Colani: /* Middelduits */

2025-05-09T09:00:04Z

Middelduits

Nieuwe pagina

{{Infobox taal
| naam in Nederlands = Middelhoogduits
| naam in taal = diutsch, tiutsch
| gesproken = Huidige [[Middelduits]]e en [[Hoogduits]]e spraakgebieden
| vitaliteit =
| uitgestorven = Rond [[1350]] geëvolueerd naar het [[Vroegnieuwhoogduits]]
| sprekers =
| rang =
| taalfamilie = [[Indo-Europese talen]], [[West-Germaanse talen]]
| dialecten =
| creolen =
| alfabet =
| officieelin =
| organisatie =
| 639-1 =
| 639-2 = gmh
| 639-3 = gmh
| gebarentaal =
}}

Het '''Middelhoogduits''' (niet te verwarren met de benaming [[Middelduits]], die wordt gebruikt voor een aantal moderne Duitse dialecten) is de naam voor een aantal [[Hoogduits]]e dialecten die van ca. [[1050]] tot ca. [[1350]] (het tijdperk van de [[hoge middeleeuwen]]) in grote delen van Duitsland werden gesproken. Het Middelhoogduits was ontstaan uit het [[Oudhoogduits]] en werd de rechtstreekse voorloper van het [[Vroegnieuwhoogduits]], dat ongeveer tussen 1350 tot [[1650]] werd gesproken. In het Duitstalige deel van [[Zwitserland]] begon de periode van het Vroegnieuwhoogduits pas een eeuw later. <ref> Het Vroegnieuwhoogduits wordt niet door iedereen als een aparte fase in de ontwikkeling van het Hoogduits beschouwd. Zo laten de [[gebroeders Grimm]] bijvoorbeeld de periode van het Middelhoogduits helemaal lopen tot aan de tijd van [[Maarten Luther]], om vervolgens onmiddellijk over te gaan in het moderne Hoogduits.</ref> Het Middelhoogduits wordt onderverdeeld in:

* Vroegmiddelhoogduits (1050 - 1170)
* Klassiek Middelhoogduits (1170 - 1250; in het bijzonder de literaire taal van [[Hartmann von Aue]], [[Wolfram von Eschenbach]], [[Gottfried von Straßburg]] en [[Walther von der Vogelweide]])
* Laatmiddelhoogduits (1250 - 1350)
Het [[Jiddisch]], de vooroorlogse Joodse omgangstaal in Oost-Europa, heeft als basis het Middelhoogduits, met veel [[leenwoord]]en uit het [[Romaanse talen|Romaans]], [[Hebreeuws]], [[Aramees]] en uit [[Slavische talen]].

De benaming 'Middelhoogduits' wordt ook specifieker gebruikt voor de taal waarin ten tijde van de [[Hohenstaufen]] de eerste [[Duitse hoofse literatuur]] is geschreven. Voor deze taal werd in de [[19e eeuw]] een afzonderlijke [[spelling]] ontwikkeld.

== Geografische spreiding ==
Het Middelhoogduits was geen uniforme schrijftaal, maar werd per Hoog- en Middelduits dialect anders opgeschreven. De [[isoglosse]]n van het Middel- en Hoogduits en andere dialecten zijn sinds de middeleeuwen niet hetzelfde gebleven. Zo werden de [[Nederduits]]e dialecten vroeger in een groter deel van Duitsland gesproken dan tegenwoordig.

Op grond van het overgeleverde tekstmateriaal is met betrekking tot de verschillende Middelhoogduitse dialecten door [[Hermann Paul]] de volgende indeling gemaakt (niet geheel betrouwbaar):

==== Hoogduits ====
* [[Alemannisch]]
**[[Hoogalemannisch]] (het huidige Zwitserland en zuidelijk [[Baden (land)|Baden]])
**[[Nederalemannisch]] ([[Elzas]], zuidelijk [[Baden-Württemberg]] en [[Vorarlberg]])
* [[Beiers Middelhoogduits]]
** [[Noord-Beiers]] (de omgeving van [[Neurenberg]])
** [[Midden-Beiers]] ([[Niederbayern|Neder-]] en [[Oberbayern|Opper-Beieren]], [[Neder-Oostenrijk|Neder-]] en [[Opper-Oostenrijk]], [[Wenen]] en [[Salzburg (stad)|Salzburg]])
** [[Zuid-Beiers]] ([[Tirol (regio)|Tirol]], [[Karinthië (deelstaat)|Karinthië]], [[Stiermarken (gebied)|Stiermarken]])

==== Middelduits ====
* [[Westmiddelduits]]
** [[Middelfrankisch]] ([[Rijnland (Duitsland)|Rijnland]] van [[Düsseldorf]] tot aan [[Trier]], noordelijke deel van [[Hessen]], noordwesten van [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]], inclusief het [[Ripuarisch]] rondom [[Keulen (stad)|Keulen]] en het [[Moezelfrankisch]] rondom Trier).
** [[Rijnfrankisch]] (zuidelijk Rijnland, deel van Lotharingen, Hessen, deel van Württemberg en Baden, deel van [[Palts (streek)|Palts]] en noordelijkste deel van de Elzas).
* [[Oostmiddelduits]]
**[[Thürings]] ([[Oppersaksisch]] en [[Noord-Boheems]] <ref>In de gebieden van dit dialect werd vóór de periode van het Middelhoogduits een [[Slavische taal]] gesproken </ref> )
**[[Silezisch-Duits]]<ref>In de gebieden van dit dialect werd vóór de periode van het Middelhoogduits een [[Slavische taal]] gesproken </ref>
** [[Hoogpruisisch]] (zuidelijk [[Ermland]]<ref>In de gebieden van dit dialect werd vóór de periode van het Middelhoogduits een [[Slavische taal]] gesproken </ref>)

== Het Middelhoogduits als taal van de Hohenstaufen ==
Het literaire Middelhoogduits van de Hohenstaufen heeft vooral [[Zwabisch]]e en [[Oost-Frankisch]]e kenmerken. De bekendste gedichten die in deze taal zijn geschreven zijn het ''[[Nibelungenlied]]'', de ''[[Parzival]]'' en ''[[Tristan en Isolde (legende)|Tristan en Isolde]]''.

Hoewel het Middelhoogduits geen taal met een gestandariseerde woordenschat en grammatica was, werd het wel door bijvoorbeeld dichters over isoglossen heen gebruikt. Zo was het Middelhoogduits bijvoorbeeld zowel een van de talen waarvan [[Hendrik van Veldeke]] zich bediende als die van [[Albrecht von Halberstadt]]. Het Middelhoogduits is min of meer gestandariseerd door middel van woordenboeken en grammatica's door [[Karl Lachman]].

== Fonologie ==
Doordat er in de [[10e eeuw|10e]] en [[11e eeuw]] vrijwel uitsluitend in het [[Latijn]] werd geschreven, is er over de overgangsfase van het Oudhoogduits naar het Middelhoogduits vrijwel niets bekend. Op [[fonologie|fonologisch]] vlak onderscheidde het Middelhoogduits zich met name van het Oudhoogduits doordat de meeste [[klemtoon|onbeklemtoonde]] [[lettergreep|lettergrepen]] waren afgezwakt. Verder lopen ook lang niet alle [[klankverschuiving]]en parallel; zo wordt de als typisch Nieuwhoogduits beschouwde [[diftongering]] al in de [[12e eeuw]] gesignaleerd in Karinthië.

==== Uitspraak ====
De [[Klinker (klank)|klinkers]] die met een [[accent circonflexe]] worden geschreven worden lang uitgesproken, andere klinkers kort. Opeenvolgingen van klinkers krijgen elk een afzonderlijke klemtoon. De [[Ligatuur (typografie)|ligaturen]] ''æ'' en ''œ'' worden hetzelfde uitgesproken als de moderne Duitse klinkers ''ä'' en ''ö''. Een ''s'' voor een [[medeklinker]] wordt scherp uitgesproken, behalve in de clusters ''sch'' en ''sc''. Een ''z'' als [[anlaut]] of na een medeklinker wordt net als in het moderne Hoogduits uitgesproken als [ts]. Een ''z'' of ''zz'' in het midden en aan het eind van woorden wordt als een moderne Duitse [[ß|Ringel-S]] uitgesproken (de [[grafeem|grafemen]] zijn ȥ of Ʒ). Een ''v'' als anlaut klinkt als ''f''.

Het gestandariseerde Middelhoogduitse klinkersysteem is als volgt (de ''ei'' klinkt niet als de Nieuwhoogduitse [aɪ] maar als de Nederlandse ''ei'' en ''ij'', en de ''ie'' is geen lange [i] maar een [iə]):

* Korte klinkers: '''a, ë, e, i, o, u, ä, ö, ü'''
* Lange klinkers: '''â, ê, î, ô, û, æ, œ, iu''' (langes ''ü'')
* [[Diftong]]en: '''ei, ie, ou, öu, uo, üe'''
* De Middelhoogduitse lange klinkers {{IPA|iː yː uː}} komen overeen met de Nieuwhoogduitse diftongen {{IPA|aɪ ɔʏ aʊ}} Voorbeelden: ''mîn'' – ''mein'', ''liut'' – ''Leute'', ''hûs'' – ''Haus''
* De Middelhoogduitse open diftongen {{IPA|iə yə uə}} komen overeen met de Nieuwhoogduitse lange klinkers {{IPA|iː yː uː}} Voorbeelden: ''liep'' – ''lieb'', ''müede'' – ''müde'', ''bruoder'' – ''Bruder''
* De Middelhoogduitse diftongen {{IPA|ei øu ou}} komen overeen met de meer open diftongen {{IPA|aɪ ɔʏ aʊ}} van het Nieuwhoogduits. Voorbeelden: ''bein'' – ''Bein'', ''böume'' – ''Bäume'', ''boum'' – ''Baum''
* Middelhoogduitse korte klinkers in [[open lettergreep|open lettergrepen]] komen overeen met "uitgerekte" lange klinkers in het Nieuwhoogduits. Bijvoorbeeld: ''ligen'' – ''liegen'', ''sagen'' – ''sagen'', ''nëmen'' – ''nehmen''.

== Grammatica ==
De grammatica van het Middelhoogduits wijkt op maar weinig punten af van die van het Nieuwhoogduits. De voornaamste verschillen zijn:

* Alle Middelhoogduitse ''o''-stammen zijn in het Nieuwhoogduits overgegaan tot een andere klasse.
* Het Middelhoogduits had nog geen gemengde [[declinatie (taalkunde)|declinaties]].
* Veel Middelhoogduitse werkwoordsvormen die bij ''du'' horen zijn in het Nieuwhoogduits archaïsch geworden.

==== Zelfstandige naamwoorden ====
Verbuiging van sterke zelfstandige naamwoorden:

{| class="wikitable ta-center"
|-
! Naamval !! 1. Mannelijk !! 1. Onzijdig !! 2. Vrouwelijk !! 4. Mannelijk !! 4. Onzijdig !! 4. Vrouwelijk
|-
! Nominativus Enkelvoud Accusativus Enkelvoud
| tac || wort || gëbe || gast || blat || kraft
|-
! Genitivus Enkelvoud
| tages || wortes || gëbe || gastes || blates || krefte*
|-
! Dativus Enkelvoud
| tage || worte || gëbe || gaste || blate || krefte*
|-
|
 ||
 ||
 ||
 ||
 ||
 
|-
! Nominativus Meervoud Accusativus Meervoud
| tage || wort || gëbe || geste || bleter || krefte
|-
! Genitivus Meervoud
| tage || worte || gëben || geste || bleter || krefte
|-
! Dativus Meervoud
| tagen || worten || gëben || gesten || bletern || kreften
|}

:'''*''' plus een nevenvorm ''kraft'' in de genitivus/dativus enkelvoud
* Vrouwelijke woorden van de derde klasse worden hetzelfde verbogen als die van de vierde, alleen zonder nevenvorm of [[Umlaut (klank)|umlaut]]: ''zît, zîte, zîte, zît, zîte, zîte, zîten, zîte''
Verbuiging van zwakke zelfstandige naamwoorden:

{| class="wikitable ta-center"
|-
! Naamval !! Mannelijk !! Vrouwelijk !! Onzijdig
|-
! Nominativus Enkelvoud Accusativus Enkelvoud
| bote boten || zunge zungen || hërze
|-
! Genitivus Enkelvoud Dativus Enkelvoud Plural
| boten || zungen || hërzen
|}

==== Werkwoorden ====
Vervoeging van een [[sterk werkwoord]]:
{| class="wikitable ta-center"
|-
! Persoon !! Onvoltooid tegenwoordige tijd ind. !! Onvoltooid tegenwoordige tijd conj. !! Onvoltooid verleden tijd ind. !! Onvoltooid verleden tijd conj.
|-
! ich
| biuge || biege || bouc || büge
|-
! du
| biugest || biegest || büge || bügest
|-
! er/siu/ez
| biuget || biege || bouc || büge
|-
|
 ||
 ||
 ||
 ||
 
|-
! wir
| biegen || biegen || bugen || bügen
|-
! ir
| bieget || bieget || buget || büget
|-
! sie
| biegent || biegen || bugen || bügen
|}

:Infinitief: ''biegen'', gebiedende wijs: ''biuc!''
:Tegenwoordig deelwoord: ''biegende'', verleden deelwoord: ''gebogen''
Vervoeging van een [[Werkwoord (Nederlands)#Sterke en zwakke werkwoorden|zwak werkwoord]]:

{| class="wikitable ta-center"
|-
! Persoon !! Onvoltooid tegenwoordige tijd ind. !! Onvoltooid tegenwoordige tijd conj. !! Onvoltooid verleden tijd ind./conj.
|-
! ich
| lëbe || lëbe || lëb(e)te
|-
! du
| lëbest || lëbest || lëb(e)test
|-
! er/siu/ez
| lëbet || lëbe || lëb(e)te
|-
|
 ||
 ||
 ||
 
|-
! wir
| lëben || lëben || lëb(e)ten
|-
! ir
| lëbet || lëbet || lëb(e)tet
|-
! sie
| lëbent || lëben || lëb(e)ten
|}

:Infinitief: ''lëben'', gebiedende wijs: ''lëbe!''
:Tegenwoordig deelwoord: ''lëbende'', verleden deelwoord: ''gelëb(e)t''
Vervoeging van [[preterito-presentia]]:

{| class="wikitable ta-center"
|-
! Nieuwhoogduits !! 1e/3e pers. enkelvoud !! 2e pers. enkelvoud !! 1e/3e pers. meervoud & Infinitief !! Onvoltooid verleden tijd
|-
! wissen
| weiz || weist || wizzen || wisse/wësse/wiste/wëste
|-
! taugen/nützen
| touc || - || tugen* || tohte – töhte
|-
! gönnen
| gan || ganst || gunnen* || gunde/gonde – günde
|-
! können/kennen
| kan || kanst || kunnen* || kunde/konde – künde
|-
! bedürfen
| darf || darft || durfen* || dorfte – dörfte
|-
! es wagen
| tar || tarst || turren* || torste - törste
|-
! sollen
| sol/sal || solt || suln* || solde/solte - sölde/solde
|-
! vermögen
| mac || maht || mugen** || mahte/mohte - mähte/möhte
|-
! dürfen
| muoz || muost || müezen || muos(t)e - mües(t)e
|}

:'''*''' Nevenvormen met umlaut: ''tügen, günnen, künnen, dürfen, türren, süln''
:'''**''' Nevenvormen van ''mugen'' zijn: ''mügen, magen, megen''
De enige deelwoorden zijn ''gewist/gewëst'' van ''wizzen'' en ''gegunnen/gegunnet'' van ''gunnen''.

Vervoeging van bijzondere werkwoorden:

{| class="wikitable ta-center"
|-
! !! sîn (zijn) !! tuon (doen) !! wellen (willen) !! hân (hebben)
|-
! Tegenwoordige tijd ind. enkelvoud
| bin bist ist || tuon tuost tuot || wil(e) wil(e)/wilt wil(e) || hân hâst hât
|-
! Tegenwoordige tijd ind. meervoud
| birn/sîn/sint birt/bint/sît/sint sint || tuon tuot tuont || wel(le)n wel(le)t wel(le)nt, wellen || hân hât hânt
|-
! Tegenwoordige tijd conj. enkelvoud
| sî sîst sî || tuo tuost tuo || welle wellest welle ||
 
|-
! Tegenwoordige tijd conj. meervoud
| sîn sît sîn || tuon tuot tuon || wellen wellet wellen ||
 
|}

* De vormen van ''gân/gên'' „gaan“ en ''stân/stên'' „staan“ koem overeen met die van ''tuon''.
* ''lân'' „lassen“ wordt vervoegd zoals ''hân''.
* In de onvoltooid verleden tijd staan ''was – wâren'' van ''sîn'', ''wolte/wolde'' van ''wellen'', ''gie(nc)''tot ''gân/gên'', ''hâte / hate / hæte / hête / hete / het / hiete'' tot ''hân'', ''lie(z)'' tot ''lân''.
* ''tuon'' heeft in de onvoltooid verleden tijd bijzondere vormen: Onvoltooid verleden tijd indicatief: ''tët(e), tæte, tët(e), tâten, tâtet, tâten'' Onvoltooid verleden tijd conjunctief : ''tæte, tætest'' enz.

== Overige kenmerken ==
* In het Middelhoogduits werden nog niet alle zelfstandige naamwoorden maar alleen de [[eigennaam|eigennamen]] met een hoofdletter geschreven.
* [[Eindklankverscherping]] werd in de Middelhoogduitse spelling weergegeven, in tegenstelling tot het moderne Duits: ''tac – tage'', versus ''Tag – Tage''.
* [[Palatalisatie]]: Het Middelhoogduits onderscheidde twee verschillende [[stemloos|stemloze]] [[sibilant]]en:
** een [s] die het gevolg was van de [[tweede Germaanse klankverschuiving]], en terugging op een Germaanse [t] en als ''z/zz'' geschreven werd (bijvoorbeeld in ''ezzen'', ''daz'' en ''grôz''). Deze klank komt overeen met een Nieuwhoogduitse [s] en werd in het Middelhoogduits ook al zo gesproken.
** een [[stemloze alveolo-palatale fricatief]] [ɕ] (bijvoorbeeld in ''sunne'', ''stein'', ''kuss'', ''kirse'', ''slîchen''), die terugging op een Germaanse [s]. Deze klank komt deels overeen met de Nieuwhoogduitse [s] of [z] en deels met de Nieuwhoogduitse [ʃ].

== Externe links ==
* [http://www.koeblergerhard.de/germanistischewoerterbuecher/mittelhochdeutscheswoerterbuch/mhdwbhin.html Mittelhochdeutsches Wörterbuch]
* [https://web.archive.org/web/20130202030122/http://www.neidhart.kleinervogel-v.de/ Ein studentisches Arbeitsprojekt zum Thema Minnesang, Buchmalerei, Neidhart (Leben, Werk, Forschungsproblematik, Literaturlisten, Kommentierte Links, Handschriftentypologie u.a.)]
* [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/germanica/Chronologie/12Jh/Nibelungen/reichert_nhd.pdf Hermann Reichert: ''Nibelungenlied-Lehrwerk. Sprachlicher Kommentar, mittelhochdeutsche Grammatik, Wörterbuch. Passend zum Text der St. Galler Fassung („B“)''] (PDF-Datei; 5,43 MB)
* [https://www.mediaevum.de/ www.mediaevum.de] - Oudgermanistisch Internetportaal: middeleeuwse literatuur
* [http://mhdbdb.sbg.ac.at:8000/ http://mhdbdb.sbg.ac.at:8000/] - Mittelhoogduitse gegevensbank
* [https://sagemaere.libsyn.com/ https://sagemaere.libsyn.com/] - Middelhoogduitse literatuur in audiovorm
{{Appendix}}

[[Categorie:Duits]]
[[Categorie:Geschiedenis van het Duits]]
[[Categorie:Middelhoogduitse literatuur| ]]
[[Categorie:Middeleeuwse taal]]

Middelhoogduits - Bewerkingsoverzicht

Colani: /* Middelduits */