Colani: 1 versie geïmporteerd

2023-10-08T13:51:55Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

[[Bestand:Roman collared slaves - Ashmolean Museum.jpg|thumb|250px|Een Romeins soldaat leidt krijgsgevangenen weg in kettingen (reliëf uit Smyrna).]]
'''Slavernij''' ('''[[Latijn]]:''' ''servitus'' of ''servitium'', van ''servus'', "slaaf"; naast ''serva'' voor "slavin" werd ook wel de term ''ancilla'' gebruikt) was '''in het [[oude Rome]]''' een vrij laat fenomeen. ''Servi'' was de algemene naam van de Romeinse slaven. Als bedienden heetten zij ''familiares'' of als groep ''familia''<ref>[[Ulpianus]], ''[[Digesta]]'' 50 tit. 16 § 40.</ref> in de huislijke kring ''pueri'', als een zakelijke eigendom ''mancipium''.

==Juridische status==
{{Cquote|''Servitus est constitutio iuris gentium, qua quis dominio alieno contra naturam subicitur.''<br />Slavernij is een instelling van het ''ius gentium'', dat iemand als meester een ander tegen de natuur in zou kunnen onderwerpen.|Florentinus, ''Digesta'' 1 tit. 5 § 4.}}
===Slaaf worden===
Men kon op twee manieren slaaf worden:

1) door geboren te worden als een slavin/slaaf,<ref>[[Gaius (jurist)|Gaius]], ''[[Instituten|Gaii Institutiones]]'' II 82.</ref>

2) door verlies van de vroegere vrijheid,
:a) door [[krijgsgevangenschap]], immers de gevangenen werden van staatswege ''sub hasta'' of ''sub corona'' (met een krans om het hoofd<ref>[[Aulus Gellius]], ''[[Noctes Atticae]]'' VI 4; [[Titus Livius|Livius]], V 22; [[Julius Caesar|Caesar]], ''[[De Bello Gallico]]'' III 16.</ref>) verkocht;
:b) door verkoop van de ''[[incensus]]'' (persoon die zijn census niet had betaald<ref>[[Marcus Tullius Cicero|Cicero]], ''Divinatio in Caecilium'' 34.</ref>) of van hem die zich aan de krijgsdienst onttrok;<ref>Cicero, ''Pro Caecina'' 34.</ref>
:c) door verkoop van de ''addictus'' door de schuldeiser (zie: ''[[manus injectio]]'');<ref>Livius, III 44-48.</ref>
:d) door veroordeling ter dood, daar iedere vrije voor de voltrekking van de doodstraf, slaaf werd.

===Als slaaf vrijgelaten worden===
Slavernij hield op door ''[[postliminium]]'',<ref>Cicero, ''Topica'' VIII 36; Ulpianus, ''Digesta'' XLIX 15.19, 21, 30; ''[[Codex Iustinianus]]'' VIII 51.12</ref> door ''[[Manumissie|manumissio]]'', door vrijverklaring van de overheden, bijvoorbeeld ter beloning voor het aangeven van een misdaad,<ref>''[[Codex Theodosianus]]'' tit. 21 § 2.</ref> enzovoorts. Een vrijgelaten slaaf werd [[Libertus (Rome)|libertus]] genoemd.

===De slaaf als eigendom===
{{Cquote|''Omnes res aut mancipi sunt aut nec mancipi. Mancipi res sunt praedia in Italico solo, tam rustica, qualis est fundus, quam urbana, qualis domus ; item iura praediorum rusticorum, velut via, iter, actus, aquaeductus ; item servi et quadrupedes, quae dorso collove domantur, velut boves, muli, equi, asini ; ceterae res nec mancipi sunt. Elefanti et cameli, quamvis collo dorsove domentur, nec mancipi sunt, quoniam bestiarum numero sunt.''<br>Alle zaken zijn ofwel in volle eigendom ofwel niet in volle eigendom. Zaken in volle eigendom zijn grondbezittingen op Italische bodem, zowel landelijke, zoals een landgoed dat is, als stedelijke, zoals een huis; ook rechten van landelijke landgoederen, net zoals het overpad-, reis-, weide- en aquaductrecht; ook slaven en viervoeters, die met rug of hals worden onderworpen, net zoals runderen, muilezels, paarden, ezels; en overige zaken zijn niet in volle eigendom. Olifanten en kamelen, ofschoon ze met rug of hals worden onderworpen, zijn niet in volle eigendom, aangezien ze tot de wilde dieren worden gerekend.|[[Domitius Ulpianus|Ulpianus]], ''Fragmenta'' XIX 1.}}
De heer, aan wie de slaaf door geboorte toebehoorde, of die hem door koop had verkregen (van slavenhandelaars, ''mangones''), bezat over hem het eigendomsrecht, zoals over een voorwerp (vandaar ''mancipium''), en kon de slaaf naar willekeur verkopen, pijnigen, doden, totdat de ''[[lex Petronia de servis]]''<ref>Ulpianus, ''Digesta'' XLVIII 8 tit. 11 § 2.</ref> en meer wetten van [[Antoninus Pius]],<ref>Gaius, ''Gaii Institutiones'' I 52, &c.</ref> alsook enige ''[[Senatus consultum|Senatus Consulta]]'' de willekeur van de heer zo beperkten, dat hij wegens het doden van een slaaf kon worden gestraft.<ref>[[Gaius Suetonius Tranquillus|Suetonius]], ''Claudius'' 25.</ref>

Oorspronkelijk was de meester ook zelf rechter over de slaaf. De straffen waren verwijzing naar het land in het ''[[ergastulum]]'',<ref>Livius, VII 4, Cicero, ''ad familiares'' XI 10.13, [[Iuvenalis]], VIII 180, [[Lucius Iunius Moderatus Columella|Columella]], XI 1.22.</ref> arbeid in het ''[[pistrinum]]'',<ref>[[Plinius maior]], ''[[Historia Naturalis]]'' XVIII 2, [[Terentius]], ''Andriae prologus'' I 2.28, [[Plautus]], ''Asinaria'' I 1.16.</ref> geselslagen met roeden of riemen, brandmerken,<ref>[[Marcus Valerius Martialis|Martialis]], VIII 75.9.</ref> kruisiging, ...

Later was in grotere misdaden de overheid rechter.

De toestand van de slaven was alzo zeer hard, de zeden brachten hierin allengs verzachting aan, en een slechte behandeling van slaven werd door de ''[[censor (Rome)|censor]]'' bestraft.

Wat de slaaf verkreeg, behoorde aan zijn heer,<ref>Gaius, ''Gaii Institutiones'' I 52.</ref> met uitzondering van het ''[[peculium]]''.

==Slavennamen en afkomst van slaven==
De [[slavennaam|namen]] van de slaven waren dikwijls ontleend aan het land van hun afkomst (bv. ''Phryx'', ''Cappadox'') of aan oude helden (bv. ''Achilles'', ''Priamus'', ''Pollux'', ...), of aan planten en stenen (bv. ''Amiantus'', ''[[Sardonyx]]'').

Oudtijds noemde men verscheidene slaven naar hun heer (bv. ''Caipor'' (d.i. ''Gaii puer''), ''Lucipor''<ref>[[Marcus Fabius Quintilianus|Quintilianus]], ''De Institutione oratoria'' I 4.7; Plinius maior, ''Naturalis Historia'' XXXIII 26.</ref>).

De meeste waren afkomstig uit [[Gallië]], [[Hispania (Romeinen)|Hispania]], Griekenland en Azië. De ''Aethiopes'' waren veel gezocht.

==Dagelijks leven==
In de oudste tijden aten zij gemeenschappelijk met hun heer.<ref>[[Plutarchus]], ''Coriolanus'' 24, vgl. Plinius maior, ''Naturalis Historia'' XXXIII 26.</ref> Later ontvingen zij maandelijks (''menstruum''<ref>Plautus, ''Stichus I 2.3.</ref>) of dagelijks (''diarium''<ref>[[Horatius]], ''Epistolae'' I 14.41; Martialis, XI 108.</ref>) een hoeveelheid graan,<ref>[[Aelius Donatus]], ''in Terentium Phormio'' I 1.9; [[Lucius Annaeus Seneca|Seneca]], ''Epistulae'' 80; Horatius, ''Satirae'' I 5.69.</ref> vijgen, olijven, [[wijn]]<ref>[[Marcus Porcius Cato Censorius maior|Cato maior]], ''De agri cultura'' 57.</ref> en azijn (''demensum'').

De kleding verschilde niet van die van de armere burgers en bestond uit een grove, bonte ''[[tunica (Rome)|tunica]]''.<ref>Cicero, ''in Pisonem'' 38.</ref>

==Slavenopstanden==
De vroegere trouw en gehechtheid van de slaaf aan zijn meester, werd in de tijden van het toenemend zedenbederf steeds minder, de slaven werden verbitterd tegen hun heren en kwamen daarom dikwijls in opstand. De bekendste is waarschijnlijk deze onder leiding van de voormalige gladiator [[Spartacus (slavenleider)|Spartacus]], die van [[73 v.Chr.]] tot [[71 v.Chr.]] voor een golf van paniek onder de Romeinse bevolking zorgde.

==Soorten slaven==
In de vroegste tijden waren de slavenfamilies maar klein. Later hield men in voorname huizen gehele scharen (''greges ancillarum'' (d.i. groepen van slavinnen), ''legiones mancipiorum'' (d.i. troepen van slaven<ref name="Plin. NH 33 26">Plinius maior, ''Naturalis Historia'' XXXIII 26.</ref>)), zodat zij in ''decuriae'' (d.i. een groep van tien personen<ref>[[Gaius Petronius Arbiter|Petronius]], ''[[Satyricon (boek)|Satyricon]]'' 47.</ref>) werden ingedeeld en ''nomenclatores'' (d.i. namenroeper, een slaaf die voor zijn meester de namen van de andere slaven onthield<ref name="Plin. NH 33 26"/>) onmisbaar werden.

Met betrekking tot hun verblijf in de stad of op de ''[[Romeinse villa|villae]]'' en in de ''[[latifundium|latifundia]]'', was de slavenfamilie verdeeld in ''urbana'' en ''rustica''.<ref>Ulpianus, ''Digesta'' 50 tit. 16 § 166.</ref>

Volgens rang en bezigheid waren er vier klassen:<ref name="Ulp. D 47">Ulpianus, ''Digesta'' 47 tit. 10 § 15.</ref>
===Ordinarii===
De ''ordinarii'' zijn de ''honestiores'', met het vertrouwen van hun meesters vereerd en met het opzicht over het huishouden, de kas, enzovoorts belast. Deze hielden ook ''vicarii'' bij zich, dit zijn slaven die hen bijstonden in hun taak.

Onder de ordinarii staat bovenaan de ''[[procurator]]'' (die het vermogen,geld en de goederen beheerde), vervolgens de actor (te vergelijken met een ''villicus'', een opzichter en bestuurder van de villa), ''dispensator'' (kashouder, die verantwoording moest afleggen aan zijn meester<ref>Suetonius, ''Galba'' 12, ''Vespasianus'' 22.</ref>), ''atriensis'' (d.i. "opzichter van het [[Atrium (bouwkunde)|atrium]]").

Hieronder behoort ook nog de ''cellarius'' of provisiemeester, de ''negotiatores'', die voor hun meester handel dreven in de ''[[provincia]]e'', de ''insularii'', die de huur invorderden in de grote verhuurde wooneilanden (zie: [[insula (woning)]]), en ten slotte de in wetenschap en kunst bedreven slaven, met name die voor het bouwen, timmeren en verfraaien van het huis zorg droegen (''fabri, tectores, pictores, caelatores, statuarii, pavimentarii, topiarii, viridarii, aquarii, sculptores'', ...), die over de bibliotheek en kunstverzamelingen waren aangesteld en de briefwisseling van hun heer voerden (''a bibliotheca, a statuis, literati, anagnostae, notarii, librarii, ab epistolis''), de opvoeders van de kinderen (''paedagogus'') en de huisartsen (''medici'').

Lager stonden de slaven die slechts tot vermaak dienden, zoals de ''symphoniaci'', de [[gladiator]]en, [[pantomime|mimespelers]], toneelspelers, [[koorddansen|koorddansers]] (''petauristae'', ''funambuli'', ''schoenobatae'') en de misvormde ''moriones'' (narren) en ''nani'' ([[dwerg (mens)|dwergen]]).

===Vulgares===
[[Bestand:Carthage museum mosaic 1.jpg|thumb|275px|Twee slavinnen ''(ancillae)'' assisteren hun meesters bij haar toilet (mozaïek).]]
De ''vulgares'' verrichtten gemene diensten, binnen- en buitenshuis, zoals de ''[[ianitor]]'' of ''[[ostiarius]]'', de ''cubicularii'' (die de gasten aanmeldden), de stoet van slaven die de heer, als hij uitging, volgden (''pedisequi''; bijvoorbeeld ''anteambulones'', ''lecticarii'' of [[draagstoel]]dragers, ''cursores'' (boodschappers), voorrijders).

In huis dienden de voor de tafel zorg dragende ''postores, coqui, fartores, obsonatores, structores, scissores, pocillatores'' en zij die voor de kleding, garderobe en het toilet van de meester moesten zorgen, de ''textores, vestiarii, vestifici, lanificae, a veste, custodes auri, ornatrices, tonsores, ciniflones'' en ''cinerarii, unctores, unguentarii, balneatores''.

===Mediastini===
De ''mediastini'' schijnen de laagste ''vulgares'' te zijn geweest, die het meest gemene werk moesten verrichten, zoals boenen, vegen, enzovoorts. Ook de ''[[pollinctor]]es'' van de ''[[libitinarius|libitinarii]]'' (lijkwassers) en de ''balneatores'' (badmeesters) in de ''[[thermen|thermae]]'' zullen tot dezelfde categorie hebben behoord.

===Quales-Quales===
De ''quales-quales'' worden enkele vermeld in de ''Digesta''<ref name="Ulp. D 47"/> en schijnen de laagste klasse van slaven te zijn geweest, al is het niet duidelijk hoe ze precies verschilden van de ''mediastini''.
==Romeinse visie op slavernij==
{{Cquote|Wil je eraan denken dat die man die jij jouw slaaf noemt geboren is uit hetzelfde zaad als jij en van dezelfde hemel geniet, even hard adem haalt, hetzelfde leven leeft en dezelfde dood sterft! Jij kunt hem net zo goed als vrijgeborene beschouwen als hij jou als slaaf. Door de nederlaag van Varus zijn velen van de meest aanzienlijke afkomst, die op grond van hun militaire carrière uitzicht hadden op de senatorenstand, door het lot ten val gebracht. De een van hen is herder geworden, de ander huisbewaker. Koester nu dan eens verachting voor een man met een levenslot dat ook het jouwe kan worden.|[[Lucius Annaeus Seneca|Seneca]], ''[[Brieven aan Lucilius]]'' V 47.10.}}
De meeste Romeinen hadden geen morele bezwaren tegen slavernij. Voor velen was slavernij dan ook een alledaags gegeven, waar men niet bij stil stond of in vraag stelde. In de periode van de Late Republiek begonnen enkele filosofen - in het bijzonder [[Stoa|stoïcijnen]] - de behandeling van slaven in vraag te stellen.

==Externe link==
* {{de}} [http://www.ewetel.net/~martin.bode/Sklaven.htm {{Aut|M. Bode}}, Die Sklaven, ewetel.net (1999).]

==Noten==
{{Appendix|2=
*[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Servus.html {{Aut|G. Long - W. Smith}}, art. Servus, in {{Aut|W. Smith}}, ''A Dictionary of Greek and Roman Antiquities'', Londen, 1875, pp. 1036‑1042.]
* art. Servi, in {{Aut|F. Lübker}} - trad. ed. {{Aut|J.D. Van Hoëvell}}, ''Classisch Woordenboek van Kunsten en Wetenschappen'', Rotterdam, 1857, pp. 877-878.
{{References}}
}}
{{Slavernij}}

[[Categorie:Romeinse oudheid]]
[[Categorie:Slavernij naar locatie|Romeinse Rijk]]

Slavernij in het oude Rome - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd