Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

2024-11-21T01:51:07Z

Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

Nieuwe pagina

{{zie dp|S.P.Q.R.}}
{{Zijbalk Romeins leger}}
'''SPQR''' is de afkorting van het [[Latijn]]se '''''S'''enatus '''P'''opulus'''q'''ue '''R'''omanus'', "De [[Senaat (Rome)|Senaat]] en het Volk van [[Rome (stad)|Rome]]", de zinsnede die fungeerde als de officiële naam van het Romeinse Rijk.

De afkorting werd als insigne gebruikt vanaf de tijd van de [[Romeinse Republiek]] en stond als [[inscriptie]] op openbare gebouwen en triomfbogen. Het is niet bekend waar of wanneer de uitdrukking oorspronkelijk is ontstaan<ref>De vroegste vorm waarin we deze uitdrukking aantreffen is ''pop(u)lus senatusque / Romanus'' (Romeinse volk en senaat) (189 v.Chr.) (''[[Corpus Inscriptionum Latinarum|CIL]]'' [http://db.edcs.eu/epigr/epi_einzel_de.php?p_belegstelle=CIL+02%2C+05041&r_sortierung=Belegstelle II 5041 (p. 843) = ''CIL'' I 614 (p. 919) = ''IRPCadiz'' 520 = ''ILLRP'' 514 = ''ILS'' 15 (p. 169) = ''AE'' 2005, +1459 = ''AE'' 2005, +61]; zie ook [http://www.magisterwebb.com/materials/unitsoldlatininscription.doc {{Aut|M. Webb}} (ed. trad. anot.), ''Project II: Editing an Old Latin Inscription'', magisterwebb.com, 2006.]). Vgl. [[Polybios|Polybius]], XXI 10.8 (senaat en volk).</ref>, maar ze is niet weg te denken uit de Romeinse geschiedenis. De vaste uitdrukking wordt in ieder geval vanaf de [[1e eeuw v.Chr.]] gemeengoed en zou onder het ''[[principaat]]'' verder nog worden verspreid over het gehele rijk. Vergaderingen en documenten werden er officieel mee afgesloten en de letters stonden op [[Munt (betaalmiddel)|munten]] en de [[vaandel]]s die voor de [[legioen]]en werden uitgedragen.<ref>{{cite web|url=http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/image?lookup=1997.03.0396|title=Perseus:image:1997.03.0396|work=tufts.edu}}</ref> De Romeinse [[politiek]]e en [[recht|juridische]] literatuur zijn ervan doordrenkt, maar ook meer beschouwende werken zoals de geschiedschrijving van [[Titus Livius]] gebruiken de vier letters om de lezer vrees, ontzag en bewondering in te boezemen. In het taalgebruik kon SPQR worden opgevat als een pesterige [[dooddoener (stijlfiguur)|dooddoener]] of zelfs als een nauwelijks [[scherts]]end dreigement met vervolging en veroordeling. [[Marcus Tullius Cicero|Cicero]] maakt in zijn pleidooien gebruik van het choquerende effect.

Hoewel in [[42 v.Chr.]] de Republiek voorgoed werd overgenomen door de leden van het [[Tweede triumviraat|Tweede Triumviraat]], waaruit zich het ''[[principaat]]'' zou ontwikkelen, is ook in de keizertijd de afkorting in gebruik gebleven omdat men vasthield aan het idee dat de [[republiek]] nog altijd bestond en het volk nog steeds inspraak had.

== Boog van Titus ==
Een van de bekendste toepassingen van de spreuk in de oudheid is op [[Boog van Titus (Forum Romanum)|Boog van Titus]] in Rome:
[[Bestand:Arch.of.Titus-Inscription.jpg|thumb|none|300px|<div style="text-align:center;border:0;letter-spacing:1px">
SENATVS<br />
POPVLVSQVE·ROMANVS<br />
DIVO·TITO·DIVI·VESPASIANI·F(ILIO)<br />
VESPASIANO·AVGVSTO</div>
De Senaat en het Volk van Rome (dragen dit op) aan de vergoddelijkte Titus Vespasianus Augustus, zoon van de vergoddelijkte Vespasianus.]]

== Merkteken ==
[[Bestand:Roman SPQR banner.svg|thumb|Banier van de [[Romeinse Republiek]]]]
[[Publius Flavius Vegetius Renatus|Vegetius]] schrijft aan het eind van de vierde eeuw dat nieuwe rekruten in het leger werden voorzien van "het militaire teken". Het is onduidelijk of dit een [[tatoeage]] of [[brandmerk]] was, maar de bedoeling om [[desertie]]s tegen te gaan is helder. In de vierde eeuw was de status van het leger niet meer wat hij geweest was, maar waren ook de levensomstandigheden verslechterd. Eerder zou de eerloze en pijnlijke behandeling zeker tot verzet hebben geleid. Maar de praktijk van het merken was vermoedelijk wijdverbreid. Een decreet uit [[398]] bepaalde dat arbeiders in de keizerlijke bewapeningswerkplaatsen "in navolging van het merken van rekruten" moesten worden voorzien van "het nationale teken". Naar alle waarschijnlijkheid was dit SPQR.<ref>{{cite web|url=http://www.roman-empire.net/army/army.html|title=The Roman Army|work=roman-empire.net|archiefurl=https://web.archive.org/web/20171214094545/http://www.roman-empire.net:80/army/army.html|archiefdatum=2017-12-14|dodeurl=nee}}</ref>

== Na het Romeinse Rijk ==
[[Bestand:ManholeSPQR.jpg|thumb|''SPQR'' op een [[putdeksel]] in [[Rome (stad)|Rome]] in 2005]]
[[Bestand:Tapís flamenc amb escena de triomf romà (detall), fumoir del palau del marqués de Dosaigües.jpg|thumb|Vlaams [[wandtapijt]] in de ''[[Fumoir (rookruimte)|Fumador]]'' van de [[Palau del Marqués de Dos Aigües, Valencia|Palau del Marqués de Dos Aigües]], [[Valencia (stad)|Valencia]]]]
[[Bestand:2016 Maastricht, Tongersestraat, poort 3e Franciscanenklooster.jpg|thumb|''SPQT'' in [[Maastricht]]]]
[[Bestand:Karlsbrücke Kriegsadler.jpg|thumb|''SPQN'' in [[Neurenberg]]]]

Het huidige gemeentebestuur van Rome handhaaft nog steeds ''SPQR'' in het [[Wapen (heraldiek)|wapen]] van de stad, op vele publieke gebouwen en op de [[putdeksel]]s van het stedelijk waterleidingbedrijf. De folklore wil dat dit een idee was van [[Benito Mussolini|Mussolini]], maar de oudste deksels dateren van voor zijn tijd.<ref>{{cite web|url=http://www.maxmatic.com/roma_trans/spqr/spqr_main.html|title=SPQR|work=maxmatic.com|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160304125630/http://www.maxmatic.com/roma_trans/spqr/spqr_main.html|archiefdatum=2016-03-04|dodeurl=nee}}</ref> Ook sieren de letters de sjaals en vlaggen van de Romeinse voetbalclub [[AS Roma]].

Andere steden hebben hun eigen invulling gegeven aan het motto.

''SPQA'' staat gebeiteld op bruggen in [[Amsterdam]] en in het centrale [[Fries (kunst)|fries]] bovenaan de façade van de [[Stadsschouwburg Amsterdam|Stadsschouwburg]] aan het [[Leidseplein_(Amsterdam)|Leidseplein]] als afkorting van ''Senatus Populusque Amstelodamensis''.<ref>{{cite web|url=http://www.livius.org/dutchhistory/amsterdam/amsterdam_symbols.html|title=Heraldic Symbols of Amsterdam|author=Jona Lendering|work=livius.org|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160304205909/http://www.livius.org/dutchhistory/amsterdam/amsterdam_symbols.html|archiefdatum=2016-03-04|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.studiokoning.nl/Foto_Amsterdam_3/SPQA.html|title=SPQA|work=studiokoning.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180305063032/http://www.studiokoning.nl/Foto_Amsterdam_3/SPQA.html|archiefdatum=2018-03-05|dodeurl=nee}}</ref> ''SPQA'' staat ook geschreven op de Waagtoren te [[Alkmaar]]. Hier staat het voor ''Senatus Populusque Alcmariensis''. ''SPQA'' (''Senatus Populusque Antverpiensis'') siert ook het [[Stadhuis van Antwerpen|stadhuis]] en het gebouw van het [[loodswezen (Antwerpen)|loodswezen]] van [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]].

''SPQB'' staat meermalen te lezen op de gevel van het [[Justitiepaleis van Brussel|Justitiepaleis]] en in de grote zaal van de [[Koninklijke Muntschouwburg]] in [[Brussel (stad)|Brussel]], maar is ook waargenomen in [[Brugge]] en op putdeksels in de Italiaanse stad [[Benevento (stad)|Benevento]].<ref>{{cite web|url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/it_rome.html|title=Rome - Historical Flags (Italy)|work=crwflags.com|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211014030658/https://www.crwflags.com/fotw/flags/it_rome.html|archiefdatum=2021-10-14|dodeurl=nee}}</ref>

''SPQC'' staat onder meer in het wapen van [[Capua]], maar werd al in de derde eeuw gebruikt door [[Catania (stad)|Catania]].<ref>[http://www.cataniaperte.com/cronologia/index.htm Cataniaperte.com: Cronologia di Catania]</ref> In 1827 laat het stadsbestuur van Kraków ([[Krakau]]) ''Senatus PopulusQue Cracoviensis Restituit'' in een gedenksteen beitelen op een openbaar gebouw.

''SPQD'' staat voor ''Senatus Populusque Dixmudensis'' op het grote [[brandschilderen|gebrandschilderde]] Heilig-Bloed-Raam in het plaatselijke [[Karmelietenklooster (Diksmuide)|Karmelietenklooster]], vervaardigd door [[Abraham van Diepenbeke]] in 1684 en aan het klooster geschonken door de senaat en het volk van [[Diksmuide]], een bezitting van de heer van [[Boxmeer (plaats)|Boxmeer]].<ref>[https://web.archive.org/web/20070626135356/http://www.boxmeer.info/karmelietenklooster/ Boxmeer.info: Heilig-Bloed-Raam]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070927210501/http://www.meertens.nl/bol/detail.php?typ=matcult&id=119 Meertens.nl: Boxmeer, Heilig Bloed]</ref>

''SPQE'' stond op de Eschpoort in [[Enschede]], die bij de [[Stadsbrand van Enschede (1862)|stadsbrand van 1862]] is verwoest.

''SPQF'' staat in [[Florence (stad)|Florence]] voor ''Senatus Populusque Florentinus''; de opname van de spreuk in de decoraties in het "oude paleis" ''Palazzo Vecchio'' duidt op een vroeg Florentijns republikeins bewustzijn en trots op de Romeinse wortels van de stad.<ref>Nicolai Rubinstein, ''Classical Themes in the Decoration of the Palazzo Vecchio in Florence'', Journal of the Warburg and Courtauld Institutes, vol. 50, pp. 29–43, 1987. [http://links.jstor.org/sici?sici=0075-4390(1987)50%3C29%3ACTITDO%3E2.0.CO%3B2-X Link via JSTOR (alleen toegankelijk met licentie)]</ref>

''SPQG''. Boven de ingang van de [[Der Aa-kerk]] in [[Groningen (stad)|Groningen]] staat ''SPQG''. Ook in de Belgische stad [[Gent]] sieren deze letters - vaak subtiel - diverse gebouwen, zoals het [[Stadhuis van Gent]], de [[Aula Academica]], de [[Sint-Baafskathedraal]] en de protestantse kerk te Gent-Centrum. ''SPQG'' staat hier voor ''Senatus Populusque Gandavensis''.

''SPQH''. Boven de entree van het stadhuis in [[Haarlem]] staat ''SPQH'' en dat is ook te vinden boven het toneel in de [[Koninklijke Schouwburg]] in [[Den Haag]]. Op het [[perroen]] voor het Hasseltse stadhuis in [[Limburg (Belgische provincie)|Belgisch-Limburg]] en het [[Wapen van Hasselt (België)|wapen van Hasselt]] staan ook deze letters. Zij verwijzen naar ''Senatus Populusque Hasselensis''. Ook valt SPQH terug te vinden in het stadhuis van [[Hamburg]] waar het staat voor ''Senatus Populusque Hamburgus.''

''SPQK'' is opgemerkt in [[Kerkrade (plaats)|Kerkrade]]. De tekst is aangebracht in het hardstenen fronton boven de centrale hoofdingang van het oude gemeentehuis anno en staat voor ''Senatus Populus Que Kerkradiensis''. Boven het stadhuis in [[Kortrijk]] is de SPQC te zien.

''SPQL'' is opgemerkt in [[Lier (België)|Lier]], [[Liverpool]], [[Londen]], [[Luzern (stad)|Luzern]], op de [[Holstentor]] in [[Lübeck]] en in de Pijlsteeg te [[Leeuwarden (stad)|Leeuwarden]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.gevelstenen.net/kerninventarisatie/plaatsenNed/Leeuwarden3.htm|titel=Leeuwarden|bezochtdatum=2019-02-24|werk=www.gevelstenen.net|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190224173942/http://www.gevelstenen.net/kerninventarisatie/plaatsenNed/Leeuwarden3.htm|archiefdatum=2019-02-24|dodeurl=nee}}</ref>.

''SPQM''. Op het in 1849 opgerichte standbeeld van [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]] te [[Mechelen (stad)|Mechelen]] staat ''S.P.Q.M.'' (''Senatus Populusque Mechliniensis''), zoals evenwel zonder puntjes reeds op het 'Vadderik' genoemde [[Neptunus (mythologie)|Neptunus]]beeld uit 1718; in Italië is het het stadsmotto van [[Marino (Italië)|Marino]] (''Marinensis'') en staat het in het wapen van [[Molfetta]] (''Melphictensis'').

''SPQN'' staat voor de ''Senatus Populus Que Norimbergensis'' op een obelisk op de Karelsbrug in [[Neurenberg]]<ref>[https://www.nordbayern.de/region/nuernberg/forum-romanum-modell-ausstellung-im-hirsvogelsaal-1.6993998 Forum Romanum: Modell-Ausstellung im Hirsvogelsaal] (14 december 2017)</ref> en sinds 1659 op de preekstoel van de dorpskerk in het Friese Nijland voor ''Senatus Populus Que Nova Terra''.<ref>[http://www.frieschdagblad.nl/index.asp?artID=30110 Frieschdagblad.nl: Kerk op plaats van Gods hand] (23 augustus 2006)</ref>

''SPQO''. In het wapen van [[Olomouc]] ([[Tsjechië]]) staat ''[[SPQO]]''.

''SPQP'' staat als ''Senatus Populusque Pisanus'' voor [[Pisa (Italië)|Pisa]], maar ook als ''Palermitanus'' op de putdeksels in [[Palermo (stad)|Palermo]].

''SPQR''. Op de 17e-eeuwse sokkel van het [[Erasmusbeeld (Hendrick de Keyser)|Erasmusbeeld]] in Rotterdam staat ''S.P.Q.Roteradamus'' en ''SPQR'' staat centraal in een wandschildering op het [[stadhuis van Rotterdam|Rotterdamse stadhuis]]. De Duitse stad [[Weil der Stadt]], ontstaan als Romeinse nederzetting en vanaf de 13e eeuw een [[vrije rijksstad]] met een op Romeins recht gebaseerde grondwet, houdt het in haar wapen ook op ''SPQR''. De stad van de gevierde patroonheilige Rombout (''Rumoldus'') heet ''senatus populusque Rumoldo''<ref>{{cite web|url=http://adore.ugent.be view/archive.ugent.be:D40694E6-3596-11E1-9726-96693B7C8C91|title=_id:"archive.ugent.be:D40694E6-3596-11E1-9726-96693B7C8C91"|work=ugent.be}}</ref> op 240 in 1825 te [[Mechelen (stad)|Mechelen]] aan kinderen uitgedeelde<ref>{{cite web|url=http://archive.org/stream/bulletinducercle13cercuoft#page/n9/mode/2up|title=Bulletin du Cercle archéologique, littéraire et artistique de Malines|work=archive.org}}</ref> zilveren penningen.

''SPQS'' staat als ''Senatus Populusque Signiae'' sinds de 15e eeuw in het wapen van de Italiaanse gemeente [[Segni (Italië)|Segni]], maar is ook ''Sienensis'' het motto van [[Siena (stad)|Siena]], ''Sessana'' in het wapen van [[Sessa Aurunca]], ''Syracusanum'' in [[Syracuse (Italië)|Syracuse]] en sinds 1996 ''Sipontinus'' op het wapenlint van [[Manfredonia]] nabij de door een aardbeving verwoeste antieke stad [[Siponto]]. Het Fries Scheepvaartmuseum bezit een zilveren gesp die is voorzien van het stadswapen van [[Sneek (stad)|Sneek]] en ''Senatus Populusque Snecanus'' de tekst ''SPQS 1742''.<ref>{{cite web|url=http://www.friesscheepvaartmuseum.nl/nl/zoeken-in-de-collectie/indeling/detail/start/61/trefwoord/Hoofdcategorie/Zilver|title=Fries Scheepvaartmuseum - Zilveren gesp of bodebus met wapen van Sneek.|work=friesscheepvaartmuseum.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20140102193621/http://www.friesscheepvaartmuseum.nl/nl/zoeken-in-de-collectie/indeling/detail/start/61/trefwoord/Hoofdcategorie/Zilver|archiefdatum=2014-01-02|dodeurl=nee}}</ref>

''SPQT'' staat op een poort bij het voormalige [[Derde Minderbroedersklooster]] aan de [[Tongersestraat]] in [[Maastricht]] voor ''Senatus Populusque Trajectensis''.

''SPQV'' staat in [[Wenen]] voor ''Senatus Populusque Vindobona''.

''SPQW''. In [[Winschoten]] staat boven de ingang van het stadhuis ''SPQW'' (''Senatus Populesque Winschotanus'').

==Parodieën==
In de loop der tijd zijn er veel [[parodie]]ën gemaakt. Italianen die hun hoofdstad maar een arrogante beestenboel vinden, lezen in de afkorting ''Sono Porci Questi Romani'', "Het zijn varkens, die Romeinen". Daarentegen zien Romeinse burgers zelf er het bewijs in van de machtswellust van het [[Heilige Stoel|Vaticaan]], want ''Soli Papi Qui Regnano'', "Alleen pausen regeren er".<ref>{{cite web|url=http://home.scarlet.be/~tsf48620/pagina17.html|title=Wat betekent S.P.Q.R. ?|work=scarlet.be|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160305082710/http://home.scarlet.be/~tsf48620/pagina17.html|archiefdatum=2016-03-05|dodeurl=nee}}</ref>

De [[Italiaans]]e bewerker [[Marcello Marchesi]] van de Franse [[Asterix]]-strips vertaalde de favoriete woorden van [[Obelix (stripfiguur)|Obelix]] "Ils sont fous, ces Romains" tamelijk letterlijk als ''Sono Pazzi Questi Romani'', "Ze zijn gek, die Romeinen". De vrijere Nederlandse vertaling "Rare jongens, die Romeinen" is op eigen kracht beroemd geworden.

== Muziek en literatuur==
''S.P.Q.R.'' is een muziekstuk van de Britse componist [[Guy Woolfenden]] uit 1988. ''SPQR'' is ook de titel van een roman uit 1990 van de Amerikaanse schrijver [[John Maddox Roberts]], het eerste deel uit zijn tiendelige ''SPQR-serie''. Het tweede album van de Engelse experimentele band This Heat uit 1981, Deceit, bevat een nummer onder de titel S.P.Q.R.

== Noten ==
{{References|85%|2}}

== Referentie ==
{{commonscatklein}}
* {{Aut|H. Galsterer}}, art. SPQR, in ''[[Der Neue Pauly|NP]]'' 11 (2001), col. [?].

[[Categorie:Romeinse politiek]]
[[Categorie:Latijnse uitdrukking]]

SPQR - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"