Colani op 15 feb 2024 om 05:22

2024-02-15T05:22:22Z

Nieuwe pagina

{{Infobox aandoening
| naam = Syfilis
| Latijn1 =
| latijn =
| Oudgrieks1 =
| Nederlands1 = Franse ziekte<ref name="VD2005"/><br/>
ziekte van Napels<ref name="VD2005">Boon, T. den & Geeraerts, D. (Red.) (2005). ''Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse Taal'' (14e editie). Utrecht/Antwerpen: Van Dale Lexicografie BV.</ref><br/>
Spaanse pokken<ref name="VD2005"/><br/>
sief<ref name="VD2005"/><br/>
| afbeelding = Tab 13, Roseola, male torso, Mracek, 1898 Wellcome L0074267.jpg
| caption = Een man met roseola door syfilis, rond 1898
| ICD10 = {{ICD10|A|50||a|50}}-{{ICD10|A|53||a|50}}
| ICD9 = {{ICD9|090}}-{{ICD9|097}}
| ICDO =
| OMIM =
| DiseasesDB =
| MedlinePlus =
| eMedicineSubj =
| eMedicineTopic =
}}
[[Bestand:"Both of these men had syphilis" - NARA - 513979.jpg|miniatuur|''Beide mannen hadden syfilis''. Op Amerikaanse militairen gerichte opwekking om een ingezette behandeling ook af te maken. (ca. 1943)]]
'''Syfilis'''<ref name="Pinkhof2012">Pinkhof, H. (1935). ''Vertalend en verklarend woordenboek van uitheemsche geneeskundige termen.'' (2de druk). Haarlem: De Erven F. Bohn.</ref> of '''lues''' is een [[seksueel overdraagbare aandoening|geslachtsziekte]] die wordt veroorzaakt door een [[Bacteriën|bacterie]] uit de orde [[spirocheten]], ''[[Treponema pallidum]]''. De ziekte komt alleen bij mensen voor. Wereldwijd lopen jaarlijks 10 tot 12 miljoen mensen de ziekte op. In Nederland treft het rond 2012 jaarlijks zo'n 480 personen,<ref>[http://www.nationaalkompas.nl/gezondheid-en-ziekte/ziekten-en-aandoeningen/infectieziekten-en-parasitaire-ziekten/soa/syfilis/omvang/ Syfilis: Hoe vaak komt het voor en hoeveel mensen sterven eraan?] Nationaal Kompas Volksgezondheid, 14 juni 2012</ref> in Vlaanderen 380.<ref>[http://www.zorg-en-gezondheid.be/Ziektes/Ziektelijst-A-Z/Verloop-van-het-aantal-meldingen-van-syfilis-in-Vlaanderen-gedurende-de-laatste-2-jaar/ Verloop van het aantal meldingen van syfilis in Vlaanderen gedurende de laatste 2 jaar] Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid, 10 augustus 2012</ref> Aangeboren syfilis is in onderontwikkelde landen een belangrijke oorzaak van sterfte rondom de geboorte.

De bacterie ''[[Bifidobacterium cuniculi]]'' veroorzaakt bij het [[Konijn (dier)|konijn]] een ziekte die ook syfilis wordt genoemd. Deze bacterie is echter niet besmettelijk voor mensen.

== Etymologie ==
In een gedicht uit 1530 noemt [[Girolamo Fracastoro]] syfilis een Franse ziekte.<ref>„Syphilis sive morbus gallicus” (''Lat.'')</ref> Hij was de eerste die de term syfilis gebruikte. Waarschijnlijk ontleende hij de naam aan de Grieks naam Su-philos (Σύφιλος), wat 'varkensliefhebber ("varkensneuker") betekent.<ref>[http://scihi.org/fritz-schaudinn-french-disease-syphilis/ Fritz Schaudinn and the ‘French Disease]</ref> In het gedicht van Fracastoro wordt de herder met die naam voor zijn geaardheid en zijn [[blasfemie]] door de herdersgod [[Apollo (Griekse mythologie)|Apollo]] met een vreselijke ziekte bestraft.

Een andere taalkundige ziet er een [[Latijn|Nieuwlatijnse]] afleiding in van ''Siphylus'' (''Sipylus''), de oudste zoon van [[Niobe]] uit de [[Griekse mythologie]].<ref>{{Citeer web|url=http://www.cubra.nl/Brabantse_dialecten/PDFs/1995_Weijnen_Ziektenamen%20in%20Ned%20dialecten.pdf|titel=Ziektenamen in de Nederlandse dialecten|bezochtdatum=2022-08-25|datum=1995|werk=cubra.nl|uitgeverij=Sdu Uitgeverij Koninginnegracht|medeauteurs=A.A. Weijnen, A.P.G.M.A. Ficq-Weijnen}}</ref>

Sedert de 16e en 17e eeuw schaamde men zich zo voor deze ziekte dat het de gewoonte werd de ziekte verhullend te omschrijven als afkomstig van het land waar men om oorlogs- of andere redenen een hekel aan had gekregen. Duitsers en Engelsen noemden het ''de Franse pokken''; de Russen ''de Poolse ziekte''; de Polen ''de Duitse ziekte''; de Fransen ''de Napolitaanse ziekte''; de Nederlanders, Portugezen en Noord-Afrikanen ''de Spaanse ziekte'' en de Japanners ''de Chinese zweer''.<ref name="R">Rothschild BM. History of syphilis. Clin Infect Dis. 2005;40:1454-63.</ref>

== Symptomen ==
Er zijn verschillende stadia van de [[infectie]].
# Een pijnloos [[zweer]]tje op de plaats van eerste infectie, bijvoorbeeld op de [[Geslachtsorgaan|geslachtsdelen]] of bij de mond, enige weken (10-90 dagen) na het contact; Meestal ontstaat ook een pijnloze zwelling van de omliggende lymfeklieren.
# Een stadium met niet-jeukende huidafwijkingen (de voetzolen en handpalmen zijn vaak aangedaan), een grieperig gevoel ([[koorts]], [[hoofdpijn]], [[keelpijn]], [[spierpijn]], [[malaise]]) en andere afwijkingen, enige maanden later;
# Het derde stadium: [[neurolues]] waarbij het [[centraal zenuwstelsel]] wordt aangedaan met ernstige [[neurologie|neurologische]] en [[psychiatrie|psychiatrische]] verschijnselen. Het heeft heel lang geduurd, voordat deze [[ziekte]], die meestal pas jaren na de [[Infectie|besmetting]] optreedt, is herkend als een laat gevolg van syfilis. Uiteindelijk kan het derde stadium uitmonden in een [[cardiovasculaire syfilis]], waarbij het hart en de grote bloedvaten worden aangetast.

Dit maakt de ziekte erg verraderlijk, omdat men van het eerste en tweede stadium geneest en men dus geneigd is te denken 'ervan af te zijn'. Het derde stadium kan echter dodelijk zijn en bovendien kan men andere seksuele partners besmetten.

Lang niet iedereen die het eerste stadium doormaakt gaat door naar het tweede of het derde stadium; en hier zit ook bij degenen die niet genezen vaak een interval van vele jaren tussen. Er bestaat ook nog de '''aangeboren syfilis''' ([[lues congenita]]) met typische vormafwijkingen, o.a. van het [[volwassen gebit|gebit]] en de schenen.

De ziekte kan zich in zeer veel vormen voordoen, die vaak ook op andere ziekten lijken en wordt, omdat hij tegenwoordig in Nederland zeldzaam is, nog weleens gemist, wat jammer is, daar hij vooral in de vroege stadia zeer goed te behandelen is met [[antibioticum|antibiotica]], met name [[benzylpenicilline]]. Tot voor kort was een injectie hiermee bijzonder pijnlijk, maar tegenwoordig kan door toevoeging van een [[lokaal anestheticum]] de injectie vrijwel pijnloos zijn. Een ouder geneesmiddel tegen syfilis, [[Arsfenamine|Salvarsan]], is ontdekt door [[Paul Ehrlich]]. Dit middel wordt al vele tientallen jaren niet meer gebruikt, het is erg [[Vergif|giftig]] en heeft veel [[bijwerking]]en. De [[diagnose]] is niet bijzonder lastig, via een bloedtest kunnen [[Immunoglobuline|antilichamen]] tegen de [[Bacteriën|bacterie]] ontdekt worden. Daarnaast kan in vocht uit een zweer de bacterie aangetoond worden. Gezien de [[Incubatieperiode|incubatietijd]] die tot drie maanden kan duren, is men na een eerste negatieve uitslag pas zeker van het feit dat men géén syfilis heeft na een controletest na drie maanden, die dan ook negatief moet zijn.

== Herkomst van de ziekte ==
[[Bestand:400Behandlung der Syphilis.jpg|miniatuur|Eerste afbeelding van syfilis ([[Wenen]], 1498)]]
Onderzoek naar de herkomst van syfilis is voornamelijk gebaseerd op meerdere skelet-onderzoeken. Botafwijkingen die karakteristiek zijn voor syfilis zijn afwezig bij skeletten in precolumbiaans (voor [[1493]]) [[Afrika]] en [[Azië]].<ref name="R"/> In [[Noord-Amerika|Noord-]] en [[Zuid-Amerika]] kwamen deze kenmerkende afwijkingen al veel eerder voor, afhankelijk van de locatie zo’n 600 tot 8000 jaar geleden. Het is dus duidelijk dat syfilis voorkwam in de [[Nieuwe Wereld]] ("Amerika") op het moment dat [[Christoffel Columbus|Columbus]] daar arriveerde. Columbus landde op het eiland [[Hispaniola]] (huidige [[Dominicaanse Republiek]]), een gebied waar de skeletafwijkingen zijn gedocumenteerd voor skeletten uit de periode 800-1400 A.D.<ref name="R"/> Dit leidde historici ertoe Columbus en zijn bemanning verantwoordelijk te stellen voor de verspreiding van deze SOA in Europa.

De hypothese was echter controversieel omdat er ook in Europa precolumbiaanse skeletten zijn teruggevonden met beschadigingen die in de richting van syfilis wijzen. Met name een Engels onderzoek leek uit te wijzen dat er reeds in de 13e eeuw mensen in Europa waren met verschijnselen van syfilis.<ref>[http://www.physorg.com/news/2010-10-columbus-syphilis-europe.html Columbus cleared of bringing syphilis to Europe]</ref> Er zijn zelfs beweringen die de ziekte doen teruggaan tot het [[Oude Rome]]. Bij [[Paleopathologie|paleopathologisch]] onderzoek is het echter niet evident om andere mogelijke oorzaken volledig uit te sluiten.
[[Bestand:De ontdekking van Guaiacum als middel tegen syfilis, anoniem, Museum Plantin-Moretus, PK OPB 0186 007.jpg|thumb|300px|De ontdekking van [[Guaiacum]] als middel tegen syfilis, anoniem, ontwerp door [[Jan van der Straet|Stradanus]], collectie [[Museum Plantin-Moretus]]]]

Onderzoek uit 2014 op het DNA van de ''Treponema pallidum'' bacterie wijst ondubbelzinnig op een Amerikaanse oorsprong, meerdere duizenden jaren geleden.<ref>[http://theconversation.com/syphilis-sailed-the-ocean-blue-why-a-bent-femur-wont-overturn-columbus-theory-35122 Syphilis sailed the ocean blue: why a bent femur won’t overturn Columbus theory], The Conversation, 9 december 2014</ref> Door [[co-evolutie]] had de lokale bevolking een zekere bescherming opgebouwd tegen de ziekte. De zeer plotse en hevige [[virulentie]] waarmee syfilis rond 1495 in Europa en de Oude Wereld tekeer ging, is consistent met de blootstelling van een bevolking die deze afweer niet had opgebouwd.

== Zwangere vrouwen en foetus ==
[[Bestand:Rembrandt Harmensz. van Rijn 095.jpg|miniatuur|''Portret van [[Gerard de Lairesse]]'', door [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]], ca. 1665]]
Syfilis tijdens de zwangerschap is vooral risicovol voor de vrucht. Voor de zwangere vrouw zelf verloopt de ziekte niet ernstiger dan bij niet-zwangere vrouwen. Zwangere vrouwen kunnen vanaf het begin van de infectie (en niet pas na enkele weken zoals vroeger werd gedacht) besmettelijk zijn voor de foetus. Deze besmettelijkheid kan jarenlang aanhouden.

De schilder [[Gerard de Lairesse]] leed bijvoorbeeld aan [[Aangeboren afwijking|congenitale]] syfilis. De syfilis is duidelijk herkenbaar aan zijn typische neusbrug. Dit was ook de oorzaak van zijn blindheid op ongeveer vijftigjarige leeftijd.

== Experimenten ==
Er zijn verschillende keren omstreden experimenten op personen uitgevoerd om de effecten van onbehandelde syfilis te onderzoeken. Twee bekende voorbeelden hiervan zijn het [[Guatemalteeks syfilisexperiment]] (1946-1948) en het [[Tuskegee-syfilisonderzoek]] in de Verenigde Staten (1932-1972). Een minder bekend en minder omstreden voorbeeld is door de Noorse artsen Caesar Boeck en E. Bruusgaard uitgevoerd bij rond 2.000 Noorse syfilis-patiënten in de periode 1890-1910. Zij gingen ervan uit dat de gangbare behandeling met kwik destijds meer kwaad deed dan goed. Dit onderzoek is in een proefschrift van de Noor Trygve Gjestland uit 1955 uitgebreid geanalyseerd.<ref>{{Citeer boek |titel=The Oslo Study of untreated Syphilis |achternaam=Gjestland |voornaam=Trygve |url=https://books.google.nl/books/about/The_Oslo_Study_of_Untreated_Syphilis.html?id=uQCUQAAACAAJ&redir_esc=y |taal=en |uitgever=Acta Dermato Venereologica, Vol 35 Supplementum 34 |datum=15 januari 1955}}</ref>

== Bekende lijders ==
Van een aantal bekende mensen in de geschiedenis wordt op meer of minder goede gronden vermoed dat zij aan syfilis hebben geleden. Een dergelijk vermoeden kan slechts zelden met hard bewijs worden gestaafd. Bij bekendheden die op latere leeftijd een merkwaardig gedrag vertoonden, deed het gerucht al gauw de ronde. Bij sommigen berust dit vermoeden trouwens louter op het gegeven dat de persoon in kwestie [[Prostitutie|prostituees]] bezocht. Enkele bekende personen die waarschijnlijk aan syfilis hebben geleden zijn:
* [[Texas Alexander]]
* [[Idi Amin]]<ref>[http://www.theguardian.com/news/2003/aug/18/guardianobituaries Idi Amin] ''The Guardian'', Obituaries, 18 augustus 2003: ''"It's no secret that Amin is suffering from the advanced stages of syphilis, which has caused brain damage"''</ref>
* [[Charles Baudelaire]]
* [[Willem Cornelis Bauer]]
* [[Lavrenti Beria]]<ref>http://books.google.be/books?id=PxiuUGRQhUIC&pg=PA53&dq=beria+sexual&lr=&as_brr=3&ei=UUMpS6OuHJTIywSynvmSBQ&cd=1&redir_esc=y#v=onepage&q=sexual&f=false</ref>
* [[Karen Blixen]]{{Bron?||2013|12|21}}
* [[Cesare Borgia]]{{Bron?||2013|12|21}}
* [[Al Capone]]<ref name="Shmaefsky2010">Shmaefsky, Brian (2010). [http://books.google.nl/books?id=E74QejQGlA0C&lpg=PP1&dq=isbn%3A1438128797&hl=nl&pg=PA4 Syphilis]. New York: Chelsea House.</ref>
* [[Frederick Delius]]<ref>{{Citeer web |url= http://www.favorite-classical-composers.com/frederick-delius.html |titel= Frederick Delius Biography Sublime Music, Tragic Life |auteur= |uitgever= Favorite Classical Composers |datum= |bezochtdatum=28 juni 2014|archiefurl=https://web.archive.org/web/20140811003010/http://www.favorite-classical-composers.com:80/frederick-delius.html|archiefdatum=2014-08-11|dodeurl=nee}}</ref>
* [[Gaetano Donizetti]]
* [[Paul Gauguin]]<ref name="Shmaefsky2010" />
* [[Theo van Gogh (kunsthandelaar)|Theo van Gogh]]<ref>[http://www.historici.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn6/gogh Vincent Willem van Gogh (1853-1890)], Biografisch Woordenboek van Nederland</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160810140830/http://www.vangoghvillagenuenen.nl/media/339555/waarom%20is%20theo%20van%20gogh%20opnieuw%20begraven%20in%20auvers%20gn%20v%202.0.pdf Waarom is Theo van Gogh opnieuw begraven in Auvers?]</ref>
* [[Hendrik VIII van Engeland]]<ref name="Shmaefsky2010" />
* [[Howard Hughes]]<ref name="Shmaefsky2010" />
* [[Scott Joplin]]<ref>[http://www.biography.com/people/scott-joplin-9357953 Scott Joplin Biography]</ref>
* [[Gerard de Lairesse]]
* [[Vladimir Lenin]]<ref>[https://www.historischnieuwsblad.nl/lenin-stierf-aan-syfilis/ Lenin stierf aan syfilis], ''Historisch Nieuwsblad'', 7/2004</ref>
* [[Hans Makart]]<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2011/09/01/hans-makart-versierde-wenen-schaamteloos-12032991-a293149 Hans Makart versierde Wenen schaamteloos], ''NRC'', 1 september 2011</ref>
* [[Édouard Manet]]<ref name="Shmaefsky2010" />
* [[Guy de Maupassant]]<ref>[[Bart Van Loo]]. ''Frankrijktrilogie.'' Bezige Bij, Antwerpen, 2011, p. 318.</ref>
* [[Friedrich Nietzsche]]<ref name="Shmaefsky2010" />
* [[Martín Alonso Pinzón]]{{Bron?||2013|12|21}}
* [[Egon Schiele]]{{Bron?||2013|12|21}}
* [[Franz Schubert]]<ref name="Shmaefsky2010" />
* [[Bedřich Smetana]]{{Bron?||2013|12|21}}
* [[Jan Toorop]]<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_ons003199501_01/_ons003199501_01_0086.php Jan Toorop], [[Ons Erfdeel]], Jaargang 38(1995), op www.dbnl.org</ref>
* [[Henri de Toulouse-Lautrec]]<ref>[https://www.google.nl/search?hl=nl&tbo=p&tbm=bks&q=isbn:1438128797 Google books: Brian Sheafsky (2010), ''Shyphilis,'' pag. 36]</ref>

== Zie ook ==
* [[Pupilstoornis van Argyll Robertson]]

== Literatuur ==
*H. C. Voorhoeve, ''De jacht op de bleke microbe. De geschiedenis van de syphilis'', 1951, 212 p.
*Claude Quétel, ''Le mal de Naples. Histoire de la syphilis'', 1986. {{ISBN|9782221044919}}
*Kevin Brown, ''The Pox. The Life and Near Death of a Very Social Disease'', 2006. {{ISBN|9780750940412}}
*Brian R. Shmaefsky, ''Syphilis'', 2009. {{ISBN|9781604132427}}
*Jean-Paul Martineaud, ''L'Amour au temps de la vérole. Histoire de la syphilis'', 2015. {{ISBN|9782358151542}}
*Deborah N. Losse, ''Syphilis. Medicine, Metaphor, and Religious Conflict in Early Modern France'', 2015. {{ISBN|9780814212721}}

{{Appendix|Noten}}

[[Categorie:Seksueel overdraagbare aandoening]][[Categorie:Bacteriële infectieziekte]]

Syfilis - Bewerkingsoverzicht

Colani op 15 feb 2024 om 05:22