Colani: 1 versie geïmporteerd

2025-05-12T08:10:51Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

De term "'''paus'''" is een eretitel toegekend aan bepaalde hoogwaardigheidsbekleders van [[Christendom|christelijke]] [[Kerk (instituut)|kerken]], waarvan het gebruik sinds de 3e eeuw is geattesteerd.

Tijdens de late oudheid en de late middeleeuwen werd deze term van liefdevolle verering, die oorspronkelijk van toepassing was op elk lid van de [[geestelijkheid]], geleidelijk gereserveerd voor hooggeplaatste personen, meestal aan het hoofd van belangrijke [[Patriarchaat (kerk)|patriarchaten]] of bisdommen zoals die van [[Patriarch|Alexandrië]] en [[Carthago]] of zelfs aan bepaalde bisschoppen van Italië, met name het [[Bisdom Rome]], dat geleidelijk aan het exclusieve gebruik van de titel opeiste en zo vanaf de 9e eeuw het exclusieve voorrecht heeft op deze titulatuur in [[Westerse wereld|het westen]].

Hoewel het geen officiële denominatie is, is de term de meest gebruikte benaming geworden voor de [[Paus|bisschop van Rome]] ("de Paus"), het hoofd van de [[Rooms-Katholieke Kerk]]. De titel blijft ook in gebruik voor de primaten van het [[Grieks-orthodox patriarchaat van Alexandrië]] en de [[Koptisch-Orthodoxe Kerk]].

== Etymologie ==
Het Nederlandse woord "paus" werd in het [[Middelnederlands]] gespeld als "paues", "pauwes" en "paves" en werd toen nog met twee lettergrepen uitgesproken. Aan het eind van de Middelnederlandse perioden verzwakten onbeklemtoonde lettergrepen en verdween de intervocalische -v-, waardoor "paves" veranderde in "paus". Het woord werd ontleend aan een Romaanse nevenvorm ''*pābes,'' van het [[Kerklatijn|Kerklatijnse]] {{Lang|la|''papa''}} dat zelf is afgeleid van [[Oudgrieks|het Oudgrieks]] {{Lang|grc|πάπας}} (''papas''), een late vorm van het woord {{Lang|grc|πάππα}} (''pappa''),<ref>{{Citeer web |url=https://etymologiebank.nl/trefwoord/paus1 |titel=Paus |auteur= |datum= |bezochtdatum=2023-04-17}}</ref> een informele en aanhankelijke term van kinderlijk taalgebruik die de vader aanduidt ("papa"). Dit teken van liefdevolle verering, dat al aanwezig is rond de tijd van [[Homerus]]<ref>Homère, ''Odyssée'', VI, 57.</ref>, wordt in het oosterse christendom gebruikt om de "vaders" van de gemeenschap zoals episcopen en daarna [[bisschop]]pen te vereren.<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Les ministères dans l’Église ancienne |auteur=Enrico Cattaneo |uitgever=éditions du Cerf |datum=2017 |pagina=422 |isbn=978-2204115421}}</ref>

Vandaag de dag gebruiken de Grieken nog steeds de term ''[[Pope (priester)|Pappas]]'' (Grieks: ''παππαζ'') voor priesters van de [[Grieks-Orthodoxe Kerk]], maar in de klassieke betekenis van "vader", gelijk aan de titel die aan priesters in de [[Latijnse kerk]] wordt gegeven.<ref>Stéphanos, ''Ministères et charismes dans l’Église orthodoxe'', Desclée de Brouwer, 1988, p. 33-45 et 105-109.</ref> Ook in de [[Slavische talen]] van veel [[Oosters-orthodoxe kerken|Oosters-orthodoxe landen]] gebruikt men de term ''[[Pope (priester)|Pope]]'' (поп, піп; ''pop'') om priesters aan te duiden, waaronder in het [[Russisch]],<ref>Ioann Shusherin et al (2007). ''From Peasant to Patriarch: Account of the Birth, Upbringing, and Life of His Holiness Nikon, Patriarch of Moscow and All Russia''. Lexington Books. p. 182. {{ISBN|978-0739115794}}</ref> [[Oekraïens]],<ref>Subtelny, Orest (2008). ''Ukraine: A History''. Univ. Toronto Press. p. 215. {{ISBN|978-0802083906}}</ref> [[Servisch]],<ref>Magner, F. Thomas (1995). ''Introduction to the Croatian and Serbian Language''. Pennsylvania State University Press. p. 201. {{ISBN|978-0271015361}}</ref> en [[Bulgaars]].<ref>Tomic, Olga Miseska (2004). ''Balkan Syntax and Semantics''. John Benjamins Pub Co. p. 108. {{ISBN|978-1588115027}}</ref> Ook in het [[Roemeens]] heeft ''popă'' de betekenis van priester.<ref>''Ethnologica''. Association d'histoire comparative des institutions et du droit de la République socialiste Roumanie, 1982.</ref>

== Geschiedenis ==

=== Eerste toepassingen ===
[[Bestand:Augustine_Lateran.jpg|miniatuur| [[Augustinus van Hippo|Augustinus]], bisschop van [[Hippo Regius|Hippo]], fresco uit het midden van de 6e eeuw, Rome, [[Lateraans Paleis]].<ref>{{Citeer boek |titel=Augustine Beyond the Book |achternaam=Pollmann |voornaam=Karla |taal=en |uitgever=BRILL |datum=2012 |pagina=17-22 |isbn=978-90-04-22213-7}}</ref>]]
De titel verscheen al erg vroeg in de eerste oosterse christelijke gemeenschappen waar het zonder onderscheid kon worden toegepast op elk lid van de geestelijkheid<ref name=":0"/> en vervolgens vanaf de 3e eeuw werd overgenomen in het Westen. De titel werd veel gebruikt tijdens de eerste eeuwen van de christelijke geschiedenis.<ref>{{Citeer boek |titel=L'autonomie ecclésiastique selon la législation canonique actuelle de l'Église orthodoxe et de l'Eglise catholique |achternaam=Grigoriţă |voornaam=Georgică |taal=fr |uitgever=Gregorian Biblical BookShop |datum=2011 |pagina=51 |isbn=978-88-7839-190-1}}</ref> Een eerste literaire getuigenis van de titel vinden we in het werk ''[[De Passie van de heiligen Perpetua en Felicitas]]'', die verhaalt over het [[Martelaar (christendom)|martelaarschap]] van jonge Carthaagse [[Catechumeen|catechumenen]], uitgevoerd rond de eeuwwisseling van de 2e eeuw: deze spreken Optatus, de bisschop van [[Carthago]], aan als hun "''papa noster"''.''<ref name=":1">{{Citeer boek |titel=Les ministères dans l’Église ancienne |auteur=Enrico Cattaneo |uitgever=éditions du Cerf |datum=2017 |pagina=422 |isbn=978-2204115421}}</ref>

Geleidelijk aan werd de titel gereserveerd voor lokale [[bisschop]]pen, hij werd bijvoorbeeld toegepast op [[Cyprianus van Carthago]] (~200-258) evenals [[Paus Damasus I|Damasus van Rome]] (305-384) of [[Augustinus van Hippo]] (354-430).<ref name=":0"/> Als Cyprianus de term niet op zichzelf toepast, wordt dat vermeld in de correspondentie die hij van zijn Romeinse gesprekspartners ontvangt; evenzo getuigt het gebruik van de term "''papa"'' door een proconsul jegens Cyprianus tijdens een verhoor dat, als het nog niet officieel is, de titulatuur vanaf dat moment weer in gebruik is.<ref>{{Citeer boek |titel=Les ministères dans l’Église ancienne |auteur=Enrico Cattaneo |uitgever=éditions du Cerf |datum=2017 |pagina=470 |isbn=978-2204115421}}</ref>

=== Alexandrië ===
In de [[Romeins en Byzantijns Egypte|Romeinse provincie Egypte]], wordt de titel vanaf het midden van de 3e eeuw regelmatig toegeschreven aan de [[patriarch van Alexandrië]] [[Paus Heraclas van Alexandrië|Heraclas]] († 248) <ref name=":2">{{Citeer boek |titel=The Coptic Christian Heritage |achternaam=Farag |voornaam=Lois M. |url=https://books.google.be/books?id=dYK3AQAAQBAJ |taal=en |uitgever=[[Routledge (uitgeverij)|Routledge]] |pagina=280 |isbn=978-1-134-66684-3 |bezochtdatum=10 avril 2023 |year=2013}}</ref>: zijn opvolger [[Dionysius van Alexandrië]] noemt de "gezegende paus Heracles<ref>{{Citeer boek |titel=Ecclesia alexandrina |achternaam=Jakab |voornaam=Attila |taal=fr |uitgever=Peter Lang |datum=2004 |pagina=224 |isbn=978-3-03910-097-2}}</ref>, een benaming die ook met betrekking tot hem werd gebruikt door [[Eusebius van Caesarea]].<ref>''[[Histoire ecclésiastique]]'', VII, 7, 4</ref> Evenzo spreken [[Arius (theoloog)|Arius]] en [[Athanasius van Alexandrië|Athanasius]], strijdend om de opvolging van [[Alexander van Alexandrië]] op de bisschoppelijke troon van de Egyptische stad, hem beiden aan als "paus".<ref name=":2" /> Aldus getuigt het gebruik van de term vijftig jaar voordat de eerste getuigenis van de term van toepassing was op de bisschop van Rome van het prestige van de Alexandrijnse zetel in die tijd.<ref>{{Citeer boek |titel=Athanasius of Alexandria |achternaam=Gwynn |voornaam=David M. |taal=en |uitgever=Oxford University Press |datum=2012 |pagina=22 |isbn=978-0-19-921095-4}}</ref>

Paus [[Theodosius I van Alexandrië|Theodosius I]] (535-567) was de laatste patriarch die leiding gaf aan de Koptische en Orthodoxe kerken van Alexandrië, wiens verdeling van de gemeenschap na theologische geschillen leidde tot afzonderlijke kerken.<ref>{{Citeer boek |titel=History of the Coptic Orthodox People and the Church of Egypt |achternaam=Morgan |voornaam=Robert |taal=en |uitgever=FriesenPress |plaats=Victoria |datum=2016-09-21 |pagina=128 |isbn=978-1-4602-8027-0}}</ref> Zijn opvolgers, respectievelijk als hoofden van de [[Koptisch-Orthodoxe Kerk]] en het [[Grieks-orthodox patriarchaat van Alexandrië]], behouden elk nog de titel.<ref name=":2"/>

=== Rome ===
[[Bestand:Dictatus_Papae_complete.jpg|miniatuur|''[[Dictatus papae]]'', Vaticaanse archieven]]
De vroegste epigrafische getuigenis met betrekking tot de bisschop van Rome bevindt zich in de [[catacombe van Sint-Calixtus]], op het {{Lang|la|''[[cubiculum]]''}} van een diaken genaamd Severus over [[Paus Marcellinus|bisschop Marcellinus]] (296-304): {{Lang|la|''jussu pp [papae] sui Marcellini''}}.<ref>Orazio Marucchi, ''Christian epigraphy'', uitgever: ''Cambridge University Press'', 1912. [https://books.google.be/books?id=pBk9AAAAIAAJ&pg=PA207], p. 207</ref> Daarna werd de afkorting van "''papa''" naar "PP" wijdverbreid, vooral in de pauselijke handtekening. De titel wordt dan gebruikelijk in de titulatuur van de bisschop van Rome vanaf het einde van de 4e eeuw, maar de adressering "{{Lang|la|''Papa urbis Romae (aeternae)''}} "(Paus van de (eeuwige) stad Rome"), toont aan dat de term nog algemeen gebruikt wordt voor alle bisschoppen.<ref name=":0"/>

In de zesde eeuw wordt de titel paus gebruikt door de kanselarij van [[Constantinopel]] om de Romeinse bisschop aan te spreken, een titel die zijn opvolgers vanaf de 8e eeuw gebruiken om zonder specificatie naar henzelf te verwijzen. In 998 beval de Raad van Pavia aartsbisschop Arnulf II van Milaan afstand te doen van de titel,<ref>{{Citeer journal |achternaam=Turner |voornaam=Derek Howard |titel=The Prayer-Book of Archbishop Arnulph II of Milan |journal=Revue Bénédictine |datum=1960 |volume=70 |issue=2 |pagina's=382 |issn=0035-0893 |taal=fr}}</ref> die sinds het einde van de 9e eeuw was gereserveerd tot de primaat van Rome —{{Lang|la|''quod hoc unicum est in mundi''}} - ("omdat het uniek is in de wereld") — naar aanleiding van de {{Lang|la|''[[Dictatus papae]]''}} van [[Paus Gregorius VII|Gregorius VII]].<ref name=":0">{{Citeer boek|voornaam=Philippe |achternaam=Levillain|titel=Dictionnaire historique de la Papauté|uitgever=Fayard|datum=1994|isbn=9782213025377|pagina=1244}}</ref>

== Hedendaagse pausen ==
Vandaag de dag dragen drie christelijke persoonlijkheden dragen de titel van "paus":

* De [[Bisdom Rome|bisschop van Rome]], voor wie dit de meest gebruikelijke benaming is, hoewel de titel niet tot een van de acht elementen van zijn officiële titulatuur behoort. De huidige titelhouder is [[Paus Leo XIV|Leo XIV]].
* De [[Koptisch-Orthodoxe Kerk|Koptische Patriarch van Alexandrië]], wiens titel is "Paus van Alexandrië en patriarch van de prediking van Sint-Marcus en heel Afrika" en zijn hoofdkantoor heeft in Caïro.<ref name=":3">{{Citeer boek |titel=Géopolitique du Moyen-Orient et de l'Afrique du Nord |achternaam=Pichon |voornaam=Frédéric |url=https://books.google.be/books?id=1COnEAAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&printsec=frontcover&pg=PT89 |taal=fr |uitgever=Humensis |datum=2023 |pagina=Pt89 |isbn=978-2-13-080705-6}}</ref> De huidige houder is [[Paus Theodorus II van Alexandrië|Theodorus II]] (of Tawadros II).
* De [[Lijst van Grieks-orthodoxe patriarchen van Alexandrië|Orthodoxe Patriarch van Alexandrië]], wiens titel is "Paus en patriarch van Alexandrië en heel Afrika" en zijn hoofdkantoor heeft in Alexandrië.<ref name=":3" /> De huidige houder is [[Theodorus II van Alexandrië|Theodorus II]] (of Theodoros II).

{{Appendix|2=
* Stephen J. Davis, The Early Coptic Papacy, American University in Cairo Press, 2017, 978-1-61797-910-1
* Baldassare Labanca, Del nome Papa nelle chiese cristiane di Oriente ed Occidente, in Actes du XIIe Congrès International des Orientalistes : Rome, 1899, vol. III, t. 2, Florence, 1902 (lire en ligne), p. 47-101
{{references}}
}}

{{Navigatie christendom}}
{{Navigatie heersers}}

[[Categorie:Patriarch van Alexandrië]]
[[Categorie:Religieus leider]]
[[Categorie:Paus| ]]
[[Categorie:Titulatuur]]

Paus (titel) - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd