Colani: /* Externe link */

2024-11-29T13:34:32Z

Externe link

Nieuwe pagina

{{Infobox historisch land
| Naam in Landstaal = Zeventien Provinciën
| Status = [[Personele unie]] van [[leen (feodalisme)|lenen]] van het [[Heilige Roomse Rijk]] en onderdeel van de [[Habsburgse monarchie]]
| Voor1 = Habsburgse Nederlanden
| Vlag_Voor1 = Flag_of_Cross_of_Burgundy.svg
| Na1 = Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
| Vlag_Na1 = Statenvlag.svg
| Na2 = Spaanse Nederlanden
| Vlag_Na2 = Flag of the Low Countries.svg
| Jaar van ontstaan = 1543
| Jaar van afloop = 1585
| Vlag = [[Bestand:Flag of Cross of Burgundy.svg|125px|rand]]
| Vlagartikel = Bourgondisch kruis
| Wapen = [[Bestand:Coat of Arms of Charles V, Holy Roman Emperor as Heir of Philip the Handsome.svg|80px]]
| Wapenartikel = Keizer Karel V
| Leus =
| Kaart = Die Niederlande Nach denen XVII Provincien Eingetheilet (Zeventien Provinciën der Nederlanden, 17 Provinces) Gabriel Bodenehr.jpg
| Kaartjaar = Kaart van de Zeventien Provinciën, door Gabriel Bodenehr
| Hoofdstad = [[Brussel (stad)|Brussel]]
| Oppervlakte =
| Bevolking =
| Munteenheid = [[Nederlandse Gulden|Gulden]]
| Nationale feestdag =
| Volkslied =
| Talen = [[Belgisch-Nederlands|Zuid-Nederlands]] (Nederlands), [[Nedersaksisch]], [[Waals]], [[Picardisch]] (Frans), [[Luxemburgs]] (Duits) en [[Friese talen|Fries]]
| Officiële taal =
| Religie =
| Staatsgodsdienst = [[Rooms-katholiek]] (officieel), [[Protestantisme|Protestant]]
| Regeringsvorm = [[Monarchie]]
| Staatshoofd = de facto: [[Landsheer]], [[Keizer Karel V]]
| Dynastie = [[Huis Habsburg]]
}}
{{Zijbalk geschiedenis België}}
{{Zijbalk geschiedenis van de Nederlanden}}

[[Bestand:Descriptio Germaniae Inferioris Nederlanden Map by Abraham Ortelius 1573.jpg|thumb|260px|Kaart van [[Abraham Ortelius]] uit 1573, een van de oudste kaarten met daarop de Nederlanden]]

De '''Zeventien Provinciën''' was een term waarmee de [[Habsburgse Nederlanden]] tussen circa 1543 tot 1585 werden aangeduid. Nadat [[keizer Karel V]] in 1543 het [[hertogdom Gelre]] had ingelijfd, was er een min of meer aaneengesloten en afgerond geheel van [[landsheerlijkheid|landsheerlijkheden]] ontstaan.

Alleen in het zuidelijke deel vormden het [[prinsbisdom Luik]] en het [[abdijvorstendom Stavelot-Malmedy]] nog grote enclaves, verder waren er talrijke kleinere enclaves zoals [[Land van Ravenstein|Ravenstein]] en [[Graafschap Culemborg|Culemborg]], naast grensstreken zoals [[Kamerijk en het Kamerijkse|het Kamerijkse]] en [[heerlijkheid Borculo]]. Zij hoorden tot de [[Nederrijns-Westfaalse Kreits]].

Middels de [[Transactie van Augsburg]] (1548) en de [[Pragmatieke Sanctie (1549)]] werden dus de Habsburgse territoria gesmeed tot een politieke eenheid binnen de [[Bourgondische Kreits]] met een gemeenschappelijke erfopvolging onder het [[Huis Habsburg]]. Dit geheel van Nederlandse gewesten werd sindsdien ook wel aangeduid als 'de Zeventien Provinciën'.

==Grondgebied==
[[File:Wapens van de Zeventien Provinciën 1582, RP-P-1982-1234(R).jpg|thumb|Wapens van de Zeventien Provinciën, 1582]]
Op 25 oktober 1555 tijdens de troonafstand van Karel V als heer der Nederlandse gewesten waren dit de provinciën:
{| class="wikitable sortable"
|-
! style="text-align:left;" |Wapen
! style="text-align:left;" |Naam
!Latijnse Naam
! style="text-align:left;" |Ontwikkelingen
|-
| colspan="4" |'''''Zeventien Provinciën'''''<ref>{{cite book |website=Google Books |url=https://books.google.nl/books?id=9F4MAAAAYAAJ&dq=&pg=PA65#v=onepage&q&f=false |title=A Manual of the History of the Political System of Europe and Its Colonies |author=Arnold Hermann Ludwig Heeren |year= 1834 |page=65}}</ref><ref>{{cite web |website=Engelfriet |title=De namen van de Zeventien Provinciën (image) |url=http://www.engelfriet.net/Alie/Aad/17provincieslijst.jpg |access-date=July 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405033737/http://www.engelfriet.net/Alie/Aad/17provincieslijst.jpg |archive-date=April 5, 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.engelfriet.net/Alie/Aad/raad.htm |title=Ruzie met de Raad van State leidde tot de 80-jarige oorlog |date=January 13, 2005 |access-date=July 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529113519/http://www.engelfriet.net/Alie/Aad/raad.htm |archive-date=May 29, 2023}}</ref><ref name="wzp">{{cite web |website=Rijksmuseum |title=Wapens van de Zeventien Provinciën, Abraham de Bruyn (mogelijk), naar Chrispijn van den Broeck, 1582 |url=https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/RP-P-1982-1234(R) |access-date=July 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230712141509/https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/RP-P-1982-1234%28R%29 |archive-date=July 12, 2023}}</ref>
|-
|[[File:Counts of Holland Arms.svg|30px]] || [[graafschap Holland]]
|Holandia<ref name="wzp"/>|| bgcolor="#F8ECE0" | Grondgebied geïntegreerd in de Verenigde Provinciën in 1581.
|-
|[[File:Coatofarmszeeland.svg|30px]] || [[graafschap Zeeland]]
|Zelandia<ref name="wzp"/>|| bgcolor="#F8ECE0" | Gekoppeld aan het graafschap Holland. Grondgebied geïntegreerd in de Verenigde Provinciën in 1581.
|-
|[[File:Blason Nord-Pas-De-Calais.svg|30px]] || [[graafschap Vlaanderen]]
|Flandria<ref name="wzp"/>||Inclusief [[Rijsels-Vlaanderen]] (de [[Kasselrij|kasselrijen]] [[Kasselrij Rijsel|Rijsel]], [[Douai|Dowaai]] en [[Orchies]]). [[Doornik en het Doornikse]] (sinds 1521) nominaal bij Vlaanderen.
|-
|[[File:Arms of Robert dArtois.svg|30px]] || [[graafschap Artesië]]
|Artesia<ref name="wzp"/>|| bgcolor="#EFEFFB" | Definitief afgestaan aan Frankrijk in 1659 door de [[Vrede van de Pyreneeën]]. Behalve [[Aire-sur-la-Lys|Aire]] en [[Sint-Omaars]], afgestaan met de [[Vrede van Nijmegen]].
|-
|[[File:Blason fr Hainaut ancien.svg|30px]] || [[graafschap Henegouwen]]
|Hannonia<ref name="wzp"/>||
|-
|[[File:Namur Arms.svg|30px]] || [[graafschap Namen]]
|Namurcum<ref name="wzp"/>||
|-
|[[File:Escudo de Zutphen 1581.png|30px]] || [[graafschap Zutphen]]
|Zutphania<ref name="wzp"/>|| bgcolor="#F8ECE0" | Sinds 1543.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://dutchrevolt.leiden.edu/dutch/begrippen/staatsinstellingen/Pages/Karel%20102%20verhouding.aspx |title=2. Verhouding tot het Rijk van de Zeventien Provinciën |author=[[Johan Rudolf Thorbecke]], Robert Jacobus Fruin en [[Herman Theodoor Colenbrander]] |date=1922 |accessdate=19 december 2019 |work=Geschiedenis der staatsinstellingen in Nederland tot de dood van Willem II |publisher=Universiteit Leiden |archiefurl=https://web.archive.org/web/20191219092949/https://dutchrevolt.leiden.edu/dutch/begrippen/staatsinstellingen/Pages/Karel%2520102%2520verhouding.aspx |archiefdatum=2019-12-19 |dodeurl=nee}}</ref> Gekoppeld aan het hertogdom Gelre. Grondgebied geïntegreerd in de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Verenigde Provinciën]] in 1581 en opnieuw geïntegreerd in 1591.
|-
|[[File:Wapenschild van Brabant.svg|30px]] || [[hertogdom Brabant]]
|Brabantia<ref name="wzp"/>|| Een deel van het grondgebied ging over naar de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Verenigde Provinciën]].
|-
|[[File:Arms of the Count of Luxembourg.svg|30px]] || [[hertogdom Luxemburg]]
|Lutzenburgum<ref name="wzp"/>||
|-
|[[File:Modern Arms of Limburg.svg|30px]] || [[Staten van Limburg en de Landen van Overmaas|hertogdom Limburg en de landen van Overmaas]]
|Limburgum<ref name="wzp"/>|| Gekoppeld aan het hertogdom Brabant.
|-
|[[File:Armoiries Gueldre.svg|30px]] || [[hertogdom Gelre]]
|Gheldria<ref name="wzp"/>|| bgcolor="#F8ECE0" | Sinds 1543.<ref name=":0" /> Grondgebied geïntegreerd in de Verenigde Provinciën in 1581; behalve een deel.
|-
|[[File:Small coat of arms of Overijssel.svg|30px]] || [[heerlijkheid Overijssel]]
|Transisulana<ref name="wzp"/>|| bgcolor="#F8ECE0" | In het Latijn, ''Transisulania''. Inclusief [[Drenthe|Drente]] [[:Bestand:Seven United Netherlands Janssonius 1658.jpg|(kaart van 1658)]]. [[Graafschap Lingen|Lingen]], [[Wedde (Groningen)|Wedde]] en [[Westerwolde (streek)|Westwoldingerland]] (sinds 1528). Grondgebied geïntegreerd in de Verenigde Provinciën in 1591.<ref>{{cite web |title=De munt van Overijssel |website=De Kopergeld pagina |date=27 October, 2004 |url=http://www.duiten.nl/overijssel.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407013139/http://www.duiten.nl/overijssel.htm |archive-date=April 7, 2008}}</ref>
|-
|[[File:Escudo de Groniga 1581.svg|30px]] || [[Heerlijkheid Groningen|heerlijkheid Groningen en Ommelanden]]
|Gruninga<ref name="wzp"/>|| bgcolor="#F8ECE0" | Sinds 1536. Grondgebied volledig geïntegreerd in de Verenigde Provinciën in 1594.<ref>{{cite web |title=De munt van Groningen |website=De Kopergeld pagina |date=19 October, 2004 |url=http://www.duiten.nl/groningen.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080310150309/http://www.duiten.nl/groningen.htm |archive-date=March 10, 2008}}</ref>
|-
|[[File:Small coat of arms of Friesland.png|30px]] || [[heerlijkheid Friesland]]
|Frislandia<ref name="wzp"/>|| bgcolor="#F8ECE0" | Sinds 1524. Grondgebied geïntegreerd in de Verenigde Provinciën in 1581.
|-
|[[File:Utrecht - coat of arms.png|30px]] || [[heerlijkheid Utrecht]]
|Traiectum<ref name="wzp"/>|| bgcolor="#F8ECE0" | Sinds 1528. Grondgebied geïntegreerd in de Verenigde Provinciën in 1581.
|-
|[[File:Escudo de Malinas 1581.svg|30px]] || [[heerlijkheid Mechelen]]
|Mechlinia<ref name="wzp"/>|| Grondgebied van de Verenigde Provinciën tussen 1581-1585.<ref name="Lafuente">{{cite book |website=Google Books |author=Modesto Lafuente |year= 1862 |url=http://books.google.com/books?id=sMACAAAAYAAJ&pg=RA2-PA401&lpg=RA2-PA330&dq=malinas+farnesio&source=web&ots=to7vC42KGA&sig=R8kyQrYrPMdq7LALAnkGaqUC57o#PRA2-PA401,M1 |title=Historia general de España, Volume 7 |page=401 |access-date=July 12, 2023}}</ref>
|-
|[[File:Blason be Marquisat d Anvers.svg|30px]] || [[markgraafschap Antwerpen]]
|Antwerpia<ref name="wzp"/>|| Gekoppeld aan het hertogdom Brabant. Verloren door de Verenigde Provinciën in 1585.<ref name="Lafuente" />
|}

==Herkomst van de naam ''Zeventien Provinciën''==
[[File:Map of Seventeen Provinces of Low Germanie (Zeventien Provincien der Nederlanden) 1626.jpg|thumb|Engelse kaart van de Zeventien Provinciën der Nederlanden (Low Germanie)]]
Tot dit gebied behoorden aanvankelijk vier hertogdommen, zeven graafschappen en tien heerlijkheden.<ref name="Blom">{{Aut|Hans Blom (historicus)|J.C.J. Blom}} en {{Aut|Emiel Lamberts|E. Lamberts}} (redactie) ''Geschiedenis van de Nederlanden'' HBuitgerevers, Baarn, 20033, p. 97</ref> De in de inleiding genoemde opsomming stond bovendien niet geheel vast. Zeventien was op een zeker moment het aantal [[staten]]vertegenwoordigers bij de [[Staten-Generaal van de Nederlanden|Staten-Generaal]] in [[Brussel (stad)|Brussel]] en dat getal zou mede vanwege het symbolische karakter ervan gehandhaafd zijn. Maar het aantal vertegenwoordigingen van de Provinciën was niet stabiel, omdat een bepaalde [[heerlijkheid (bestuursvorm)|heerlijkheid]] soms afhing van een andere. Zo hoorde Zutphen bij Gelre en Limburg bij Brabant, hoewel Karel V de titel van graaf van Zutphen apart voerde. Het markiezaat Antwerpen, Doornik of Rijsels-Vlaanderen had bovendien bij tijd en wijle een eigen delegatie.

Over de exacte betekenis van het getal zeventien bestaat geen brede wetenschappelijke consensus. [[Wim Blockmans]] noemt het in een bijdrage aan ''Geschiedenis van de Nederlanden'' onduidelijk waar het getal zeventien op ziet. Hij voert aan dat het woord ''Provinciën'' veel belangrijker is: het zou een toespeling zijn op de provincies in het Romeinse Rijk. De wens bestond om de oude vorstendommen als provincies in een eenheidsstaat te laten opgaan.<ref name="Blom" />

==Het ontstaan van de Zeventien Provinciën==
De politiek van het bijeenvoegen van gebieden in de [[Bourgondische tijd|Nederlanden]] was begonnen onder de [[Bourgondische hertogen]] door middel van vererving, huwelijken en verovering. Via het huwelijk tussen [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] en [[keizer Maximiliaan I]] in 1477 gingen de landen over naar het [[huis Habsburg]] en werd het proces voortgezet. In 1506 erfde de minderjarige [[Keizer Karel V|Karel V]] de [[Habsburgse Nederlanden]]. Zijn tante [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] (1506-1530) werd de landvoogdes van de Nederlanden.

In 1528 onderwierp het [[sticht Utrecht]] (ruwweg de huidige provincies Utrecht en Overijssel omvattend) zich aan Karel V ter bescherming tegen invallen van de [[Lijst van heersers van Gelre|hertog van Gelre]]. Acht jaar later volgde de [[heerlijkheid Groningen]] en de [[Drenthe (landschap)|landschap Drenthe]]. Ten slotte wist Karel V na afloop van de Gelderse Oorlogen in [[1543]] ook het [[hertogdom Gelre]] onderdeel te maken van de Habsburgse Nederlanden.

Door middel van de [[Transactie van Augsburg]] in 1548 werden de Zeventien Provinciën in de [[Bourgondische Kreits]] tot één staatkundig geheel geconsolideerd en werden nagenoeg geheel losgemaakt uit het [[Heilige Roomse Rijk]]. Een versterking van de dynastieke positie van het huis Habsburg in de Habsburgse Nederlanden.

==Het stedelijk particularisme in de Nederlanden ==
[[Bestand:Habsburg Map 1547.jpg|thumb|In groen: het Habsburgse Rijk onder [[Keizer Karel V|Karel V]].]]

In de 15e eeuw ondervonden de Bourgondische hertogen al weerstand van het stedelijk [[particularisme]] tegen de centralisatiepolitiek. Vooral in het [[graafschap Vlaanderen]] leidde dit tot opstanden, zoals de [[Vlaamse Opstand tegen Maximiliaan]] van 1482 tot 1492. De vader van [[Keizer Maximiliaan I|Maximiliaan]], keizer [[Keizer Frederik III (1415-1493)|Frederik III]], stuurde Duitse troepen naar [[Gent]] en [[Brugge]]. Als reactie hierop sloten [[hertogdom Brabant|Brabant]] en de [[Hoekse en Kabeljauwse twisten|Hoeken]] zich aan bij de Vlamingen. [[Jan III van Egmont]] dwong echter in juni 1489 [[Rotterdam]] tot overgave en in juli 1492 gaf Gent zich over aan [[Albrecht van Saksen (1443-1500)|Albrecht van Saksen]].

Naast landsheer van de Habsburgse Nederlanden was [[keizer Karel V]] echter ook keizer van het [[Heilige Roomse Rijk]]. Zijn expansiepolitiek, de [[Italiaanse Oorlogen]] (1494-1559), bracht hem in conflict met [[Frans I van Frankrijk]]. Deze oorlogen zorgden voor een toenemende belastingdruk op de rijke Nederlanden, vooral in Vlaanderen; in de periode 1552-1556 steeg de rente in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] tot 48,8%, wat de economie ondermijnde. In [[1554]] kwam het tot onlusten in Antwerpen.<ref>[http://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1968_num_46_2_2722#rbph_0035-0818_1968_num_46_2_T1_0376_0000 De brouwerijenonderneming van Gilbert van Schoonbeke (1552-1562) (1ste Deel), H. Soly, 1968]</ref> De ''druk van het imperium'' leidde in Gent al tot opstand in 1540, maar Karel V wist de [[Gentse Opstand (1540)|Gentse Opstand]] neer te slaan, waarna de [[privilege (recht)|privileges]] van de stad ontnomen werden, een duidelijke waarschuwing voor andere steden.

Tijdens de [[Gelderse Oorlogen]] (1502-1543) kreeg de hertog van Gelre [[Karel van Gelre|Karel]] steun van de Fransen. Hollandse schepen moesten constant gekonvooieerd worden doordat Karel van Gelre samenwerkte met de Friese [[kaper (kapitein)|kaper]] en [[krijgsheer]] [[Pier Gerlofs Donia|Grote Pier]]. Deze methode van kaapvaart werd later voortgezet door de [[watergeuzen]] tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] (1568-1648).

== Religieuze reformatie en contrareformatie==
{|style="float:right; clear:right; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9"
|-
|align=middle|[[Bestand:Lucas Cranach d.Ä. (Werkst.) - Porträt des Martin Luther (Lutherhaus Wittenberg).jpg|155px]]
|align=middle|[[Bestand:Portrait of John Calvin (1509–1564), by anonymous - Museum Catharijneconvent.jpg|165px]]
|-
|align=middle|[[Maarten Luther|Luther]]
|align=middle|[[Johannes Calvijn|Calvijn]]
|}

Aan het eind van de 14e eeuw kwam de '''[[Moderne Devotie]]''' op. Dit was een spirituele beweging binnen de middeleeuwse [[Kerk (geloofsgemeenschap)|Kerk]] die de nadruk legde op de innerlijke ontwikkeling van het individu. De beweging ontstond door ontevredenheid over de misstanden in de Kerk. De beweging begon in de IJsselstreek, van daaruit verspreidde ze zich via handelssteden als [[Deventer]] en [[Zwolle]] over de hele wereld van de [[Hanze]], met name in het noorden en oosten van Duitsland. De Moderne Devotie zorgde voor een verandering in denken. Dit creëerde een voedingsbodem voor het [[Bijbels humanisme]] – in navolging van de [[Renaissance-humanisme|humanisten]] uit Italië – en de [[Reformatie]], die allereerst vaste voet aan de grond kreeg in Duitsland ([[Hertogdom Saksen (-1180)|Saksen]]). Als reactie op de Reformatie ontstond de [[Contrareformatie]].

Het gedachtegoed van de '''Reformatie''' verspreidde zich aanvankelijk vanuit de meest verstedelijkte delen van de Nederlanden, waaronder [[Doornik]] en [[Valenciennes|Valencijn]], vanwaaruit het al snel Antwerpen bereikte. In 1521 werd [[Maarten Luther|Luther]] in de [[Excommunicatie|kerkelijke ban]] gedaan en vervolgens tijdens de [[Rijksdag van Worms (1521)|Rijksdag van Worms]] in de [[rijksban]] gedaan. Al in 1523 vonden de eerste ketterverbrandingen in de Nederlanden plaats en werden de [[Augustijnen (kloosterorde)|augustijner monniken]], [[Jan van Essen (geestelijke)|Jan van Essen]] en [[Hendrik Voes]], op de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt van Brussel]] terechtgesteld. Zij hadden in Antwerpen het woord van Luther verspreid.

Ook in Duitsland vonden naar aanleiding van de Reformatie schermutselingen plaats. Dit leidde tot de oprichting van het [[Schmalkaldisch Verbond]] in 1531, waarin [[Duitsland|Duitse]] protestantse vorsten ijveren voor de erkenning van de nieuwe Duitse godsdienst, het [[lutheranisme]]. Hoewel dit aanvankelijk succesvol leek, wist de keizer Karel V in 1541 landgraaf [[Filips I van Hessen]] voor zich te winnen en later ook hertog [[Maurits van Saksen (1521-1553)|Maurits van Saksen]]. Omdat het Verbond nu verlamd was, besloot de keizer het religievraagstuk met geweld op te lossen en voerde van 1546 tot 1547, geallieerd met [[paus Paulus III]], het [[Hertogdom Beieren (1505-1623)|hertogdom Beieren]] en dus enkele overgelopen protestantse vorsten, de [[Schmalkaldische Oorlog]]. Het Schmalkaldisch Verbond verloor de strijd maar toch werd in 1555 de [[Godsdienstvrede van Augsburg]] getekend, die uitging van het principe ''[[cuius regio, eius religio]]'': van wie het land is, is ook de godsdienst. Dit hield in dat iedere [[rijksvorst]] besliste welke godsdienst in zijn gebied opgelegd werd en hij daardoor ook de beheerder van de kerkgoederen was. De godsdienstvrede maakte definitief en officieel een einde aan de geloofseenheid in het Heilige Roomse Rijk, waarvan feitelijk al enige tijd geen sprake meer was.

Hoewel de oorlog en de daaropvolgende vrede niet direct te maken hadden met de Nederlanden, werd hierdoor wel heel duidelijk dat het mogelijk was om af te wijken van het [[Rooms-katholieke Kerk|rooms-katholieke geloof]]. Vooral in de Zuidelijke Nederlanden kreeg het protestantisme naar de leer van Frans-Zwitserse theoloog [[Johannes Calvijn]] ([[calvinisme]]) een grote aanhang. Het lutheranisme, dat aanvankelijk sterker stond in het noorden en vooral het oosten van de Nederlanden, werd er in de tweede helft van de 16e eeuw door verdrongen.

In 1550 vaardigde Karel V in de Nederlanden het '''[[Bloedplakkaat]]''' uit. Hiermee werd het drukken, schrijven, verspreiden en bezitten van ketterse boeken en afbeeldingen, het bijwonen van ketterse bijeenkomsten, het prediken van een tegendraadse [[religie]] en het huisvesten van [[ketter]]s, met de [[doodstraf]] en inbeslagname van alle goederen bestraft. Een derde van de vervolgden waren de wederdopers of [[Anabaptisme|anabaptisten]]. Omdat ze zo sterk aan hun geloof vasthielden, wachtte hen de [[brandstapel]].

De lokale machthebbers, de adel en de stadsbesturen, bleven overwegend katholiek, maar stonden voor een veel gematigder religieus beleid om ongeregeldheden met de grote protestantse minderheid te voorkomen. Vooral in de gewesten ver van Brussel, sinds 1531 het regeringscentrum, werd de anti-ketterijwetgeving vrijwel niet uitgevoerd. Dit was bijvoorbeeld het geval in [[Heerlijkheid Friesland|Friesland]], waar na 1559 de wetgeving zelfs helemaal niet meer werd toegepast. In Groningen werd het Bloedplakkaat van 1550 niet eens afgekondigd. Maar ook in [[Amsterdam]] werd tussen 1553 en 1567 geen enkel doodvonnis uitgevoerd. In Vlaanderen echter wist de inquisiteur [[Pieter Titelmans]] vele ketters op te pakken om deze tot de doodstraf te laten veroordelen.

In 1559 vaardigde [[paus Paulus IV]] de [[Bul (document)|bul]] ''[[Super universas]]'' uit waarin een nieuwe bisschoppelijke indeling van de Nederlanden werd beschreven. Dit was een bijzonder impopulair plan, omdat men verwachtte dat hiermee ook de [[inquisitie]] vervangen zou worden door de [[Spaanse Inquisitie]]. Hierover deden gruwelijke verhalen (de zogenaamde [[zwarte legende]]) de ronde, die niet noodzakelijk waren gebaseerd op de realiteit, maar waarvan de [[Geuzen (Tachtigjarige Oorlog)|geuzen]] wel profiteerden.

== Machtsoverdracht aan Filips II (1555) ==
Met de [[Transactie van Augsburg]] van 1548 bezegelde Karel V de uitbreiding van zijn bezittingen in de Nederlanden met de erkenning van de Zeventien Provinciën als de [[Bourgondische Kreits]] binnen het Heilige Roomse Rijk. In 1549 bepaalde Karel met de [[Pragmatieke Sanctie (1549)|Pragmatieke Sanctie]] dat de Zeventien Provinciën steeds als één geheel overgeërfd moeten worden. In 1555 droeg Karel de regering van de Nederlanden over aan zijn zoon Filips II. De meeste vorsten bleven tot hun dood aan de macht, maar mogelijk voorzag hij de oppositie tegen de onbekende Filips. Karel leunde bij deze plechtigheid op de schouder van [[Willem van Oranje]]. De Nederlanden werden vanaf nu ook aangeduid als de [[Spaanse Nederlanden]].

==Adel in conflict met de koning==
[[Bestand:Antonio Moro - Willem I van Nassau.jpg|thumb|left|[[Willem van Oranje]], de invloedrijkste edelman in de Nederlanden.]]
De religieuze tegenstellingen legden het constitutionele probleem bloot: had de koning absolute macht, of moest hij samenwerken met de hoge adel en de [[Staten-Generaal van de Nederlanden|Staten-Generaal]]? De [[stadhouder]]s en de hoge [[adel]] hadden onder Karel V en zijn zuster, [[landvoogd]]es [[Maria van Hongarije (1505-1558)|Maria van Hongarije]] (1530-1555), veel van hun macht moeten inleveren ten bate van ambtelijke juristen. Na het aantreden van [[Margaretha van Parma]] als landvoogdes (1559-1567), richtte de hoge adel, onder anderen [[Willem van Oranje]], [[Lamoraal van Egmont]] en [[Filips van Montmorency]] (''Horne''), zich vooral tegen haar adviseur [[Antoine Perrenot de Granvelle|Granvelle]]. Op 23 juli 1561 schreven Oranje en Egmont hun eerste protestbrief aan Filips. Nadat er een jaar later geen verandering was opgetreden, sloten zij zich aaneen in de [[Liga tegen Granvelle]]. In 1563 sloot de graaf van Horne zich aan bij de tweede protestbrief. In 1564 wisten ze Granvelle weg te werken, waarna hun invloed op de landvoogdes toenam. Hierna konden zij zich weer meer richten op de godsdienstkwestie.

== Economische malaise==
Economisch waren er grote problemen. De Spaanse staatsschuld liep op van twee miljoen gulden in 1544 tot zeven miljoen in 1556. In 1557 schortte Filips II de rentebetalingen op. Dit was een van de eerste van een serie Spaanse [[staatsbankroet]]en en had als gevolg dat de Zuid-Duitse bankiers en Antwerpse kleine spaarders geruïneerd werden.

Vlaanderen en [[Graafschap Artesië|Artesië]] waren in die tijd sterk geïndustrialiseerd, waarbij de [[Lakenindustrie|lakennijverheid]] domineerde. Deze was sterk afhankelijk van de wolimport uit [[koninkrijk Engeland]] en een blokkade hiervan zorgde direct voor een grote werkloosheid onder handelaren en ambachtslieden. In de eeuwen daarvoor had dit al geregeld voor opstanden gezorgd en ook nu was er weer een handelsoorlog met Engeland. De protestantse [[Elizabeth I van Engeland]] kondigde in 1563 een uitvoerverbod af, waardoor de Engelse wolstapel uit Antwerpen werd gehaald.

Daarnaast viel in 1564 door de zware winter (tijdens de [[kleine ijstijd]]) de oogst in Frankrijk en de Nederlanden tegen. En door de [[Zevenjarige Oorlog (1563-1570)|Zevenjarige Oorlog]] tussen [[Geschiedenis van Denemarken|Denemarken]] en [[Koninkrijk Zweden (1523-1814)|Zweden)]] werd eind april 1565 de zeestraat de [[Sont]] verbinding met de [[Oostzee]] ook nog eens gesloten. Hoewel de zeestraat na twee maanden weer geopend werd onder druk van [[Koninkrijk Polen (1385-1569)|Polen]] – deze bondgenoot van Denemarken zag de graanhandel van [[Gdańsk|Danzig]] verstoord worden – steeg de graanprijs, mede door speculaties, en brak er de winter van 1565 en 1566 een [[hongersnood]] uit in de Nederlanden.<ref>[https://www.historischnieuwsblad.nl/nl/artikel/10672/hongeroproeren-in-de-republiek.html Hongeroproeren in de Republiek, Geertje Dekkers, Historisch Nieuwsblad 5/2008]</ref>

De combinatie van economische malaise, [[particularisme]] en religieuze onderdrukking zorgde voor grote onlusten.

== Begin van de opstand (1566-1576) ==

===Smeekschrift der Edelen===
[[Bestand:Portrait of Philip II of Spain by Sofonisba Anguissola - 002b.jpg|thumb|[[Filips II van Spanje|Filips II]], koning van Castilië en Aragon (Spanje) en heer der Nederlanden.]]
Nadat Filips II de onverkorte tenuitvoerlegging van de ketterplakkaten had bevolen aan zijn halfzus Margaretha in de [[brieven uit het bos van Segovia]], verbond de lagere adel zich in 1565 in het [[Eedverbond der Edelen]]. Deze edelen boden in 1566 - het ''wonderjaar'' of ''hongerjaar'' – op 5 april de landvoogdes een [[Smeekschrift der Edelen]] aan, om tot verzachting van de vervolgingen te komen. Bij deze gelegenheid zou [[Karel van Berlaymont]] tegen Margaretha de beroemde woorden ''N'ayez pas peur Madame, ce ne sont que des gueux'' ("Wees niet bang mevrouw, het zijn slechts bedelaars") gezegd hebben, waarna de edelen dit overnamen als erenaam en [[Geuzen- en aanverwante penningen|geuzenpenningen]] en [[bedelnap]]pen gingen dragen.

[[Floris van Montmorency]], de baron van Montigny, die in 1562 al eens als woordvoerder van de [[Raad van State (historisch)|Raad van State]] naar Spanje was afgereisd over het beleid van kardinaal [[Antoine Perrenot de Granvelle]], bracht het smeekschrift nu met [[Jan IV van Glymes van Bergen|Jan van Glymes]], de markies van Bergen op Zoom, naar de koning. Beiden overleden daar in gevangenschap, Montigny zeer waarschijnlijk door wurging in 1570.

===Hagenpreken en Beeldenstorm===
Gedurende de tijd die nodig was om met Filips in Spanje te communiceren over het smeekschrift, schortte Margaretha van Parma de vervolgingen op, wat door de lokale bestuurders ruimer werd geïnterpreteerd dan zij bedoeld had. Naar aanleiding hiervan keerden gevluchte protestanten terug, waarna zij tussen mei en augustus begonnen met [[Hagenpreek|hagenpreken]]. Vanaf 10 augustus tot oktober 1566 raasde de [[Beeldenstorm]] door de Lage Landen, de [[Nederlandse Opstand]] was uitgebroken.
{{Zie hoofdartikel|Tachtigjarige Oorlog}}

==Het einde van de Zeventien Provinciën met de Val van Antwerpen (1585)==
Met de [[Acte van Verlatinghe]] van 1581 scheidden de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Noordelijke Nederlanden]] van de [[Zuidelijke Nederlanden]]. Met de [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|Val van Antwerpen]] volgde pas de feitelijke scheiding en officieel werd de scheiding tussen de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] en de Spaanse Nederlanden bekrachtigd door de [[Vrede van Münster]] in 1648.

==Zie ook==
* [[Bourgondische Kreits]]
* [[Nederrijns-Westfaalse Kreits]]

== Literatuur ==
* Frans Doeleman, "Oude en nieuwe problemen om de zeventien Nederlanden" in: ''Tijdschrift voor rechtsgeschiedenis'', XXXIII, 1971, p. 273-287
* Robert Stein, "Seventeen: The Multiplicity of a Unit in the Low Countries" in: ''The Ideology of Burgundy. The Promotion of National Consciousness, 1364-1565'', eds. J. Boulton en J. Veenstra, 2006, p. 223-285

==Externe link==
* [http://www.wazamar.org/Nederlanden/zeventien-prov.htm De 17 staten aanwezig bij de Staten-Generaal van 15 oktober 1555] (met kaart)

{{Appendix}}

{{Navigatie geschiedenis van de Lage Landen}}

[[Categorie:Historisch land in de Nederlanden| ]]

Zeventien Provinciën - Bewerkingsoverzicht

Colani: /* Externe link */