Colani: 1 versie geïmporteerd

2024-10-11T07:03:52Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

{{Infobox ambtsbekleder
| naam = Reichsstatthalter
| afbeelding = Siegelmarke_Der_Reichsstatthalter_in_Thüringen_W0283552.jpg
| afbeeldingbreedte = 100
| onderschrift = Het zegelmerk van de rijksstadhouder van Thüringen.
| afbeeldinggrootte =
| start_periode = [[31 maart]] [[1933]]
| eind_periode = [[8 mei]] [[1945]]
| leider = [[Adolf Hitler]]
| partij = [[Bestand:Parteiadler Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (1933–1945) (andere).svg|24px]][[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]]
| kieskring =
| regio =
| land = {{DE-1935}}
}}
'''Reichsstatthalter''' ([[Nederlands]]: ''Rijksstadhouder'') waren in het [[Nazi-Duitsland|Duitse Rijk tijdens het nationaalsocialisme]] vanaf 1933 tot 1945 voor de administratieve districten die in wezen overeenkwamen met de Duitse deelstaten.<ref name="Bayerische StaatsBibliothek">{{de}}[https://www.osmikon.de/Vta2/bsb00092896/ostdok:BV012814934?page=113 Bayerische StaatsBibliothek: Ralf Gebel: „Heim ins Reich!“ Konrad Henlein und der Reichsgau Sudetenland (1938–1945). p.96. Geraadpleegd op 25 februari 2022.]</ref>

Als gevolmachtigden van de rijksregering waren ze belast met toezicht-, interventie- en managementfuncties en verantwoordelijk voor de synchronisatie van de staat op het niveau van een [[rijksgouw]], dit was begonnen met de voorlopige [[Gleichschaltung|gelijkschakelingswet]] van 31 maart 1933 (''[[Vorläufiges Gesetz und Zweites Gesetz zur Gleichschaltung der Länder mit dem Reich]]''). Hun taken kwamen overeen met die van een [[president]] of [[minister-president]], soms bekleedden ze het ambt in de [[personele unie]].

== De Tweede Wet voor de Gelijkschakeling van landen met het Rijk van 7 april 1933 ==
=== Bevoegdheden ===
De nieuw geïnstalleerde rijksstadhouders hadden de taak om ervoor te zorgen dat de door de [[Rijkskanselier (Duitsland)|rijkskanselier]] [[Adolf Hitler]] vastgestelde politieke richtlijnen werden nageleefd. Zij hadden de volgende bevoegdheden:
* Benoeming en ontslag van het voorzitter van de deelstaatregering,
* Ontbinding en verordening van nieuwe verkiezing van de Landdag,
* Afgifte en afkondigen van deelstaatwetten,
* Benoeming en ontslag van de belangrijkste ambtenaren en rechters,
* Het recht van [[gratie]].

[[Bestand:Grossdeutsches Reich Staatliche Administration 1944.png|rechts|thumb|150px|De landen en rijksgouwen in 1944]]
[[Bestand:Grossdeutsches Reich NS Administration 1944.png|rechts|thumb|150px|De [[Gouw (NSDAP)|gouwen]] van de NSDAP in 1944]]

=== Land Pruisen ===
In [[Vrijstaat Pruisen|Pruisen]] voerde de rijkskanselier de taken van de rijksstadhouder uit. Daarmee zou het dualisme tussen het [[Duitse Rijk|Rijk]] en [[Pruisen]] ten einde komen, het grootste deel van de Pruisen zou uiteindelijk opgaan in het Rijk. De bevoegdheden van de rijksstadhouder in Pruisen waren al op 10 april 1933 door Hitler overgedragen aan de [[Lijst van ministers-presidenten van Pruisen|minister-president van Pruisen]] [[Hermann Göring]]. Vanaf 27 november 1934 werden de Eerste presidenten van hun [[provincie]]s benoemd tot permanente vertegenwoordigers van de Rijksregering “tot de herindeling van het Rijk” (''[[Gesetz über den Neuaufbau des Reichs]]'') in Pruisen. Zij kregen de bevoegdheid om door alle rijks- en staatsautoriteiten in hun gebied geïnformeerd te worden en "hun aandacht te vestigen op de relevante aspecten en de daarna vereiste maatregelen". Ook mochten zij tijdelijke verordeningen geven bij dreigend gevaar.

=== Landen buiten Pruisen (zonder het Saarland) ===
Voor elk groter niet-Pruisisch land werd een rijksstadhouder aangesteld. Voor landen met minder dan twee miljoen inwoners waren er gemeenschappelijke districten met andere landen (bijvoorbeeld Oldenburg en Bremen, Mecklenburg en Lübeck, Lippe en Schaumburg-Lippe).

In bijna alle gevallen benoemde Hitler geselecteerde [[Gouw (NSDAP)|gouwleider]]s van de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] tot rijksstadhouder. Afgezien van Pruisen, waar hijzelf en Göring dit ambt bekleedden. De enige uitzondering was Beieren met [[Franz von Epp]].

De deelstaat politieke bevoegdheden van deze rijksstadhouder/gouwleider vormden een belangrijke hefboom voor de nationaalsocialistische penetratie van het staatsapparaat. Tegelijkertijd resulteerde dit in een differentiatie van machtspolitiek in de kring van de nazi-gouwleiders, en zelfs binnen de rijksstadhouders. In 1935 mochten sommige rijksstadhouders het premierschap combineren, en anderen rijksstadhouders het ambt van Eerste president.

== Rijksstadhouderswet van 30 januari 1935 ==
Vanaf dat moment werden alle rijksstadhouders voor hun district permanente vertegenwoordigers van de rijksregering. En hadden ze de taak "ervoor te zorgen dat de door de Führer en de rijkskanselier opgestelde beleidslijnen werden nageleefd".

Net als de Pruisische Eerste presidenten hadden zij de bevoegdheid om geïnformeerd te worden door alle rijks- en staatsautoriteiten in hun gebied en "hun aandacht te vestigen op de relevante aspecten en de daarna vereiste maatregelen". Tevens mochten zij tijdelijke verordeningen geven bij dreigend gevaar. Bovendien zou de rijksstadhouder ook de opdracht kunnen krijgen om een deelstaatregering te leiden.

== Saarpfalz - "Westmark" ==
Vanaf 1 maart 1935 vond de ''"herinlijving"'' van het [[Saargebied (mandaatgebied)|Saargebied]] plaats, en werd in Saarbrücken een nieuw bestuursorgaan opgericht. Het stond tot 1944 onder leiding van [[Josef Bürckel]], de reeds zittende gouwleider van het Saar-Palts en rijksstadhouder van het [[Beierse Palts]], tot het einde van de oorlog onder [[Willi Stöhr]] (vanaf 4 oktober 1944 aanvankelijk werkzaam, vanaf 31 januari 1945 als gouwleider van de [[Rijksgouw Westmark|Gouw Westmark]]). Bürckel kreeg de titel ''"[[Reichskommissar|Rijkscommissaris]] voor de Herinlijving van het Saargebied"'' en had als permanente vertegenwoordiger van de rijksregering in [[Saarland]] de taak ervoor te zorgen dat de door de ''[[Führer]]'' en ''Rijkskanselier'' Hitler vastgestelde politieke richtlijnen werden nageleefd.

De officiële benaming is in de loop der jaren als volgt gewijzigd:

* 11 februari 1935: ''Reichskommissar für die Rückgliederung des Saargebiets'',
* 17 juni 1936: ''Reichskommissar für das Saarland'',
* 8 april 1940: ''Reichskommissar für die Saarpfalz'' (gezamenlijk bestuur - geen formele fusie - van het Saarland en het [[Beierse Palts]]),
* 11 maart 1941: ''Reichsstatthalter in der Westmark'' (gezamenlijk bestuur - geen formele fusie - van het Saarland, en het Beierse Palts en het ''[[CdZ-Gebiet Lothringen]]'').

== Rijksstadhouders van Duitsland ==
{| class="wikitable"
|+ ''
! ''Statthalter'' district !! Zetel !! Ambtsdrager !! Aangetreden<ref name="der enzyklopadie">Der Gross Ploetz,: Der Enzyklopadie der Welt Geschichte, Verlag Herder, p.978 {{ISBN|3869414189}}.</ref>
|-
| [[Vrijstaat Anhalt|Anhalt]] [[Vrijstaat Brunswijk|Brunswijk]] || [[Dessau]] || Wilhelm Friedrich Loeper [[Fritz Sauckel]] ''(waarnemend)'' Rudolf Jordan|| 5 mei 1933 29 november 1935 19 april 1937
|-
| [[Republiek Baden|Baden]] || [[Karlsruhe (stad)|Karlsruhe]] || Robert Heinrich Wagner || 5 mei 1933
|-
| [[Beieren]] || [[München]] || Franz von Epp || 10 april 1933
|-
| [[Hamburg]] || [[Hamburg]] || Karl Kaufmann || 16 mei 1933
|-
| [[Volksstaat Hessen|Hesse]] || [[Darmstadt]] || Jakob Sprenger || 5 mei 1933
|-
| Lippe Schaumburg-Lippe || [[Detmold]] || [[Alfred Meyer]] || 16 mei 1933
|-
| [[Groothertogdom Mecklenburg-Schwerin|Mecklenburg-Schwerin]] [[Groothertogdom Mecklenburg-Strelitz|Mecklenburg-Strelitz]] [[Lübeck]]|| [[Schwerin]] || [[Friedrich Hildebrandt]] || 26 mei 1933
|-
| [[Vrijstaat Oldenburg|Oldenburg]] [[Bremen (stad)|Bremen]] || [[Oldenburg (Nedersaksen)|Oldenburg]] || Carl Röver [[Paul Wegener (gouwleider)|Paul Wegener]] || 5 mei 1933 27 mei 1942
|-
| [[Vrijstaat Pruisen|Pruisen]] || [[Berlijn]] || [[Adolf Hitler]] [[Hermann Göring]] ''(waarnemend)'' || 25 april 1933 30 januari 1935
|-
| [[Saksen (deelstaat)|Saksen]] || [[Dresden]] || Martin Mutschmann || 5 mei 1933
|-
| [[Thüringen (deelstaat)|Thüringen]] || [[Weimar (Thüringen)|Weimar]] || Fritz Sauckel || 5 mei 1933
|-
| [[Vrije volksstaat Württemberg|Württemberg]] || [[Stuttgart]] || Wilhelm Murr || 5 mei 1933
|}

== Rijksstadhouders van de geannexeerde gebieden tussen 1939 en 1941 ==
{| class="wikitable"
|+ ''
! ''Statthalter'' district !! Zetel !! Ambtsdrager en ambtstermijn<ref name="der enzyklopadie" />
|-
| [[Reichsgau Sudetenland|Sudetenland]] || [[Liberec (stad)|Reichenberg]] || [[Konrad Henlein]]: 1 mei 1939 – mei 1945
|-
| [[Rijksgouw Wartheland|Wartheland]]|| [[Poznań (stad)|Posen]] || Arthur Greiser: 21 oktober 1939 – 23 februari 1945
|-
| [[Rijksgouw Danzig-West-Pruisen|Danzig-Westpreußen]] || [[Gdańsk|Danzig]] || [[Albert Forster]]: 26 oktober 1939 – 2 april 1945
|-
| [[Reichsgau Kärnten|Kärnten]] || [[Klagenfurt]] || Wladimir von Pawlowski: 1 april 1940 – 27 november 1941 [[Friedrich Rainer]]: 27 november 1941 – 7 mei 1945
|-
| [[Reichsgau Niederdonau|Niederdonau]] || [[Wenen]] || [[Hugo Jury]]: 1 april 1940 – 8 mei 1945
|-
| [[Reichsgau Salzburg|Salzburg]] || [[Salzburg (stad)|Salzburg]] || [[Friedrich Rainer]]: 1 april 1940 – 29 november 1941 Gustav Adolf Scheel: 29 november 1941 – 4 mei 1945
|-
| [[Reichsgau Steiermark|Steiermark]] || [[Graz]] || Siegfried Uiberreither: 1 april 1940 – 8 mei 1945
|-
| [[Reichsgau Tirol-Vorarlberg|Tirol-Vorarlberg]] || [[Innsbruck]] || Franz Hofer: 1 april 1940 – 3 mei 1945
|-
| [[Reichsgau Oberdonau|Oberdonau]] || [[Linz]] || [[August Eigruber]]: 1 april 1940 – 5 mei 1945
|-
| [[Reichsgau Wien|Wenen]] || [[Wenen]] || [[Josef Bürckel]]: 1 april 1940 – 10 augustus 1940 [[Baldur von Schirach]]: 10 augustus 1940 – 12 april 1945
|-
| [[Rijksgouw Westmark|Westmark]] (Pfalz, Saarland, Lothringen), het [[Saargebied (mandaatgebied)|Saar]], en [[Lotharingen (regio)|Lorraine]]) || [[Saarbrücken]] || [[Josef Bürckel]]: 11 maart 1941 – 28 september 1944 Willi Stöhr<ref name="bavarikon">{{de}}[https://verwaltungshandbuch.bavarikon.de/VWH/St%C3%B6hr,_Willi#lang-de bavarikon: Staatsminister, leitende Verwaltungsbeamte und (NS-) Funktionsträger in Bayern 1918 bis 1945. Geraadpleegd op 25 februari 2022.]</ref>: 29 september 1944 – 21 maart 1945
|}

== Externe links ==
* {{de}} [http://www.verfassungen.de/de33-45/gleichschaltung33-2.htm ''Altes Reichsstatthaltergesetz''] van 7 april 1933
* {{de}} [https://de.wikisource.org/wiki/Zweites_Gesetz_zur_Gleichschaltung_der_L%C3%A4nder_mit_dem_Reich Wikisource: Zweites Gesetz zur Gleichschaltung der Länder mit dem Reich]
* {{de}} [https://de.wikisource.org/wiki/Reichsstatthaltergesetz Wikisource: Reichsstatthaltergesetz]

{{Appendix|1=alles|2=
* {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=de|titel=Reichsstatthalter|oldid=211552764|datum=20210927}}
----
{{References}}
}}

[[Categorie:Organisatie in de Tweede Wereldoorlog]]
[[Categorie:Terminologie van nazi-Duitsland]]

Reichsstatthalter - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd