https://wikitest.nl/index.php?action=history&feed=atom&title=Umlaut_%28klank%29 2026-04-29T18:52:52Z Bewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wiki MediaWiki 1.43.6 https://wikitest.nl/index.php?title=Umlaut_(klank)&diff=139627&oldid=prev 2024-10-11T07:04:27Z

<p>1 versie geïmporteerd</p> <p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>[[Bestand:Germanic umlaut on keyboard.jpg|thumb|150px|Een Duits toetsenbord met letters met een umlaut.]]<br /> &#039;&#039;&#039;Umlaut&#039;&#039;&#039; (Duits: &#039;&#039;um&#039;&#039; = om, anders en &#039;&#039;Laut&#039;&#039; = klank) is een vorm van [[klinkerharmonie]], waarbij een [[klinker (klank)|klinker]] kenmerken overneemt van de klinker in de eropvolgende [[lettergreep]] in een andere vorm van een [[woordparadigma]]. De bekendste vorm van umlaut is die waarbij de klinker veranderingen ondergaat onder invloed van een &#039;&#039;i&#039;&#039;- of &#039;&#039;j&#039;&#039;-klank in de volgende lettergreep. Het moeilijke is hierbij dat de &#039;&#039;i&#039;&#039; over het algemeen veranderd is in een [[sjwa]] terwijl de &#039;&#039;j&#039;&#039; geheel is verdwenen. Dit type umlaut komt in het [[Nederlands]] en [[Duits]] veel voor. <br /> <br /> Een door middel van umlaut omgevormde klank wordt ook wel een [[simulfix]] genoemd. <br /> <br /> Omdat in het Duits de umlaut-klank vaak met bijzondere tekens (letters) wordt geschreven, wordt de uitdrukking umlaut vaak met [[Umlaut (teken)|die tekens]] in verbinding gebracht.<br /> <br /> ==Nederlands==<br /> *Nederlands &#039;&#039;temmen&#039;&#039; hoort bij &#039;&#039;tam&#039;&#039; (en het Duitse &#039;&#039;zähmen&#039;&#039; bij &#039;&#039;zahm&#039;&#039;). Hier is een &#039;&#039;a&#039;&#039;-klank veranderd in een &#039;&#039;e&#039;&#039;-klank onder invloed van een &#039;&#039;j&#039;&#039; in de volgende lettergreep. De oorspronkelijke vorm van het woord is bekend vanwege het [[Gotisch (taal)|Gotische]] woord &#039;&#039;tamjan&#039;&#039; (&quot;temmen&quot;).<br /> *Nederlands &#039;&#039;vullen&#039;&#039; hoort bij &#039;&#039;vol&#039;&#039; (en het Duitse &#039;&#039;füllen&#039;&#039; bij &#039;&#039;voll&#039;&#039;). Het Gotische woord voor &#039;&#039;vullen&#039;&#039; luidt &#039;&#039;fulljan&#039;&#039; waarbij de &#039;&#039;u&#039;&#039; ongeveer als de Nederlandse &#039;&#039;oe&#039;&#039;-klank wordt uitgesproken. Onder invloed van een &#039;&#039;j&#039;&#039; is een &#039;&#039;oe&#039;&#039;-klank veranderd in een &#039;&#039;u&#039;&#039;-klank, die in het Nederlands &#039;&#039;u&#039;&#039; en in het Duits &#039;&#039;ü&#039;&#039; wordt gespeld.<br /> *Andere voorbeelden in het Nederlands zijn onder meer &#039;&#039;steden&#039;&#039; (van stad) en &#039;&#039;verlenging&#039;&#039; (van lang).<br /> <br /> Merk op dat de -jan uitgang van de bovengenoemde werkwoorden ook nog eens een verdubbeling van de medeklinkers heeft veroorzaakt, dit heet ook wel de [[West-Germaanse geminatie]]. In het [[Oudengels]] veroorzaakte de i of de j ook nog eens een [[palatalisatie]] van de g en de k indien deze medeklinkers aan de i of de j voorafgingen.<br /> <br /> De umlaut is een verre van regelmatig proces: het is niet te voorspellen welke vormen binnen een woordparadigma de klinkerwijziging ondergaan. Vaak bestaan er ook dialectverschillen.<br /> <br /> In het [[Twents (dialect)|Twents]] en [[Limburgs]] komt de umlaut ook veel voor. Hier dient de klankwijziging bijvoorbeeld om een verkleinwoord of een meervoudsvorm aan te geven.&lt;ref&gt;Friso Wielenga en Loek Geeraedts, &#039;&#039;Niederlande-Studien - Kleinere Schriften&#039;&#039;, &#039;&#039;Twents op sterven na dood?&#039;&#039;, [https://www.uni-muenster.de/imperia/md/content/hausderniederlande/institut/forschen/maas_druck.pdf pag.28 en 29]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Duits==<br /> Net als het Nederlandse &#039;&#039;stad&#039;&#039; kent het Duitse &#039;&#039;Stadt&#039;&#039; in het meervoud umlaut: &#039;&#039;Städte&#039;&#039;. Maar bij het verkleinwoord gedragen het Nederlands en het Duits zich verschillend: in het Nederlands treedt er geen umlaut op (&#039;&#039;stadje&#039;&#039;), in het Duits wél (&#039;&#039;Städtchen&#039;&#039;).<br /> <br /> In grote delen (en vooral in het noorden) van het Duitse taalgebied valt de door &#039;&#039;ä&#039;&#039; aangeduide lange klank samen met de door &#039;&#039;e&#039;&#039; aangeduide lange klank. Daar worden beide als /e:/ gerealiseerd. In het zuiden wordt de &#039;&#039;ä&#039;&#039; gebruikt voor de weergave van de klank /ε:/.<br /> <br /> In de moderne Duitse spelling zijn er letters met een &#039;&#039;diakritische [[umlaut (teken)|umlaut]]&#039;&#039; (ä, ö en ü). Deze letters representeren een eigen klankwaarde. Dit hoeft echter niet per se te betekenen dat betreffende klank het product van een historische umlaut als klankverschijnsel vormt (denk aan leenwoorden als &#039;&#039;Pädagogik&#039;&#039;). Andersom zijn er umlauten die niet met een umlautteken worden geschreven: &#039;&#039;Eltern&#039;&#039; (ouders) komt van &#039;&#039;älter&#039;&#039; (ouder), het basiswoord is &#039;&#039;alt&#039;&#039; (oud).<br /> <br /> ==Elders==<br /> *[[Oudnoords]] &#039;&#039;fœtr&#039;&#039; (&quot;voeten&quot;) hoort bij &#039;&#039;fótr&#039;&#039; (&quot;voet&quot;). De &#039;&#039;ó&#039;&#039; (een lange &#039;&#039;o&#039;&#039;) is onder invloed van een &#039;&#039;i&#039;&#039; veranderd in een lange &#039;&#039;œ&#039;&#039; (een lange &#039;&#039;eu&#039;&#039;-klank) maar daarna is de &#039;&#039;i&#039;&#039; verdwenen. Het [[Reconstructie (taalwetenschap)|gereconstrueerde]] Oernoordse woord voor &quot;voeten&quot; luidde &#039;&#039;fótiR&#039;&#039; (met een lange &#039;&#039;o&#039;&#039;).<br /> *Engels &#039;&#039;feet&#039;&#039; (&quot;voeten&quot;) hoort bij &#039;&#039;foot&#039;&#039; (&quot;voet&quot;). In de tijd voor het [[Oudengels]] had de meervoudsvorm een uitgang met een &#039;&#039;i&#039;&#039; erin, dus ongeveer &#039;&#039;fôti-&#039;&#039;. De lange &#039;&#039;o&#039;&#039; (ô) werd onder de invloed van de &#039;&#039;i&#039;&#039; een lange &#039;&#039;ø&#039;&#039;-klank (in het Nederlands &#039;&#039;eu&#039;&#039; gespeld). Later werd de lange &#039;&#039;ø&#039;&#039; een lange &#039;&#039;e&#039;&#039; zodat het woord in het Oudengels &#039;&#039;fét&#039;&#039; werd gespeld (het accent-teken duidt de lengte aan). Nog later veranderde de lange &#039;&#039;e&#039;&#039; in een lange &#039;&#039;i&#039;&#039; (moderne [[Engels]] &#039;&#039;feet&#039;&#039;).<br /> <br /> ==Zie ook==<br /> * [[Umlaut (teken)|Umlaut]] (teken)<br /> * [[Ablaut]]<br /> {{Appendix}}<br /> [[Categorie:Duits begrip]]<br /> [[Categorie:Fonologie]]</div>

Colani