Colani: 1 versie geïmporteerd

2024-05-22T11:19:03Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

{{Infobox persoon
| naam = Kasteel van Werner van Pallandt
| afbeelding = Wassenberg Denkmal-Nr. 49, Burgstraße (5155).jpg
| onderschrift = Kasteel van Wassenberg, gebouwd rond 1420
| volledigenaam = Werner IV van Pallandt
| bijnaam =
| geboorteplaats = [[Wassenberg]]?
| geboortedatum = ca. [[1480]]
| sterfplaats = [[Keulen (stad)|Keulen]]?
| sterfdatum = vóór [[1 maart]] [[1557]]
| nationaliteit =
| bekendvan = [[Wassenbergse predikanten]]
| religie = [[Rooms-Katholieke Kerk|Rooms-katholiek]], later [[Anabaptisme|anabaptist]]
| politiek = Drost van Wassenberg
| zieook =
| website =
| handtekening =
| portaal =
}}

'''Werner IV van Pallandt''' of '''Palant''' (ca. [[1480]] - vóór [[1 maart]] [[1557]]), heer van [[Kasteel Ruyf|Ruyff]] en Breitenbend, was van 15 juni 1502 tot 1533 ''pandheer'' en [[Landdrost|drost]] van het land van [[Wassenberg]] in de meest westelijke punt van het [[hertogdom Gulik]], dat zich uitstrekte tot aan de [[Maas]]. In zijn tijd als drost vond in het Maasland de eerste golf van de [[Reformatie]] plaats, die vooral gedragen werd door [[Anabaptisme|anabaptistische]] predikers. Hij onderscheidde zich vooral als hun promotor en beschermer.

== Voorgeschiedenis ==
Na de [[Slag bij Woeringen]] in 1288 kwam Wassenberg onder de heerschappij van de [[Hertogdom Brabant|hertogen van Brabant]]. In 1310 verkreeg de heer van Heinsberg het als onderpand voor een lening. Vanaf 1383 viel Brabant en dus ook het land van Wassenberg (ong. 145 km²) onder de [[Bourgondische hertogen]]. De heerschappij kwam in 1482 als erfenis van zijn vrouw in het bezit van aartshertog (later keizer) [[Keizer Maximiliaan I|Maximiliaan I van Habsburg]]. Het Wassenbergse pandrecht was in het midden van de 15e eeuw overgegaan op graaf Vincenz van Moers-Saarwerden (1414-1499), die het wegens faillissement in 1480 onder curatele van hertog [[Willem II van Gulik-Berg]] plaatste. Wassenberg behoorde echter nog niet aan deze hertog toe, het ging alleen om de inkomsten uit dit [[drostambt]]. Pas in 1494 kocht de hertog Wassenberg van de Habsburgse keizer voor 1800 Rijnlandse gulden. Hiermee kwam een einde aan een periode voor het land van Wassenberg als onderdeel van de Nederlanden, die sinds Woeringen had geduurd. Het was echter nog steeds nauw verbonden met het Maasland, zoals uit het volgende zal blijken. Onder Maasland wordt hier verstaan het [[Nederlands]]talige deel van het [[Maasland (Limburg-Luik)|Maasland]] tussen [[Luik (stad)|Luik]] en [[Mook]].

== De Pallandts van Wassenberg ==
[[Bestand:Wassenberg 19Jh.jpg|thumb|Wassenberg met kasteel in het begin van de 19e eeuw]]
Twee jaar later, in 1496, leende Werner III van Pallandt (ca. 1430, ⚭ 1464 Adriane von Alpen-Hönnepel) uit de rijke familie [[Van Pallandt (geslacht)|Pallandt]] 10144 gulden aan hertog Willem IV en kreeg als tegenprestatie het ambt Wassenberg in onderpand. Hij was de eerste Pallandt van Wassenberg, waar hij ging wonen. Hij bracht de heerlijkheid weer tot bloei.<ref>Hanns Heidemanns [http://www.heimatverein-wassenberg.de/images/Wassenberg/archiv/publikationen/heidemanns/HeidemannsZweiPalants.pdf ''Zwei Palants''], Heimatverein Wassenberg.</ref>

Op 15 juni 1502 volgde zijn zoon Werner IV hem op als drost en trouwde in hetzelfde jaar met Alveradis van Oist ([[Oost (Limburg)]], een heerlijkheid ten zuidoosten van [[Maastricht]]). Hij koos als wapenspreuk: „Trouw en Recht - niemands Knecht“, maar deed jaarlijks verslag van zijn activiteiten bij de Standen van Wassenberg, een voor die tijd ongebruikelijke vorm van transparantie. Hij liet het oude bosstatuut (''oude bosrol'') van het Meinwegbos (nu het Nederlandse [[Nationaal Park De Meinweg]]) kopiëren, waardoor het bewaard gebleven is, en hield op 5 september 1527 een toespraak over duurzame bosbouw voor het ''Holzgeding''.<ref>Hanns Heidemanns, [http://www.heimatverein-wassenberg.de/images/Wassenberg/archiv/publikationen/heidemanns/HeidemannsWernerVonPalantDerJuengere.pdf ''Wassenberger Kopfe: Werner von Palant der Jüngere'']</ref> Zijn vader Werner III overleed in 1504 of kort daarna. In zijn tweede huwelijk trouwde Werner IV op 28 mei 1532 met Johanna van Bronckhorst-Batenburg, een zus van [[Herman van Bronckhorst-Batenburg]], heer van [[Stein (Limburg)|Stein]] aan de Maas, wiens vier oudste zonen sneuvelden aan de kant van de [[Nederlandse Opstand]] in de beginjaren van de [[Tachtigjarige Oorlog]].

De [[Van Pallandt (geslacht)|Pallandts]] waren een wijdvertakte familie in het Rijnland en de oostelijke Nederlanden. Zo kan het gemakkelijk tot verwarring komen. Zo was er een familielid dat ook Werner IV van Palant heette, heer van Sel(e)m en Wyenrade (omstreeks 1520 - 1 december 1594). [[Floris van Pallandt (1539-1598)]], heer van Wittem en Culemborg en een van de aanvoerders van het [[Eedverbond der Edelen]] behoorde tot dezelfde familie.

== Werner IV van Pallandt als beschermer van reformatoren ==
De Reformatie bereikte het Maasland en de [[verenigde hertogdommen Gulik-Kleef-Berg]] (waartoe immers ook Wassenberg sinds 1494 behoorde) tijdens het bewind van [[Johan III van Kleef|Johan de Vredelievende]], die vanaf 1521 hun eerste gezamenlijke hertog was. Deze was een aanhanger van het humanisme en trachtte een evenwicht te vinden tussen de [[Rooms-Katholieke Kerk|katholieken]] en de [[Lutheranisme|lutheranen]]. Door deze tolerantie waren de Verenigde Hertogdommen belangrijk voor de verbreiding van het lutheranisme, maar ook van andere richtingen, hoewel de hertogen Jan en zijn zoon [[Willem V van Kleef|Willem V]] minder tolerant waren tegenover de [[Anabaptisme|dopers]], omdat die zich veel radicaler distantieerden van de oude kerk, en deels ook de wereldlijke macht ter discussie stelden. Zij maakten dus deel uit van de radicale stromingen binnen de Reformatie.

Net als de hertogen van Gulik-Kleef-Berg, voelde Werner van Pallandt zich geïnspireerd door de ideeën van het humanisme. Vanaf ongeveer 1530 werd zijn hof een toevluchtsoord voor verbannen predikers, vooral uit de rest van het Maasland. Zij vonden ook onderdak in drie naburige heerlijkheden in de westelijke punt van het hertogdom: [[Susteren]], [[Born (Nederland)|Born]] en [[Millen (Selfkant)|Millen]] (daar vooral in [[Höngen (Selfkant)|Höngen]]).<ref>Rembert, p. 36. Zie hierboven onder ''Bibliografie''.</ref> Naar hen [[Bedevaart|pelgrimeerden]] de volgelingen in groten getale, om te kunnen blijven luisteren naar hun predikers en het Avondmaal volgens eigen ritus te kunnen vieren.<ref>W. Bax: ''Het Protestantisme in het bisdom Luik en vooral te Maastricht, 1505-1557'', ’s-Gravenhage 1937, Uitgeverij Martinus Nijhoff, p. 37.</ref> Omdat Werner van Pallandt de eerste en belangrijkste heer was die toevlucht bood aan deze vervolgde predikanten, werden zij al spoedig de Wassenbergse predikanten genoemd.

{{Zie hoofdartikel|Wassenbergse predikanten}}

Oorspronkelijk kwamen zij uit verschillende reformatorische richtingen, maar onder invloed van de [[Anabaptisme|dopersbeweging]] bepleitten zij niet alleen het [[Heilig Avondmaal|avondmaal]] in twee gedaanten (''sub utraque specie'', als brood EN wijn), maar ook de [[geloofsdoop]], enigszins onprecies ook wel volwassenendoop genoemd. Samen met hun beschermheer ontwikkelden zij zich steeds meer in doperse richting.

De hertog stond Werner van Pallandt een tijdlang toe het avondmaal in beide gedaanten te ontvangen, omdat dit niet alleen bij de dopers gebeurde. Deze toestemming gold eigenlijk alleen voor hem persoonlijk. Lange tijd liet hij echter ook de Wassenbergse drost zijn gang gaan, toen deze een grotere menigte in zijn kasteel toeliet om op deze wijze het Avondmaal te vieren.<ref>Bax, ''Het Protestantisme'', p. 57</ref> Met zijn beschermelingen ontwikkelden de opvattingen van Werner van Pallandt zich nu echter veel radicaler dan de hertog lief was geweest, namelijk in de richting van het Anabaptisme.

Vanaf 1532 vonden de gebeurtenissen plaats die zouden leiden tot de [[anabaptistische opstand in Münster]]. Zij maakten in heel Europa grote indruk op de voor- en tegenstanders. In 1532 waarschuwde hertog Jan III de drost van Wassenberg om zich niet in het kamp van de „ufruerer“ (oproerkraaiers) te begeven, hoewel hij wist dat die daar al lang was. De Wassenbergse predikanten trokken naar [[Münster (stad)|Münster]]. Door de bijna explosieve ontwikkeling werd de vervolging van de dopers overal sterk geïntensiveerd, vooral vanaf 1533, en nu ook in de Verenigde Hertogdommen.

== Gedwongen afdanking ==
Hertog Jan III was al lang van plan een kerk[[visitatie]] te organiseren. Zijn doel was een hervorming die zowel de Katholieke Kerk als tenminste de lutheranen tevreden zou stellen. Op 29 oktober 1532 kwamen de hertogelijke raden voor dit doel bijeen in [[Düsseldorf|Dusseldorp]]. In elk domein moesten de drost en de leden van de ridderschap, de schout en de schepenen, en de kerkmeesters worden uitgenodigd om onder andere te getuigen over de parochiegeestelijkheid, over hun leer en hun leven, hun ambtsuitoefening en hun verhouding tot de kerkelijke orde. Op deze vergadering heeft Werner van Pallandt zijn fundamentele bezwaren herhaald tegen het plan om vertegenwoordigers van de overheid in deze zaken te ondervragen. Want godsdienst en geweten konden volgens hem niet door vorsten worden bepaald, zoals in de [[Confessio Augustana|Augsburgse Belijdenis]] was voorgesteld en in 1555 bij de [[godsdienstvrede van Augsburg]] zou worden bevestigd, maar was volgens hem een zuiver persoonlijke aangelegenheid. Dit beginsel, dat nu als algemeen aanvaard wordt beschouwd, werd in die tijd vooral door de dopers aangehangen.<ref>Bax, ''Het Protestantisme'', p. 40</ref>

Ondanks deze bedenkingen werd de kerkvisitatie zoals gepland in 1533 uitgevoerd, ook in de heerlijkheden Brüggen, Wassenberg, Born, Millen en Heinsberg, die kerkrechtelijk tot het bisdom Luik behoorden, maar staatsrechtelijk onder hertog Jan III vielen. De visitatie heeft duidelijk de afvalligheid van deze gebieden van de oude kerk bewezen.<ref>Carl Adolph Cornelius, ''Geschichte des Münsterischen Aufruhrs'' Bd. 1, Beilage II (Acten der Kirchenvisitation in den Landen Jülich und Ravensberg im Jahre 1533).</ref>

In de actuele situatie kon de hertog zijn eerdere tolerantie jegens de drost van Wassenberg niet handhaven. Hij riep zijn raadslieden op een standpunt in te nemen. Die konden begrijpen dat hij noch tegen zijn geweten in wilde handelen, noch anderen daartoe wilde dwingen en er werd geargumenteerd dat hij de vorige en de huidige hertog trouw had gediend, en nu op zijn oude dag was aangekomen. Het ontslag dat volgde was dan ook eervol, en leek meer op een pensionering. De drost kreeg het geld terug waarvoor zijn vader het ambt Wassenberg als onderpand had gekregen, en hij kon zijn bezittingen in alle rust verkopen. Op 17 december 1534 verkocht hij de uitrusting van de kasteelbrouwerij aan zijn opvolger Nicolaus von Myrbach.<ref>Rembert, p. 148–149.</ref>

== Levensavond ==
Werner van Pallandt verhuisde naar [[Keulen (stad)|Keulen]], waar hij zijn laatste jaren doorbracht in de Klapperhof aan de Gereonswall, later ook Palanthof genoemd.<ref>Heidemanns: ''Werner von Palant der Jüngere''.</ref> Ook na het verlies van zijn functie als drost bleef hij bevriend met de dopers.<ref>Cornelius, M. A. vol. 2, 161. a. o. p. 149, noten 1 & 2.</ref> Ook later, nog tijdens de vervolgingen, verbleven predikanten en boodschappers bij hem. Begin 1534 bezocht Jacob von Ossenbruch hem, bracht hem brieven van zijn vroegere hofprediker [[Johannes Kloprys]], en vertelde hem van de "wonderen" die in Münster gebeurd waren.<ref>Rembert, p.  150</ref>

De Palanthof werd aan het eind van de 16e eeuw nog veelvuldig door dopers gebruikt als woning en als vergaderplaats.<ref>Leonhard Ennen: ''Geschichte der Stadt Cöln, meist aus den Quellen des Stadtarchivs'', vol. V, p. 484.</ref> In 1569 kwamen enkele adellijke dames, waaronder ene „Jungfer von Palant“, onder verdenking te staan van ''wederdoop'', waarvoor zij Keulen moesten verlaten.<ref>Rembert, p. 152</ref>

Het ontslag van Werner IV van Pallandt, het einde van de Wassenbergse predikanten en de bloedige onderdrukking van het „Nieuwe Jeruzalem“ in Münster betekenden echter niet het einde van de doopsgezinden aan de Maas. Nog in 1628 was het merendeel van de vissers in Visserweert doopsgezind. Het waren echter [[Mennonieten]] die geen wapens op hun schepen duldden.<ref>Robert Fruin, ''[https://www.dbnl.org/tekst/frui001tien01_01/index.php Tien jaren uit den tachtigjarigen oorlog, 1588-1598]'' 1924, {{ISBN|9781289565626}}, S. 200.</ref>

== Bibliografie ==
* Karl Rembert: ''Die „Wiedertäufer“ im Herzogtum Jülich. Studien zur Geschichte der Reformation, besonders am Niederrhein''. R. Gaertners Verlagsbuchhandlung: Berlin 1899. [https://ia802302.us.archive.org/7/items/bub_gb_7HARAAAAYAAJ/bub_gb_7HARAAAAYAAJ.pdf Download als PDF]

== Externe links ==
* [https://www.wassenberg.de/ Website van de stad Wassenberg]
* [http://www.limburg-bernd.de/DenkWas/Denkmalblatt.htm Denkmale in der Stadt Wassenberg] Monumenten in de stad Wassenberg

{{Appendix}}

{{DEFAULTSORT:Pallandt, Werner van}}
[[Categorie:Van Pallandt|Werner IV]]
[[Categorie:Adel in de Nederlanden in de 16e eeuw]]
[[Categorie:Anabaptistisch persoon]]
[[Categorie:Geschiedenis van het protestantisme]]
[[Categorie:Geschiedenis van Noordrijn-Westfalen]]

Werner IV van Pallandt - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd