Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"

2024-11-23T18:48:50Z

Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Nieuwe pagina

[[Bestand:E Van den Bussche (-) Jean Jacques Vilain XIIII Kasteel Wissekerke 21-08-2018.jpg|thumb|''Jean Jacques Philippe Vilain XIIII'' door E. Van den Bussche, in het [[kasteel Wissekerke]]]]
[[Burggraaf]] '''Jean Jacques Philippe Vilain XIIII''' ([[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]], [[1 mei]] [[1712]] – [[Wetteren]], [[15 augustus]] [[1777]]) was een 18de-eeuws politicus in het [[Graafschap Vlaanderen]]. Hij diende onder meer als burgemeester van Aalst en [[Gent]] en als voorzitter van de [[Staten van Vlaanderen]]. Hoewel hij zich hoofdzakelijk op het niveau van de gewestelijke en lokale politiek bewoog, was hij volgens zijn biograaf Piet Lenders "een van de belangrijkste politici uit het midden der achttiende eeuw".<ref>{{aut|Lenders}} (1966), p. 914</ref> Hij drong aan op een nieuwe [[economische politiek]] en een hervorming van de publieke financiën. Daarnaast stond Vilain XIIII aan de basis van een nieuw gevangeniswezen.

==Levensloop==
===Familie en opleiding: de wording van een verlicht econoom (1712-1743)===
Jean Vilain XIIII werd geboren als zoon van François Ignace Joseph Vilain XIIII en Isabella Joséphine van der Meere. De familie [[Vilain XIIII|Vilain]], een van de oudste van het graafschap Vlaanderen, behoorde tot de kleine adel en heel wat leden ervan namen bestuursfuncties op. Zo was zijn oom Jean Baptiste Vilain XIIII bijvoorbeeld burgemeester van [[Aalst (Oost-Vlaanderen)|Aalst]], een functie waarin hij hem opvolgde.

Vilain studeerde aan het jezuïetencollege van Aalst. Zijn gebrekkige schrijfstijl, zowel in het [[Frans]] als in het [[Nederlands]], wezen evenwel op een onvolledige opleiding. Vanaf 1729 trok hij naar [[Leuven]] om er vier jaar later het [[licentiaat]] in burgerlijk en canoniek recht te behalen. In 1734 werd hij advocaat bij de [[Grote Raad van Mechelen]]. Zijn universitaire opleiding voorzag echter niet in de kennis van het vaderlands recht, dat hij nog na zijn opleiding onder de knie moest krijgen.

Vilain XIIII vertoonde meer interesse voor economie en statistiek dan voor het recht. Vermoedelijk trok hij in de tweede helft van de jaren 1730 op zogenaamde ''peregrinatio academica''. Waar hij precies vertoefde, is onduidelijk. Toch zijn er enkele aanwijzingen. Bij zijn terugkeer bleek hij bijvoorbeeld onderlegd in de economische wetenschap, die enkel in [[Duitsland]] werd gedoceerd. Zijn contacten in [[Londen]] en [[Parijs]] (misschien zelfs tot in de Franse koninklijke kringen) verraden zijn passage in genoemde hoofdsteden.

Na zijn reis huwde Jean Vilain in 1740 met de rijke [[Antwerpen (stad)|Antwerpse]] koopmans- en schependochter Constance Marie de [[Lunden (familie)|Lunden]]<ref>Antwerpen, 8 juni 1713 - Aalst, 20 april 1748</ref>. Het huwelijk bleef kinderloos en de echtgenote stierf al in 1748. Vijf jaar later trouwde Vilain met Marie Angélique du Bois de Schoondorp<ref>(Gent, 17 mei 1723 - 26 januari 1792)</ref>. Zij was de schoonzus van Jeans broer Charles en stamde uit een familie van juristen en intellectuelen. Zij hadden vier kinderen:
* [[Philippe Mathieu Ferdinand Jean Ghislain Vilain XIIII|Philippe Mathieu]] (1753-1810), die later hoogbaljuw van Gent zou worden;
* Marie Isabelle (1755-1810);
* Marie Sophie (1757-1824);
* [[Charles Joseph François Vilain XIIII|Charles Joseph]] (1759-1808), die een militaire carrière uitbouwde.

===Aalst en de Oostenrijkse Successieoorlog===
In 1743 werd Vilain XIIII benoemd tot burgemeester van Aalst. Hij werd tevens aangesteld tot voorzitter van het landscollege van het [[Land van Aalst]], een van [[Graafschap Vlaanderen|Vlaanderens]] belangrijkste [[kasselrij]]en.

Tijdens zijn bestuur ging (het [[Land van Aalst|Land]] van) Aalst gebukt onder de [[Oostenrijkse Successieoorlog]] (1740-1748). Hij kon enkele problemen in verband met bevoorrading en inkwartiering van de troepen verhelpen. Waarschijnlijk heeft hij daarbij zijn Franse contacten aangesproken. Zo had hij bij het begin van de [[Geschiedenis van de Oostenrijkse Nederlanden|Franse bezetting]] zijn huurwoning in Aalst gedurende twee weken afgestaan aan koning [[Lodewijk XV van Frankrijk|Lodewijk XV]]<ref>Lenders, P. (1986):[https://openjournals.ugent.be/hmgog/article/id/70843/ De Gentse voorschepen J.J.P. Vilain XIIII (1755-1777). Enkele trekken van zijn persoonlijkheid. ''Handelingen van de Maatschappij voor Geschiedenis & Oudheidkunde te Gent'', XL, p. 167]. [https://web.archive.org/web/20230302225902/https://openjournals.ugent.be/hmgog/article/id/70843/ Gearchiveerd] op 2 maart 2023.</ref>. Tegelijkertijd verzette de Aalsterse burgemeester zich tegen de Franse bezetter: hij zorgde er onder andere voor dat het schatkistoverschot van de kasselrij uit Aalst naar [[Brussel (stad)|Brussel]] werd geëvacueerd.

Hij trachtte ondertussen ook het bestuur van stad en kasselrij te moderniseren en de financies te saneren. Hij wilde armoede, criminaliteit en werkloosheid bestrijden en zette zich in voor een betere verkeersinfrastructuur in zijn streek.

Na de Oostenrijkse Successieoorlog werd ''Pierre François Guillaume Pycke'', de eerste pensionaris van de stad en het [[Land van Aalst]], vanwege valsheid in geschrifte de deur gewezen. Vilain hield er een eeuwige vijandschap met Pycke en zijn vader (die in de [[Geheime Raad]] zetelde) aan over. Vrijwel elk voorstel dat Vilain in zijn latere leven bracht, werd door Pycke afgeschoten. Op korte termijn werd Vilain uit het stadsbestuur van Aalst geweerd. Hij kwam nog wel even terug, maar verhuisde uiteindelijk naar [[Gent]].

===Een tweede carrière: Gent en de Staten van Vlaanderen===
[[Bestand:Mémoires sur les moyens de corriger les malfaiteurs et fainéans à leur propre avantage et de les rendre utiles à l'état.. (1775) (14778003614).jpg|thumb|Een van de ontwerpschetsen voor het [[Rasphuis (Gent)]] uit de ''Mémoire sur les moyens de corriger les malfaiteurs et fainéans...'' (1775)]]
Na enkele jaren zonder noemenswaardige functie, wierp Vilain XIIII zich in 1754-1755 in de strijd voor de hervorming van de [[Staten van Vlaanderen]]. Door de Staten, waar de zogenaamde vier principalen – [[Brugge]], [[Gent]], het [[Brugse Vrije]] en de clerus – de overhand hadden, werd op dat moment de goedkeuring van subsidies aan de Oostenrijkse overheid geweigerd terwijl de plattelandsdistricten of subalternen een grotere inbreng eisten. Vilain XIIII wist de geschillen op te lossen door een hernieuwde samenstelling van de vertegenwoordiging met grotere inspraak van het platteland: op 5 juli 1754 slaagde hij er in ook de [[Kasselrij|kasselrijen]] [[Land van Aalst|Aalst]], [[Kasselrij Waasland|Waasland]], [[Kasselrij Kortrijk|Kortrijk]] en [[Land van Dendermonde|Dendermonde]] stemrecht te laten verkrijgen, waardoor de regering voortaan doorlopend gesubsidieerd zou worden.

In dezelfde periode (1755) werd hij ''voorschepen'' (of burgemeester) van de ''Keure'' (de belangrijkste van de twee [[schepenbank]]en) in [[Gent]]. In het voorgaande jaar was hij al ''derde schepen'' van die stad. Gent kampte toen met een erg benarde financiële situatie: Vilain wees de weg uit het financiële moeras.

Met het burgemeesterschap van Gent werd hij meteen ook voorzitter van de Staten van Vlaanderen en hun bestendige deputatie. De voorzitter van de Staten kreeg bij de hervorming van de Staten van Vlaanderen overigens de hoofdrol toebedeeld. Deze drieledige functie bekleedde Vilain XIIII tot zijn dood in 1777.

De centrale regering van de [[Oostenrijkse Nederlanden]] in [[Brussel (stad)|Brussel]] was tevreden over de aanpak van Jean Jacques Vilain. Gevolmachtigd minister [[Karl Johann Philipp von Cobenzl]] rekende op hem voor alle aangelegenheden aangaande Gent en de [[Staten van Vlaanderen]]. De appreciatie van de Oostenrijkers resulteerde in de erfelijke titel van burggraaf<ref>Kalken, Frans van (1936-1938): Vilain XIIII (Jean-Jacques-Philippe, vicomte), ''Biographie nationale de Belgique'', Brussel: Académie Royale, dl. 26, pp. 742-749.</ref> (27 september 1758) en de benoeming tot ridder in de [[Orde van de Heilige Stefanus|Sint-Stefanusorde]] (1771). Overigens was hij zo ambitieus<ref>Lenders, P. (1986): [https://openjournals.ugent.be/hmgog/article/id/70843/ o.c., p. 163-167]. [https://web.archive.org/web/20230302225902/https://openjournals.ugent.be/hmgog/article/id/70843/ Gearchiveerd] op 2 maart 2023.</ref> dat hij vanaf 1760 tien jaar lang vruchteloos bij [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia]] solliciteerde naar het erebaantje van [[Raad van State (historisch)|staatsraad]]. In zijn laatste jaren werd Vilain nog hoogbaljuw van [[Gent]] (met erfopvolging door zijn oudste zoon) en baljuw van de kasselrij van de [[Oudburg]] van Gent.

In 1763 had hij in [[Wetteren]] een buitengoed van ca. 32 hectaren gekocht (dat hij al een tiental jaren huurde). Hij stierf daar op 65-jarige leeftijd aan een combinatie van het ‘vliegend flerecijn’ ([[jicht]]) en [[angina pectoris]]. Hij leed tijdens zijn leven aan allerlei kwalen, die aangewakkerd werden door zijn soms slopende werk. Bij zijn verzoek tot opname in de Raad van State noemde hij [[reuma]], [[ischias]] en [[Niersteen|nierstenen]] als argumenten voor een goede oudedagsvoorziening. Kuren in [[Spa (stad)|Spa]] en [[Aken (stad)|Aken]] moesten zijn klachten verlichten.

Ondanks de tegenstand van Pycke, slaagde Vilain erin krachtdadig op te treden als voorzitter van de [[Staten van Vlaanderen|Staten]]. Zijn opvolger werd in 1777 gevraagd om net als diens voorganger de ‘ziel van het bestuur’ te worden.

==De visie van Vilain: financiën, economie en gevangeniswezen==
Niet alleen in de steden waar Vilain het burgemeestersambt bekleedde, stelde hij financieel orde op zaken. In 1755 publiceerde hij de ''Réflections sur les finances de la Flandre'' (''Reflecties over de financiën van Vlaanderen''). Hij beschreef de financiële toestand van het [[Graafschap Vlaanderen|graafschap]], droeg hervormingen aan en sloopte daarbij een aantal heilige huisjes. Cijfers lieten volgens Vilain afdoende blijken dat de oude structuren voorbijgestreefd waren en het bestuur nalatig was. Vanwege de verwachte ophef over deze publicatie liet hij slechts veertig exemplaren drukken door ''Petrus de Goesin'', die zijn anonimiteit zoveel mogelijk bewaarde. Door toedoen van ''Pycke'' verbood [[Karel van Lotharingen (1712-1780)|Karel van Lotharingen]] de publicatie, maar zelf had hij er toen al kennis van genomen en in januari 1755 droeg hij de controle van de financiën op aan een commissie van experten<ref>De publicatie werd tijdens de Franse Revolutie door de nieuwe bewindvoerders in Vlaanderen gebruikt om inzicht te krijgen in de financiële toestand van het gebied.</ref>.

De uitvoering van zijn hervormingsvoorstellen zou nog jaren inzet vragen van de burggraaf.[[Bestand:Runderpest in Nederland 18e eeuw.jpg|rechtop=2.0|thumb|''Gods slaandehand over Nederland door de pest-siekte onder het rundvee'', Jan Smit (II), 1745]]

Toen de [[Zuidelijke Nederlanden]] in 1749, na de Oostenrijkse Successieoorlog, voor het eerst economisch op eigen benen stonden, was dat voor Vilain XIIII een aanleiding om een studie te maken over de import en export in de [[Oostenrijkse Nederlanden]]. De negatieve handelsbalans die hij daarbij vaststelde was volgens hem te wijten aan de teloorgang van de zeevisserij. Het kwam er dus op aan deze tak van de economie te stimuleren, hetgeen [[Frankrijk]], maar vooral de [[Republiek der Verenigde Nederlanden|Republiek]], geenszins beviel.

Afkomstig van het platteland, was hij bovendien een aanhanger van het [[fysiocratisme]]. Hij ging ervan uit dat de landbouw de ruggengraat vormde van de economie. Innoverend was zijn rol bij de [[epizoötie]] die de veeteelt omstreeks 1770 teisterde. In oktober 1769 bereikte deze [[runderpest]] vanuit Nederland (waar in zeven jaar tijd meer dan 300.000 runderen eraan stierven) het [[Waasland]], waarna allerlei preventieve maatregelen (zoals de doodstraf op het smokkelen van vee) werden genomen.

Op advies van Vilain XIIII (die daarin [[Giovanni Lancisi]] en [[Thomas Bates]] volgde) bestreed de overheid de veepest door isolatie van besmette gebieden en door het afslachten van zowel getroffen als (de daarbij horende) niet-getroffen dieren. ''Koeimeesters'' hadden daarbij de taak om geïnfecteerde dieren te diagnosticeren<ref>Roosbroeck, F. Van (2015): Experts, experimenten en veepestbestrijding in de Oostenrijkse Nederlanden, 1769-1785. ''Tijdschrift voor Geschiedenis'' 128 (I), p. 23-43</ref>. Ondanks de voorziene compensaties, stuitte de afslachtpolitiek op veel verzet bij de landbouwers. Op termijn bleek de gehanteerde methode echter effectief. Het Oostenrijkse bestuur herdoopte de methode tot ''notre système'' (ons systeem), dat geëxporteerd werd over de landsgrenzen heen.

Ook de nijverheid liet de burggraaf niet onverschillig. Hij stimuleerde de oprichting van de eerste katoenateliers in Gent. De [[industrie]] bood volgens hem de uitweg uit armoede en werkloosheid. Om die kwesties aan te pakken was hij aanvankelijk voorstander van de oprichting van hospitalen-generaal, zoals ze ook in [[Frankrijk]] te vinden waren. Een opvoedende vrijheidsstraf in het [[Rasphuis (Gent)|Rasphuis]] (1775) in [[Gent]] moest een einde maken aan werkloosheid en misdadigheid. Dat was althans het oorspronkelijke plan, want nog voor het gebouw af was, herzag hij onder invloed van [[François-Joseph Taintenier]] zijn mening. Hij vond nu dat het Rasphuis een gevangenis moest worden, hoewel een deel van het gebouw nog werd voorbehouden voor de opleiding van arme kinderen. Met de oprichting van deze penitentiaire instelling legde Vilain de basis van het cellensysteem in de gevangenissen, een werkwijze die ook de grenzen van de Zuidelijke Nederlanden zou overschrijden.

Aan een oplossing voor werklozen had hij ook gedacht. Die moesten gesteund worden door een samenbrengen van alle bestaande armenfondsen. Het zou dan aan de burgerlijke (en niet langer aan de kerkelijke) overheid zijn om de steun onder de werklozen te verdelen.

==Publicaties==
Gezien de nieuwheid, zo niet zelfs 'subversiviteit' van de ideeën die Vilain XIIII propageerde, bracht hij enkele van zijn werken anoniem ter perse. Van de ''Réflections sur les finances'' werden er overigens maar veertig exemplaren gedrukt. Ze werden verspreid over de verschillende hoofdcolleges van het graafschap, waar ze ook besproken werden. Vanwege de kleine oplage werd het werk verschillende malen met de hand overgepend.
Zowel de Franse als Nederlandse versie van het ''"Verhael van den Oorsprong en Voortgank der Behaelyke Siekte"'' zijn volgens [[Leo Elaut]] anoniem door hem gepubliceerd<ref>Elaut, L. (1959):[https://resources.huygens.knaw.nl/retroboeken/scientiarumhistoria/#page=86&accessor=toc&source=source_volume_1&view=imagePane&size=1219 Burggraaf J.J.P. Vilain XIIII, de onbetwiste auteur van een vertoogschrift over de verspreiding van de Veepest, anno 1769. ''Scientiarum Historia'', nr. 2, p. 90]</ref><ref>Blondeau, Roger-A. (1991): ''Wetenschap in de taal der Vlamingen'', Gent: Reinaert-Het Volk, p. 175</ref>.

* {{aut|Anoniem [Jean J.P. Vilain XIIII]}}, ''Vonnissen verleent binnen de stadt Aelst ten laste van menigvuldige Moordenaeren, Dieven, Vagebonden ende andere Quatdoeners.'' Gent, 1749.
* {{aut|Anoniem [Jean J.P. Vilain XIIII]}}, [https://books.google.be/books?id=8PsUAAAAQAAJ&pg=PA171&dq=r%C3%A9duction+des+rentes+de+la+flandre&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwi80NSl57bQAhXCiRoKHVwKDus4ChDoAQghMAE#v=onepage&q=r%C3%A9duction%20des%20rentes%20de%20la%20flandre&f=false ''Réflections sur les finances de la Flandre.'' Gent: Petrus de Goesin, 1755].
* {{aut|J.J.P. Vilain XIIII}}, [https://books.google.be/books?id=A4VEAAAAcAAJ&pg=PA3&dq=siekte+in+het+hoornvee+vilain+XVIIII&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwi3mr2m6LbQAhXIXhoKHd1hCvwQ6AEIHTAA#v=onepage&q&f=false ''Verhael ende reflexien op de Verbreydinge der besmettelyke Siekte in het Hoornvee, dewelke sig veropenbaert heeft in de Provintie van Vlaenderen ’t sedert den 26. October tot den 23. december 1769.'' Gent: Petrus de Goesin, 1769].
* {{aut|Anoniem [Jean J.P. Vilain XIIII]}}, [https://books.google.be/books?id=ZkZbAAAAQAAJ&pg=PA20-IA4&dq=qui+noluerit+operari+vilain+XVIIII&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjf6ZGY6bbQAhWBChoKHezdDv4Q6AEIHTAA#v=onepage&q&f=false ''Qui noluerit operari non manducet. L’homme est condamné par Dieu à manger son pain à la sueur de son visage.'' Gent: Petrus de Goesin, 1771].
* {{aut|Anoniem [Jean J.P. Vilain XIIII]}}, ''Récit de la Marche de la Maladie contagieuse du gros Bétail dans les Provinces autrichiennes des Pays-Bas, ainsi que des Mesures prises par le Gouvernement, pour en empêcher ou diminuer les Ravages.'' Brussel, 1771. Vertaald als:
* {{aut|Anoniem [Jean J.P. Vilain XIIII]}}, [https://books.google.nl/books/about/Verhael_van_den_oorsprong_en_voortgank_d.html?id=_LhEAAAAcAAJ&redir_esc=y ''Verhael van den Oorsprong en Voortgank der Behaelyke Siekte onder het Hoornvee in de Oostenrijksche Provintien der Nederlanden, Als mede der maet-regels die het Hof genomen heeft om te beletten ofte immers te verminderen de daer uyt-volgende rampen, tot Brussel in de Fransche Taele uytgegeven door de Koninglyke Drukkerye; en in het Vlaems overgestelt.'' Gent: Petrus de Goesin], 1771
* {{aut|Jean J.P. Vilain XIIII}}, [https://books.google.be/books?id=YYJJAAAAcAAJ&pg=PA48&dq=vilain+XVIIII+corriger+les+malfaiteurs&hl=nl&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=vilain%20XVIIII%20corriger%20les%20malfaiteurs&f=false ''Mémoire sur les moyens de corriger les malfaiteurs et les fainéants à leur propre avantage et de les rendre utiles à l’état.'' Gent: Petrus de Goesin, 1775. Tweede uitgave door Charles H. Vilain XIIII, Brussel-Parijs: Meline-Cans, 1841].
* {{aut|Anoniem [Jean J.P. Vilain XIIII]}}, ''Mémoire concernant la réduction des rentes de la Flandre.'' Gent, 1776.

{{Appendix||2=
== Literatuur ==
* {{aut|Piet Lenders}} (1966), "Vilain XIIII, Jean Jacques Philippe", [https://web.archive.org/web/20110823173014/http://www.viges.be/ ''Nationaal Biografisch Woordenboek''], Brussel: Paleis der Academiën, dl. II, pp. 909-915.
* {{aut|Piet Lenders}} (1995), ''Vilain XIIII'' (Historische reeks. 22), Leuven: Davidsfonds.
* Piet LENDERS, ''Aalst onder het bestuur van J.J.P. Vilain XIIII. De invloed en de betekenis van een man der Verlichting, een tijdsbeeld'', in: Bijdragen tot de geschiedenis inzonderheid van het Oud Hertogdom Brabant, 1965.
* Luc FRANÇOIS, ''Philippe Vilain XIIII'', in: Liber amicorum prof. dr. M. Baelde, Gent, 1995.
* Guy SCHRANS, ''Vrijmetselaars te Gent in de XVIIIe eeuw'', Gent, 1997.
* Oscar COOMANS DE BRACHÈNE, ''État présent de la noblesse belge'', Annuaire 2000, Brussel, 2000.
==Noten==
{{References}}
}}
{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Vilain, Jean J}}
[[Categorie:Huis Vilain XIIII|Jean J]]
[[Categorie:Zuid-Nederlands burgemeester (voor 1830)]]
[[Categorie:Voorman in het graafschap Vlaanderen]]
[[Categorie:Burgemeester van Aalst (België)]]
[[Categorie:Burgemeester van Gent]]
[[Categorie:Adel in de Nederlanden in de 18e eeuw]]

Jean Jacques Philippe Vilain XIIII - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"