Colani: Tekst vervangen - ".PNG" door ".png"

2024-11-17T06:17:57Z

Tekst vervangen - ".PNG" door ".png"

Nieuwe pagina

{{Zijbalk geschiedenis Griekenland}}
[[Bestand:MacedonEmpire.jpg|400px|thumb|Het [[Macedonische Rijk]] bij de dood van [[Alexander de Grote]] (323 v.Chr.).]]
Het '''hellenisme''' ([[Oudgrieks]]: Ἑλληνισμός, [[Latijn]]: hellenismos) is het verspreiden van de Griekse cultuur. De '''Hellenistische periode''' was in engere zin het tijdperk waarin het [[oude Griekenland]] op zijn hoogtepunt was vanaf de veroveringen door [[Alexander de Grote]] tot de [[Romeinse Rijk|Romeinse]] verovering van Griekenland en het [[oude Nabije Oosten]] (334–30 v.Chr.).<ref name="Encarta">Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002) s.v. "hellenisme". Microsoft Corporation/Het Spectrum.</ref> De hellenistische wereld besloeg het [[Macedonische Rijk]] (334–301 v.Chr. in stamland [[Macedonië (oudheid)|Macedonië]], het Griekse vasteland en het voormalige [[Perzische Rijk]] van [[Macedonisch Egypte en Ptolemeïsche rijk|Egypte]] tot in het noordwesten van [[India]]) en de Griekse opvolgersstaten daarvan (de [[diadochen]]rijken), waarbinnen grootschalige handel en culturele uitwisseling op gang kwam. In ruimere maar minder gebruikelijke zin wordt met "hellenisme" gedoeld op iedere verbreiding van de Griekse cultuur buiten Griekenland en de [[Griekse kolonisatie|Griekse koloniesteden]] (dus inclusief [[Epirus (staat)|Epirus]] en de Griekse nederzettingen aan de [[Zwarte Zee]] en [[Middellandse Zee]] zoals op [[Sicilië]] en in [[Zuid-Italië]] (''[[Magna Graecia]]'') die buiten de directe macht van de grote staten vielen) en de hellenisering van met name het [[Romeinse Rijk]] vanaf 7e eeuw v.Chr. tot de eerste eeuwen n.Chr.<ref name="Encarta"/>

Het leger van Alexander de Grote nam de Griekse cultuur met zich mee naar het oosten. Dit proces van culturele aanpassing op het hellenisme, ook wel hellenisering genoemd, was vooral van invloed op de oriëntaalse gebieden in het oude Nabije Oosten. Op zijn beurt had de oriëntaalse cultuur invloed op deze [[oud-Griekse cultuur]]. Deze mengcultuur bracht de [[hellenistische kunst]] voort. De hellenisering van de bevolking van het Nabije Oosten zorgde ervoor dat de stedelijke bevolking in [[Syrië]] en [[Klein-Azië]] nog tot ver in de [[middeleeuwen]] een vorm van [[Grieks]] spraken, het [[Koinè]] (κοινός, ''Koinos'', "algemeen").

== Etymologie ==
Ἑλληνιστής, ''Hellenistes'', betekende in het [[oude Griekenland]] 'iemand die [[Oudgrieks|Grieks]] spreekt'. Het woord hellenismós kwam ook voor en betekende 'imitatie van het Griekse'.<ref>Kleinen Lexikon des Hellenismus. artikel Hellenismus, blz 1-9</ref> De [[Duitsers|Duitse]] [[historicus]] [[Johann Gustav Droysen]] (1808–1884) noemde in 1836 voor het eerst ''Hellenismus'' als aanduiding van een tijdperk,<ref name="Encarta"/> dat later in het Nederlands werd vertaald als hellenisme.

Het woord 'hellenisme' stamt van Hellas af, in het begin de naam voor een deel van [[Thessalië]] in het [[oude Griekenland]], later voor geheel Midden-Griekenland en nog later voor [[Griekenland]] als geheel. Met hellenisering wordt ook 'vergrieksing' bedoeld. De [[Grieken|Hellenen]] stamden volgens de [[Griekse mythologie]] van [[Hellen|Hellen, Ἕλλην]] af, zoon van [[Deukalion en Pyrrha|Deucalion, Δευκαλίων en Pyrrha, Πύῤῥα]].

== Geschiedenis ==
[[Bestand:Kaart van de diadochenrijken (300 v. Chr.).png|right|400px|thumb|De diadochenrijken in 300 v.Chr. na de [[Slag bij Ipsos]].]]
De twintigjarige Alexander de Grote ([[r.]] 336–323 v.Chr.) volgde zijn vader [[Philippus II van Macedonië]] op. Hij onderdrukte enkele Griekse opstanden en stelde [[Thebe (Griekenland)|Thebe]] als afschrikwekkend voorbeeld door het met de grond gelijk te maken (behalve het huis van de dichter [[Pindarus]], die hij erg waardeerde). Door zijn tochten naar [[Oude Egypte|Egypte]], [[Voor-Azië]] en [[Perzische Rijk|Perzië]] maakte hij in korte tijd van Macedonië een wereldrijk, het [[Macedonische Rijk]].

Op tweeëndertigjarige leeftijd stierf Alexander in [[Babylon (stad)|Babylon]] een plotselinge dood. Veldheren en stadhouders vochten met elkaar over de opvolging, een strijd die wel vijftig jaren duurde. Toen kwam er wat rust; het uitgestrekte wereldrijk was uiteengevallen in drie grote rijken van "de [[diadochen]]" ("opvolgers"):
* [[Macedonisch Egypte en Ptolemeïsche rijk|Ptolemeïsch Egypte]] met de hoofdstad [[Alexandrië]]
* Het [[Seleucidische Rijk]] met de hoofdstad [[Seleucia aan de Tigris]], later geslonken tot Syrië met [[Antiochië]] als hoofdstad
* [[Macedonië (oudheid)|Macedonië]] inclusief Griekenland met als hoofdstad [[Pella (Macedonië)|Pella]]: omstreden tussen verschillende dynastieën, vooral de [[Antipatriden]] en de [[Antigoniden]]

Daarnaast ontstond in Klein-Azië een aantal kleinere "hellenistische" vorstendommen waarvan [[Pergamum|Pérgamon]] de grootste rol heeft gespeeld. Griekenland zelf behoorde aan Macedonië; de pogingen zich vrij te maken mislukten door onderlinge verdeeldheid. [[Thracië]], dat onder [[Lysimachos]] (r. 305–281 v.Chr.) een zelfstandig koninkrijk was, twee decennia West- en Noord-[[Klein-Azië]] overheerste en kortstondig ook Macedonië, werd er na diens dood weer door geannexeerd.

Als eindpunt van de hellenistische periode wordt de [[Romeinse Rijk|Romeinse]] verovering genomen, waaronder de annexatie van het Griekse schiereiland en de verovering van [[Alexandria et Aegyptus|Egypte]] (30 v.Chr.).<ref name="Encarta"/>
Cultureel had het hellenisme zijn doorwerking tot in de Romeinse keizertijd, de [[late oudheid]] en het [[Byzantijnse Rijk]]. Via deze weg heeft het hellenisme ook een grote betekenis gehad voor de [[Westerse wereld|westerse beschaving]]. Het Grieks bleef, ook na de verovering door het latijnstalige Rome, in de oostelijke helft van het Romeinse Rijk de overheersende taal. Ofschoon de zelfstandige politiek van de hellenistische koninkrijken hiermee ten einde was, was ondertussen het hellenisme de overheersende cultuur onder de besturende elite van het Romeinse Rijk geworden. Men kan dus zeggen dat de Romeinen de Grieken politiek overwonnen terwijl tegelijkertijd de Grieken de Romeinen cultureel overwonnen door middel van het hellenisme.

== Cultuur, filosofie en wetenschap ==
De vroege dood van Alexander de Grote belette het ontstaan van een hecht wereldrijk, maar zijn werk had grote gevolgen voor de beschaving: hij opende de wereld voor de Griekse of Helleense cultuur en verzekerde daardoor zijn voortbestaan. Hij wilde de regionale Helleense beschaving, vermengd met oosterse beschavingselementen, zien uitgroeien tot een internationale hellenistische cultuur. Alexander, die de Griekse én oosterse cultuur bewonderde, streefde naar een samenwerking der volken. Daartoe stichtte hij steden met een gemengde, multi-culturele bevolking; de taal in de hogere kringen van de hellenistische staten was het Grieks. Verscheidene hellenistische staten beleefden een tijdlang een hoge geestelijke bloei. Vele Grieken trokken als handelaar, kunstenaar, dichter of geleerde naar de hellenistische hoofdsteden.

Na de [[Slag bij Chaeronea (338 v.Chr.)|Slag bij Chaeronea]], waar het vrije Hellas geen stand had weten te houden, verplaatste het zwaartepunt van de Griekse cultuur zich binnen enkele decennia van Athene naar de door Alexander gestichte stad Alexandrië, het nieuwe middelpunt van de toen beschaafde wereld. De multiculturele stad groeide uit tot een verzamelplaats van kunstenaars en geleerden en bezat het beroemde [[Mouseion]], de grootste [[bibliotheek van Alexandrië|bibliotheek]] en [[universiteit|studiecentrum]] van de oudheid. Ook al lag het culturele zwaartepunt nu in Alexandrië en andere hellenistische hoofdsteden, voor de beoefening van de wijsbegeerte bleef Athene hét centrum. In het [[Romeinse rijk|Romeinse wereldrijk]] werd het hellenisme een hoofdbestanddeel van de Romeinse cultuur. Men hoorde pas bij de Romeinse elite en toonde zich beschaafd als men een grote kennis van de Griekse beschaving had en naast Latijn ook Grieks sprak.

Hellenistische invloeden strekten zich uit tot [[handel (economie)|handel]] en verkeer, [[literatuur]], [[wetenschap]], [[filosofie]] en de [[kunst]], waaronder [[Architectuur|bouwkunst]] en [[beeldhouwkunst]]. Kenmerken van het hellenisme waren, naast [[syncretisme (religieus)|syncretisme]], onder meer internationalisering (onder meer in handel en verkeer), systematisering (stedenbouw), [[realisme (kunststroming)|realisme]] (in de beeldende kunsten in het algemeen), veel expressie, veel beweging via diagonale lijnen en individualisme (portretkunst). Grote veranderingen vonden plaats in de [[Griekse literatuur|literatuur]], zoals in de poëzie, romanverhalen, reisverhalen en avonturenverhalen. De Hellenistische wereldbeschouwing wordt meer gekenmerkt door [[antropocentrisme]] dan door [[theocentrisme]].

Het hellenisme heeft grote namen voortgebracht, zoals de wetenschappers [[Eratosthenes]], [[Archimedes]], [[Aristarchus van Samothrace]], [[Aristarchus van Samos]] en [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], filosofische scholen als die van de [[Epicurisme|Epicureërs]], de [[Stoa|Stoïcijnen]], en de grote en belangrijke [[Bibliotheek (algemeen)|bibliotheken]] van [[Alexandrië]] en [[Pergamum]].

=== Kunst en architectuur ===
{{Zie hoofdartikel|Hellenistische kunst}}

Het Hellenisme veranderde het raamwerk voor kunst en architectuur van de Grieken. Alexander de Grote en de Hellenistische heersers na hem stichtten een groot aantal nieuwe steden, die tempels, [[Gymnasion|gymnasia]], theaters en pleinen nodig hadden en dus rijke ontwikkelingsmogelijkheden boden aan architecten en ambachtslieden. De residenties van de heersers werden tot centra van hofkunst, in het middelpunt waarvan de heerser zelf stond. [[Pergamon]] is een bijzonder treffend voorbeeld van een dergelijke residentiestad. Maar ook de stedelijke hogere klassen werden steeds meer over hun roem bij het nageslacht bezorgd en lieten ter positieve beïnvloeding daarvan hun werken door erestandbeelden documenteren.

De kunst van de Hellenistische periode verschilde van zijn voorgangers vooral door de intensieve confrontatie met de [[Oosten|Oriënt]] en de [[barbaren]]. Er ontwikkelden zich [[hybride (kunst)|hybride]] vormen tussen de Griekse en oriëntaalse kunst, bijvoorbeeld in het oosten van het huidige [[Iran]]. Tezelfdertijd zag men in de [[beeldhouwkunst]] een versterkt streven naar [[realisme (kunststroming)|realisme]], met inbegrip van afbeeldingen van de in klassieke periode verwaarloosde lagere klassen van de samenleving en dat soms doorschoot naar het groteske. Belangrijke kenmerken van de Hellenistische kunst zijn expressionistische stijlelementen en pathetische motieven (voorbeelden:'' [[De dronken oude vrouw]]'' en de ''[[Barberini Faun|Barberinische Faun]]'', beide in de [[Glyptothek München|Glyptotheek]] in [[München]]) alsook het uitbeelden van de personages in de ruimte. Daarnaast was een belangrijk kenmerk van Hellenistisch kunst de ondersteuning van de zelfrepresentatie van de heersers. Door het gebruik van goddelijke attributen, werd de prominente positie en het triomfalisme van de vorst benadrukt.

Als er boven uitstekende werken uit de Hellenistische kunst kunnen in het bijzonder worden genoemd: de Galliër-anathemen van [[Attalus I van Pergamon|Attalos I]] (bewaard gebleven in Romeinse kopieën, bekend zijn vooral de ''[[De Stervende Galliër|stervende Galliër]]'' en de ''Galliër die zijn vrouw doodt''), het [[Pergamon-altaar]] in Berlijn, de [[Nikè van Samothrake|Nikè van Samothrace]], de Aphrodite van [[Melos]] (ook [[Venus van Milo]], beide in het [[Louvre]]) en als een van de laatste grote artistieke creaties van het hellenisme, de [[Laocoön]]-groep in [[Rome (stad)|Rome]]. [[Jacob Burckhardt|Burckhardt]] bedacht voor de ontroerende, emotionele stijl van deze beelden de term [[Pergamenische barok]].

=== Literatuur ===
De literatuur van het hellenisme heeft een aantal opmerkelijke werken voortgebracht. In het bijzonder de geschriften van [[Callimachus (letterkundige)|Kallimachos]], de belangrijkste Alexandrijnse dichter, en zijn leerlingen, waaronder [[Apollonius Rhodius|Apollonius van Rhodos]] moeten worden genoemd. Apollonius' beroemdste werk was de (Ἀργοναυτικά ''Argonautica'') over de [[Argonauten]]. In de Hellenistische tijd ontstond ook de geromantiseerde [[Alexanderroman]], die tot in de moderne tijd een grote populariteit genoot. In de middeleeuwen was dit genre na de bijbel zelfs het meest verspreide boektype. Alexanderromans werden van Europa tot in Zuidoost-Azië gelezen. Ook werken van historici over [[Alexander de Grote]] en zijn daden waren zeer geliefd.

In het algemeen kan worden gesteld dat de Hellenistische literatuur zich weliswaar grotendeels bewoog binnen het kader van reeds eerder ontwikkelde genres ([[drama (kunst en cultuur)|drama]], [[elegie (literair werk)|elegie]], [[epigram]], [[epos]], [[hymne]]n, [[lyriek]], enz.) bewoog, maar dat het deze gebieden ook verder ontwikkelde en zelfs soms opnieuw herschiep. Op het gebied van de [[komedie]] was vooral [[Menander (toneelschrijver)|Menander]] van belang, die samen met de beroemde filosoof [[Epicurus]] in Athene als [[ephebe]] diende. Alleen de [[roman (literatuur)|roman]] wordt als een oorspronkelijke ontwikkeling uit de Hellenistische periode gezien. Men kende zowel avonturen- en liefdesromans alsook reisboeken. In tegenstelling tot de oudere genres wordt de roman in [[proza]] geschreven, wat op een lezerspubliek wijst; dit in tegenstelling tot de luisteraars bij publieke opvoeringen bij andere genres. Dit is een sterke aanwijzing voor de verspreiding van een eigen boekcultuur in de Hellenistische steden.

Dit transformatieproces in de literatuur werd bevorderd door een nieuwe vorm van openbare beschaving, zoals belichaamt door openbare scholen en vooral door het uitgebreide bibliotheekwezen in de Hellenistische periode. De bovengenoemde bibliotheken maakten het de wetenschappers en literatoren voor het eerst mogelijk om zich op grote schaal op reeds eerder geanalyseerde materiaal te verlaten en hun relatie daartoe te bepalen.

===Wetenschap en onderzoek===
In de Diadochentijd namen [[wetenschap]] en [[technologie]] een hoge vlucht. Hier wist men nog tot in de moderne tijd van te profiteren. [[Alexander de Grote]] werd op zijn grote veroveringstocht al vergezeld door [[landmeter]]s. Hun metingen waren van grote waarde voor de [[geografie]]. Tijdens het hellenisme werden een aantal van de belangrijkste [[filosofie|filosofische]] stromingen gevormd (zie bijvoorbeeld de [[Stoa]], het [[Epicurisme]] en de [[Peripatetische School]]). Ook de [[wiskunde]], [[kunst]] en [[geneeskunde]] konden zich in deze productieve tijd verder ontwikkelen.

Vanaf de Diadochentijd werd Alexandrië met zijn [[Mouseion]] en de bijbehorende [[bibliotheek van Alexandrië]], waar de patronagepolitiek van de [[Ptolemaeën]] een belangrijke rol speelde,<ref>zie {{aut|Peter Green}}, ''Alexander to Actium'', blz. 80 e.v.</ref> het centrum van de Griekse geleerdheid. Het in het paleisgebied van de stad gelegen Mouseioncomplex laat zich nog het best met een moderne [[universiteit]] vergelijken. Met zijn [[college (universiteit)|collegezaal]], de tot gesprekken uitnodigende wandelgangen en de gemeenschappelijke eetzaal van de plaatselijke ''filologen'' vormde het een wetenschappelijk en cultureel centrum. Onder leiding van een hogepriester verdiepte men zich naast de filosofie ook in de natuurwetenschappen en geneeskunde. Hier kwam de geografische wiskunde tot volledige ontwikkeling. Ook werden er belangrijke bijdragen aan de [[filosofie]] en [[astronomie]] geleverd. De artsen in Alexandrië, met name [[Herophilos van Chalcedon|Herophilos]] en [[Erasistratos]] waagden zich als eersten aan een uitgebreide studie van de [[menselijke anatomie]]. Bij deze studies voerden zij [[autopsie|secties]] uit op de lijken van [[doodstraf|terechtgestelde]] misdadigers. Ook de beroemde [[Eratosthenes]] werkte hier. De wetenschappers, literatoren en kunstenaars, die in het Mouseion actief waren, konden tot op grote hoogte zelf bepalen, waar zij zich mee bezig wilden houden. Zo ontstond een internationale gemeenschap van geleerden, die al snel de aandacht van de [[satire|satirici]] op zich wisten te vestigen. In ''Athenaeus 22 D'' worden zij met vogels vergeleken, die zich in de kooi van het Mouseion volvraten en de koning met hun gekibbel amuseerden.

De tot het Mouseion behorende bibliotheek bestond tot uit 700.000 rollen. Vooral [[Ptolemaeus II Philadelphus]], de zoon en opvolger van Ptolemaeus, zette zich zeer in voor de uitbreiding van de bibliotheek. Hij liet de geschriften van de Grieken, [[Chaldeeën]], Egyptenaren, Romeinen en Joden verzamelen, verwierf zich de bibliotheek van de aan het begin van de Diadochentijd gestorven [[Aristoteles]] en kocht vooral in Athene en op [[Rodos (eiland)|Rhodos]] veel boeken. [[Callimachus (letterkundige)|Kallimachos]] stelde de eerste [[catalogus|bibliotheekcatalogus]] op. De eerste hoofdbibliothekaris was [[Zenodotus van Efeze]]. De grote bibliotheek van Alexandrië had een positieve invloed op de ambitie van de heerser van het zich net van Seleucidische Rijk losgemaakte Pergamon (aan de westkust van het huidige Turkije). Ook daar begon men nu boeken te verzamelen en te laten kopiëren. Het door Ptolemaeus II van Egypte opgelegde exportverbod voor [[Papyrus (schrift)|papyrus]] (''chartae'') omzeilden men in [[Pergamon]] door in plaats van papyrus gebruik te maken van het net ontwikkelde [[perkament]]. Later schonk [[Marcus Antonius]] aan [[Cleopatra VII]], de laatste Ptolemaeïsche heerseres, 200.000 rollen uit de bibliotheek van Pergamon.

Het astronomische werk van [[Eudoxus van Cnidus]] (gestorven in 352 v.Chr.) werd in de 3e eeuw voor Christus verder ontwikkeld door [[Aristarchus van Samos|Aristarchos]] (gestorven in 230 v.Chr.) en [[Eratosthenes]] (gestorven 202 v.Chr.). Aristarchos legde het fundament voor het [[Heliocentrische theorie|heliocentrische wereldbeeld]] en beweerde in zijn werken dat de aarde om zijn as draaide ([[omwenteling van de aarde]]). Eratosthenes wist de [[omtrek van de aarde]] met grote nauwkeurigheid te berekenen en schiep het systeem van [[Meridiaan (geografie)|meridianen]]. Al in de tijd van Alexander zeilde [[Pytheas]] tot in de [[Noordzee]] en ontdekte hij het tegenwoordige [[Verenigd Koninkrijk]]. [[Ptolemaeus II Philadelphus]], de zoon van de Ptolemaeus, zond gezanten naar [[India]] en stuurde ontdekkingsreizigers naar de binnenlanden van [[Afrika]]. Ook op het gebied van de [[technologie]] werd veel vooruitgang geboekt. Mede daardoor konden [[Archimedes]] en [[Hero van Alexandrië]] enkele decennia later hun belangrijke uitvindingen doen. Al in de diadochentijd liet [[Demetrios Poliorketes]] een als ''[[Helepolis]]'' (ἑλέπολις) bekendstaande, enorme [[belegeringstoren]] construeren, waarmee hij [[Rodos (eiland)|Rhodos]] aanviel.

Ook terwijl Alexandrië door de Ptolemaeën systematisch werd uitgebouwd tot het culturele centrum van de Hellenistische wereld, werden de andere steden niet verwaarloosd. Vooral het Griekse moederland werden door de Diadochen steeds meer met schenkingen in allerlei vorm bedacht. Seleucus gaf de door de Perzische koning der koningen [[Xerxes I|Xerxes]] 200 jaar eerder uit Athene geroofde bibliotheek van [[Pisistratus]] weer terug. Om de Griekse openbare meningsvorming in hun voordeel te benutten, ondersteunden de Diadochen de verschillende steden (Poleis) financieel door stichting en de bouw van diverse bouwwerken, zoals het [[Tempel van de Olympische Zeus|Olympieion]] in Athene. Deze ogenschijnlijke ondersteuning van het culturele leven en de financiële situatie van de Griekse steden stond in contrast met de toenemende en verregaande politieke machteloosheid. De gemeentelijke autonomie beperkte zich steeds meer tot interne stedelijke zaken. [[Buitenlandse politiek]], [[Defensie (landsverdediging)|defensie]] en belastingen werden volledig door de Diadochenheersers bepaald. Desondanks werden de Griekse steden behoedzaam behandeld. Zo kon cultuur en wetenschap zich in de Hellenistische periode in de steden op een manier ontwikkelen, die van het hellenisme als het ware de [[moderne tijd]] van de [[klassieke oudheid]] maakte.

== Zie ook ==
* [[Hellenisme (religie)]] voor het artikel over de gelijknamige religie

== Verder lezen ==
* [https://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft4r29p0kg&brand=eschol {{Aut|A. Bulloch - E.S. Gruen - A.A. Long - A. Stewart}} (edd.), ''Images and Ideologies. Self-definition in the Hellenistic World'', Berkeley - Los Angeles - Oxford, 1994.]
* [https://www.escholarship.org/editions/view?docId=ft0000035f;brand=eschol {{Aut|P. Green}} (ed. introd.), ''Hellenistic History and Culture'', Berkeley - Los Angeles - Londen, 1993.]
* {{Aut|A.J. Van Der Aalst}}, ''Aantekeningen bij de hellenisering van het Christendom'', Nijmegen, 1974.

== Voetnoten ==
{{References}}

[[Categorie:Hellenistische oudheid| ]]
[[Categorie:Romeinse oudheid]]

Hellenisme - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".PNG" door ".png"