Colani: Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Infobox historisch land | Naam in Landstaal =Sticht Utrecht | Status =Deel van het Heilige Roomse Rijk | Voor1 = | Vlag_Voor1 = | Voor2 = | Vlag_Voor2 = | Na1 =Heerlijkheid Utrecht | Vlag_Na1 = | Na2 =Heerlijkheid Overijssel | Vlag_Na2 =Small_coat_of_arms_of_Overijssel.svg | Na3 =De Landschap Drenthe | Vlag_Na3…'

2026-04-24T12:36:16Z

Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Infobox historisch land | Naam in Landstaal =Sticht Utrecht | Status =Deel van het Heilige Roomse Rijk | Voor1 = | Vlag_Voor1 = | Voor2 = | Vlag_Voor2 = | Na1 =Heerlijkheid Utrecht | Vlag_Na1 = | Na2 =Heerlijkheid Overijssel | Vlag_Na2 =Small_coat_of_arms_of_Overijssel.svg | Na3 =De Landschap Drenthe | Vlag_Na3…'

Nieuwe pagina

{{Infobox historisch land
| Naam in Landstaal =Sticht Utrecht
| Status =Deel van het [[Heilige Roomse Rijk]]
| Voor1 =
| Vlag_Voor1 =
| Voor2 =
| Vlag_Voor2 =
| Na1 =Heerlijkheid Utrecht
| Vlag_Na1 =
| Na2 =Heerlijkheid Overijssel
| Vlag_Na2 =Small_coat_of_arms_of_Overijssel.svg
| Na3 =De Landschap Drenthe
| Vlag_Na3 =
| Jaar van ontstaan =1024
| Jaar van afloop =1528
| Vlag =[[Bestand:Flag of the prince-bishopric of Utrecht.svg|rand|100px]]
| Vlagartikel =Vlag van Utrecht (provincie)
| Wapen =[[Bestand:Coat of Arms of the Bishopric of Utrecht.svg|80px]]
| Wapenartikel =Wapen van Utrecht (provincie)
| Leus =
| Kaart =Locator Prince-Bishopric of Utrecht (1350).svg
| Kaartjaar =Het Sticht Utrecht omstreeks 1350.
| Hoofdstad =[[Utrecht (stad)|Utrecht]]
| Oppervlakte =
| Bevolking =
| Munteenheid =
| Nationale feestdag =
| Volkslied =
| Talen =[[Nederlands]], [[Nedersaksisch]]
| Officiële taal =
| Religie =[[Rooms-katholiek]]
| Staatsgodsdienst =
| Regeringsvorm =
| Staatshoofd =[[Prins-bisschop]]
| Staatshoofd1 =
| Data staatshoofd1 =
| Staatshoofd2 =
| Data staatshoofd2 =
| Staatshoofd3 =
| Data staatshoofd3 =
| Staatshoofd4 =
| Data staatshoofd4 =
| Regeringsleider =
| Regeringsleider1 =
| Data Regeringsleider1=
| Regeringsleider2 =
| Data Regeringsleider2=
| Regeringsleider3 =
| Data Regeringsleider3=
| Regeringsleider4 =
| Data Regeringsleider4=
| Dynastie =
| Ontstaan =
| Datum Ontstaan =
| Gebeurtenis1 =
| Datum Gebeurtenis1 =
| Gebeurtenis2 =
| Datum Gebeurtenis2 =
| Gebeurtenis3 =
| Datum Gebeurtenis3 =
| Gebeurtenis4 =
| Datum Gebeurtenis4 =
| Gebeurtenis5 =
| Datum Gebeurtenis5 =
| Opheffing =
| Datum Opheffing =
}}
Het '''Sticht Utrecht''' (ook bekend als '''Het Sticht''') was het territorium waarover de [[Lijst van bisschoppen van Utrecht|bisschoppen van Utrecht]] in de [[middeleeuwen]] als plaatselijk [[vorst (heerser)]] de [[landsheerlijkheid]] uitoefenden. Een [[sticht]] was een gebied waar een hoge functionaris van de [[Rooms-Katholieke Kerk]] als een [[Abt (abdij)|abt]] of [[bisschop]] het wereldlijk gezag uitoefende.

Het Sticht Utrecht was van [[1024]] tot [[1528]] bestuurlijk gezien een vorstendom binnen het [[Heilige Roomse Rijk]], waar een keizer het hoogste gezag uitoefende. De bisschop had van de keizer op grond van een [[Feodalisme|feodale overeenkomst]] heerlijke rechten en plichten gekregen om het gebied in zijn naam te besturen als rijksvorst en [[Graaf (titel)|graaf]]. Het grondgebied bestond uit:

* het [[Nedersticht (Utrecht)|Nedersticht]], dat ruwweg overeenkwam met de huidige provincie [[Utrecht (provincie)|Utrecht]].
* het [[Oversticht]], dat de huidige provincies [[Overijssel]] en [[Drenthe (hoofdbetekenis)|Drenthe]] en de stad [[Groningen (stad)|Groningen]] omvatte.
Het sticht Utrecht moet onderscheiden worden van het [[Aartsbisdom Utrecht (Rooms-Katholieke Kerk)|bisdom Utrecht]], dat onderdeel uitmaakte (en maakt) van de organisatie van de Rooms-Katholieke Kerk en waarover de Utrechtse bisschop geestelijk gezag uitoefende. Het territorium van het bisdom Utrecht was veel uitgestrekter; het omvatte naast het genoemde Sticht de huidige provincies [[Friesland]] (met uitzondering van [[Achtkarspelen]]), [[Noord-Holland]], [[Zuid-Holland]], [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] (zonder westelijk [[Zeeuws-Vlaanderen]]) en [[Gelderland]] (zonder delen van het [[graafschap Zutphen]]). De [[buurschap]] [[Markvelde]] in [[Twente]] hoorde bestuurlijk bij het Sticht, maar maakte geestelijk deel uit van het [[bisdom Münster]].

== Geschiedenis ==
De eerste bisschop die wereldlijk vorst van het sticht Utrecht werd was [[Willibrord]], vanaf [[703]]. <ref>in ''De Nieuwe taalgids'' 65 (1972), p. 160 <sup>([https://books.google.be/books?id=2EtcAAAAMAAJ&q=Utrecht+703+zetel&dq=Utrecht+703+zetel&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiNptjZwaLKAhUGXB4KHc2oB3UQ6AEIMjAA]) books.google.be</sup>.</ref> Hij was toen [[aartsbisschop]] van de [[Friezen]].

[[Karel de Grote]] reorganiseerde in de [[9e eeuw|negende eeuw]] de kerkelijke indeling van de Nederlanden.{{Bron?|Waar is beschreven dat de wereldlijke vorst het gezag had om de gebiedsindeling van de kerk te veranderen? Klopt dat? Had misschien de kerkelijk leider, de Paus, ook iets in te brengen?|2024|05|14}} Tussen deze tijd en 1559 behoorde vrijwel heel Nederland boven de grote rivieren en Zeeland tot dit bisdom, uitgezonderd de gebieden rond Groningen en oostelijk Gelderland die tot het [[bisdom Münster]] en het [[bisdom Osnabrück]] behoorden. Het bisdom was als [[suffragaanbisdom]] ingedeeld bij het [[aartsbisdom Keulen]]. Los van de kerkelijke onderhorigheid was de [[prins-bisschop]] een onafhankelijk [[rijksvorst]].

De [[Lijst van bisschoppen van Utrecht|Utrechtse bisschoppen]] verwierven hun landsheerlijkheid tussen de [[11e eeuw]] (toen zij koninklijke en grafelijke rechten kregen van de Duitse koningen) en de [[13e eeuw]] (toen zij de feodale bestuursstructuren steeds meer vervingen door ambtelijk bestuur).{{Bron?|Is er een bron voor uitleg welke basis ten grondslag lag aan het 'ambtelijk bestuur'?|2024|05|14}} Vanaf het begin van de [[8e eeuw]] bezaten de bisschoppen op de hun geschonken allodia (eigen goederen) immuniteitsrechten, wat wil zeggen dat de koninklijke graven daarbinnen niet ambtshalve mochten optreden.{{Bron?|Boven is geschreven dat de bisschoppen de graven over het gebied waren. Over welke graven gaat dit?|2024|05|14}}

De opvolgers van Karel de Grote schonken grote delen van het rijk aan de kerkelijke vorsten om zo een tegenwicht te vormen tegen hun machtige leenmannen. Bij het [[Concordaat van Worms]] in 1122 verloor de keizer het recht om bisschoppen en abten te benoemen. Die taak kwam toe aan de geestelijkheid zelf en werd door de machtige, rijke en vrijwel altijd adellijke koorheren en [[Seculiere kanunnik|kanunniken]] overgenomen. Een kandidaat voor een vacante bisschopszetel moest vaak kostbare beloften doen om gekozen te worden. Daardoor verzwakte de positie van de bisschop ten gunste van die van de adel.

== De groei van het prinsbisdom ==
Een lijst van schenkingen van goederen en rechten:

* [[Utrecht (stad)|Utrecht]] en [[Vechten (plaats)|Vechten]] (in [[723]] bevestigd) <ref>[http://books.google.nl/books?id=6qI0D0y338YC&lpg=PA59&dq=schenkingen%20vechten&hl=nl&pg=PA59#v=onepage&q=Vechten&f=false Schenkingen Vechten] books.google.nl</ref>
* [[Leusden]] en vier wouden in [[Eemland (streek)|Eemland]] [[777]] <ref>[http://books.google.nl/books?id=CtvI3AP6fRkC&lpg=PA252&dq=Leusden%20777&hl=nl&pg=PA252#v=onepage&q=Leusden%20777&f=false Leusden 777] books.google.nl</ref>
* [[Sint Odiliënberg]]
* Wildban in Drenthe [[944]] <ref>[http://books.google.nl/books?id=sokbZsTdSOgC&lpg=PA215&dq=wildban%20Drenthe&hl=nl&pg=PA215#v=onepage&q=wildban%20Drenthe&f=false Wildban Drenthe] books.google.nl</ref>
* Goederen in [[Loenen aan de Vecht|Loenen]] en [[Eck]] [[949]]/[[953]] <ref>[http://books.google.nl/books?id=OPSxMRyYW8sC&lpg=PA133&dq=schenkingen%20vechten&hl=nl&pg=PA288#v=snippet&q=Vechten%20kerk&f=false Schenkingen Vechten] books.google.nl</ref>
* Wildernisregaal in wijde omgeving [[948]]/[[953]]
* [[Muiden]] [[975]]
* Goederen te [[Tiel]] en [[Arkel (dorp)|Arkel]] [[999]]
* [[Vollenhove]] in [[1010]]
* Bisschop [[Adelbold II]] werd in [[1024]] graaf van [[Graafschap Drenthe|Drenthe]] en legde daarmee de basis van het Sticht. (In [[1046]] werden deze rechten bevestigd.)
* Bisschop Adelbold II kreeg in [[1026]] grafelijke rechten in [[Teisterbant]]
* In 1040 schonk [[keizer Hendrik III]] een in het graafschap Drenthe gelegen landgoed "[[Villa Cruoninga|Cruoninga]]" geheten aan de [[Dom van Utrecht|Sint Martinuskerk]] in Utrecht. De op deze plek gegroeide stad Groningen werd door een door de bisschop aangestelde, in Groningen zetelende, prefect bestuurd.
* Bisschop Bernold werd graaf aan de Oostoever der [[Zuiderzee (water)|Zuiderzee]] in 1042 en graaf van [[Hamaland]] in 1046.
* Bisschop [[Willem van Gelre (bisschop)|Willem I]] werd graaf van [[Geschiedenis van West-Friesland|West-Friesland]] in 1064.
* Bisschop [[Koenraad van Zwaben (bisschop)|Koenraad van Zwaben]] werd graaf van [[Stavoren]] in 1077, graaf van de [[Oostergo]] en [[Westergo]] in 1086 en graaf van de [[IJsselgouw]] in 1086.
De bisschoppen lieten hun goederen beheren door [[Landvoogd|voogden]] en [[leenman|leengraven]].

== Achteruitgang van het Sticht na de twaalfde eeuw ==
De prins-bisschop van Utrecht was een zwakke [[leenheer]].<br>
Het sticht werd gemangeld tussen de ambitieuze [[Lijst van graven van Holland|graven van Holland]] en de [[Lijst van heersers van Gelre|Hertogen van Gelre]] enerzijds en de vaak opstandige burgers van de stad Utrecht en de twistzieke Utrechtse kasteelheren anderzijds. Wie op een kaart de bezittingen van de Utrechtse bisschop bekijkt, ziet dat hij zijn gezag vooral handhaafde door kastelen in het zuiden en oosten van de huidige provincie Utrecht te bouwen. In het Oversticht waren bijvoorbeeld [[Vollenhove]] met zijn kasteel, en de stad Deventer belangrijke bestuurscentra. Het gezag van de bisschop in Drenthe was uiterst zwak.<br>
De nederlaag die de keizer van het [[Heilige Roomse Rijk]] in de 11e en 12e eeuw tijdens de [[investituurstrijd]] tegen de [[paus]] leed, had op de lange termijn een nadelige invloed op de territoriale machtspositie van de bisschoppen in het algemeen, en die van Utrecht in het bijzonder. Daarnaast hadden prinsbisdommen een [[achilleshiel]]. Van erfelijke opvolging kon natuurlijk geen sprake zijn en de benoeming van een nieuwe bisschop was daarom altijd een gevoelige kwestie. Naburige graven en hertogen wilden zich daarin maar al te graag mengen. In theorie zou na de pauselijke overwinning van [[1122]] het [[kapittel]] van het bisdom – zonder inmenging van de Keizer – een kandidaat voordragen, die vervolgens door de paus kon worden bevestigd. Toen de keizer de bisschoppen niet langer meer kon benoemen, had hij er ook geen belang meer bij om de deze te ondersteunen.
In de praktijk werd het kapittel door de naburige [[feodaliteit|feodale]] heersers zwaar onder druk gezet. Deze heren hadden niet – zoals eertijds de keizer – belang bij een intact bisdom. Integendeel, zij wilden graag delen van het bisschoppelijke gebied inpalmen.

Het waren vooral [[Graafschap Gelre|Gelre]] en [[Graafschap Holland|Holland]] die het bisdom langzaam maar zeker zouden verzwakken. Na veel strijd en strooptochten over en weer, en in deze ook onafgeloste leningen (!) van de graaf van Gelre aan de bisschop. In 1196 moest de bisschop na weer een onafgeloste lening een overeenkomst met de graaf sluiten. Gelre nam de Veluwe in, waarmee de scheiding tussen Overijssel en Drenthe, vanaf toen het [[Oversticht]] en het [[Nedersticht(Utrecht)|Nedersticht]] (de huidige provincie Utrecht) definitief werd. Het werd daarna voor de bisschop van Utrecht steeds moeilijker zijn gezag te doen gelden over bijvoorbeeld een leenman als de [[burggraaf]] van [[Coevorden (stad)|Coevorden]] of een stad als [[Groningen (stad)|Groningen]].

De Hollandse graaf [[Floris V van Holland|Floris V]] ontnam de bisschop omstreeks 1270 [[Amstelland]], [[Waterland (regio)|Waterland]], [[het Gooi]] en [[Woerden]], wat uiteindelijk rond 1300 tot een strijd leidde waarin de bisschop omkwam en zijn met name Overijsselse legers uit elkaar geslagen werden.

Midden vijftiende eeuw slaagde bisschop [[David van Bourgondië]] er in de landen van de heren van [[Gaasbeek]] in het zuiden van het Nedersticht weer onder zijn gezag te brengen. Zelf ging hij in hun kasteel te [[Wijk bij Duurstede]] resideren.

[[Groningen (stad)|Stad]] en de [[Ommelanden (Groningen)|Ommelanden]], twee staatkundige eenheden die zich als onafhankelijk van elkaar zagen, hebben zich steeds wanneer hen dat uitkwam tot het Friese verband van de [[Opstalboom]] gerekend. De identificatie met Friesland en de zogeheten [[Friese vrijheid]] waarbij geen landheer werd erkend en er een vroege vorm van democratisch zelfbestuur bestond, gaf Groningen de kans om invloed in Friesland te winnen en de Bisschop te negeren. De laatste bisschoppelijke prefect in Groningen duikt in stukken uit 1321 op.

De stad Groningen maakte zich los van het bisschoppelijk gezag en trachtte als [[vrije rijksstad]], al was deze positie nooit door de keizer erkend, zélf het gezag in Friesland en de Ommelanden te verwerven. Later raakten Stad en Ommeland in de late 15e eeuw in de invloedssfeer van de graven van Oost Friesland en uiteindelijk in die van Bourgondië.

De opstandige Drenten versloegen in 1227 een bisschoppelijk leger door hen in een moeras bij [[slag bij Ane|Ane]] in de omgeving van Coevorden te lokken. Onder de gesneuvelde ridders was ook bisschop [[Otto van Lippe (bisschop van Utrecht)|Otto van Lippe]] die, terwijl de andere edelen door de boeren met rieken en dorsvlegels werden omgebracht, met het bisschoppelijk hoofd zo diep in de modder werd gedrukt dat hij de geest gaf.
De overlevering die vertelt dat die dag 5000 Stichtse ridders en soldaten sneuvelden, zal overdreven zijn. Het waren er misschien 50 of zelfs 500. Maar de knauw die het centrale gezag in het Sticht die dag kreeg was onherstelbaar.

In 1439 claimde het steeds machtiger wordende [[Hertogdom Bourgondië|Bourgondië]] het recht om beschermheer van het bisdom te zijn.
Op woensdag [[21 oktober]] [[1528]] droeg bisschop [[Hendrik van Beieren (bisschop)|Hendrik van Beieren]], in het nauw gebracht door opstanden in zijn bisschopsstad en verslagen in zijn oorlog met het [[hertogdom Gelre]], de wereldlijke macht in het Sticht en het Oversticht over aan [[keizer Karel V]] als de [[heerlijkheid Utrecht]].

== De geschiedenis van de kerkprovincie na 1529 ==
In 1536 werd het bestuur in deze gebieden verdeeld tussen de stadhouders en de staten in respectievelijk Utrecht, Overijssel, Drenthe en Groningen. Na de herindeling van de bisdommen in [[1559]] onder [[Filips II van Spanje|Filips II]], onder invloed van de politieke situatie (zie [[Bourgondische Kreits]]), werd Utrecht verheven tot [[aartsbisdom]]. Het gebied dat voortaan tot het aartsbisdom behoorde viel grosso modo samen met [[Utrecht (provincie)|Utrecht]], [[Zuid-Holland]] en een deel van [[Hertogdom Gelre|Gelre]]. Nieuwe bisdommen uit het voormalige terrein van het bisdom Utrecht waren [[Bisdom Deventer (rooms-katholiek)|Deventer]], [[Bisdom Haarlem-Amsterdam|Haarlem]], [[Bisdom Leeuwarden|Leeuwarden]], [[Bisdom Groningen-Leeuwarden|Groningen]] en [[Bisdom Middelburg|Middelburg]]. Deze situatie zou duren tot [[1580]], toen de uitoefening van het [[katholicisme]] in de stad Utrecht verboden werd.

Met de [[Reformatie]] verdween het (aarts)bisdom Utrecht voor honderden jaren uit de geschiedenis. De [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Republiek]] werd een [[Hollandse Zending|zendingsgebied]], waar een [[apostolisch vicaris]] met een titulair aartsbisschoppelijke zetel gelegen buiten het Heilige Roomse Rijk ''[[in partibus infidelium]]'' ( = "in het land der ongelovigen"), het bestuur voerde. In 1853 werd het aartsbisdom opnieuw opgericht bij het [[herstel van de bisschoppelijke hiërarchie]].

{{Zie ook|Zie verder [[Aartsbisdom Utrecht (Rooms-Katholieke Kerk)]]}}

== Staatskundige geschiedenis na 1529 ==
In 1536 werd het bestuur in Sticht en Oversticht verdeeld tussen de stadhouders en de staten in respectievelijk [[Utrecht (provincie)|Utrecht]], [[Overijssel]], [[Drenthe (hoofdbetekenis)|Drenthe]] en [[Groningen (stad)|Stad en Ommelanden]].

In 1579 tekende Utrecht de "[[Unie van Utrecht (1579)|Unie van Utrecht]]", het verdrag waarmee de [[Republiek der Verenigde Nederlanden]] werd opgericht. In het [[vrede van Münster|verdrag van Westfalen]] van [[1648]] werd Utrecht ook formeel losgemaakt van het Duitse Rijk.

== Zie ook ==
* [[Lijst van bisschoppen van Utrecht]]
* [[Lijst van domproosten van Utrecht]]

{{Appendix||2=
== Voetnoten ==
{{References}}
== Literatuur ==
* {{Aut|Gosses, Izaak Hendrik}} (1908) - ''[http://hdl.handle.net/2027/mdp.39015026699788?urlappend=%3Bseq=39 De Bisschop van Utrecht, het Domkapittel en de Groninger Prefect]'', in: Bijdragen voor vaderlandsche geschiedenis en oudheidkunde, vierde reeks VII (1908), p. 25-135.

}}

[[Categorie:Sticht Utrecht| ]][[Categorie:Prins-bisschop van Utrecht| ]]

Sticht Utrecht - Bewerkingsoverzicht