|
Geels, prof. J.W., Bruin, prof. P.J.M. de., Salomons, ds. G., Schuit, prof. J.J., Jongeleen, ds. J., Hilbers, ds. A.H., Janssen, ds. H., Meiden, ds. L.H. van der., Wisse, prof. G. Gedenkboek uitgegeven bij de herdenking der Afscheiding 1834 in opdracht van de Generale Synode der Christelijke Gereformeerde Kerk in Nederland (1934)
- Bosch, ds. J. Figuren en aspecten uit de eeuw der Afscheiding (1952)
- Algra, H. Het wonder van de 19de eeuw. Van vrije kerken en kleine luyden (1965)
- Rasker, A.J. De Nederlandse Hervormde Kerk vanaf 1795. Haar geschiedenis en theologie in de negentiende en twintigste eeuw (1974)
- Exalto, K. Zij die bleven, Schetsen over het leven en werk van acht predikanten die niet met de Afscheiding meegingen (1981)
- Zwaag, W. van der, Twaalf reveilgetuigen, Willem Bilderdijk en zijn geestverwanten (2003)
- Berg, dr. C.R. van den Nicolaas Schotsman en zijn eere-zuil (2018)
Leerstellig
- Schotsman, N. Eere-zuil ter gedachtenis van de voor twee honderd jaren te Dordrecht gehouden nationale synode opgeregt (1819)
- Costa, Isaac da Bezwaren tegen de geest der eeuw (1823)
- Groen van Prinsterer, G. Maatregelen tegen de Afgescheidenen aan het staatsregt getoetst (1837)
- Groen van Prinsterer, G. Ongeloof en revolutie (1847)
Portaal Nederlandse Overheidsheraldiek
Portaal Nederlandse overheidswapens |
Onderdeel van: |
|
Nederlandse heraldiek:
Overzeese heraldiek:
|
Nederlandse heraldische verzamelobjecten
|
Cock, Hendrik Verzamelde Geschriften 2 delen, voorwoord door D. Deddens en W. van 't Spijker - deze uitgave werd financieel gesteund door de Theologische Hogeschool van de Gereformeerde Kerken in Nederland, de Theologische Hogeschool van de Gereformeerde Kerken (Vrijgemaakt), de Theologische Hogeschool van de Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland, de Theologische School van de Gereformeerde Gemeenten (1984)
