Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"

2024-11-23T18:53:06Z

Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Nieuwe pagina

[[Bestand:Weltliche Schatzkammer Wien (P9).jpg|thumb|Keizerlijke Mantel, Wenen 1830, uitgevoerd door ''Goldstickereimeister'' Johann Fritz.]]
'''Goudborduren''' ([[Engels]]: ''goldwork embroidery'', [[Duits (hoofdbetekenis)|Duits]]: ''goldstickerei'') is een ambachtelijke [[borduren|borduurtechniek]] waarbij men [[Metaaldraad (textiel)|gouddraad]] op een weefsel aanbrengt. Door de eeuwen heen getuigt goudborduurwerk van de artistieke en ambachtelijke inventiviteit van de makers en van de rang en welstand van de bezitters. Goudborduursels sieren de officiële en de ceremoniële kleding en toebehoren binnen christelijke<ref>Zie: Oude Testament Exodus 39:2-3</ref>, islamitische<ref>Zie de ''kiswah'' in het lemma [[Ka'aba]]</ref>, joodse<ref>Zie: Exodus, Sjemot 39:3-5</ref><ref>In haar textielcollectie toonde de [[Portugees-Israëlietische Synagoge]] in Amsterdam een [[Sefardisch]]e [[thora]]mantel, gemaakt van dezelfde stof als een mantel gemaakt voor sultan [[Mehmet II]] in het Topkapıpaleis in Istanboel. Zie: ''Levend Joods Geloof'', Poerimnummer 2011, ''Ontsluiting sefardisch erfgoed''.</ref> en boeddhistische tradities.

== Materialen ==
Al voor de christelijke jaartelling blonken gouden draden in stoffen<ref>Archeologisch onderzoek wijst uit dat gedurende de [[klassieke oudheid]] gouddraad voor het merendeel tijdens het weven is aangebracht. Zie: {{en}}[http://www.academia.edu/1393336/Auratae_vestes_Gold_textiles_in_the_ancient_Mediterranean''Auratae vestes: ''Gold textiles in the ancient Mediterranean''.''. Margarita Gleba.] academia.edu</ref>. Aanvankelijk gebruikte men reepjes dun gehamerd goud. In de 12e eeuw en eerder gebruikte men een legering met een hoog goudgehalte. Later maakte men [[Metaaldraad (textiel)|goud- en zilverdraad]] dat bestond uit een, met 'getrokken' edelmetaal omwonden kern. Gedurende de Middeleeuwen en de Renaissance gebruikte men verguld zilver of een vergulde zilverlegering.<ref name=Characterizationofmetalthreads>Zie:{{en}}http://www.nma.gov.au/__data/assets/pdf_file/0010/346069/NMA_metals_s4_p01_characterisation_metal_threads.pdf ''Characterization of metal threads in Renaissance tapestries A.-M. Hacke'', C.M. Carr, A. Brown.</ref> Naast draad dat bestaat uit een gewoonlijk zijden kern omwonden met: edelmetaal, zilver- of goudkleurig metaal, papier, of een dierlijk materiaal, kent de samenstelling van modernere soorten meerdere variaties. De eigenschappen van de materialen bepalen de mate waarin de draad kan verkleuren of [[oxideren]].

* ''Gelegd draad'' (Engels: ''couching''<ref>Zie voor variaties en illustraties van deze techniek: {{en}}[[:en:Couching|Couching]] op en-wikipedia</ref>) is een techniek waarbij men filégaren, bestaand uit een kern omwikkeld met een reepje metaal, op de stof legt en daarop vastzet met borduurgaren. De uiteinden van de [[Metaaldraad (textiel)|'metaaldraad']] steekt men naar achter. Gelegd draad wordt zowel gebruikt voor contouren als voor vlakvulling. De uit het Frans stammende term voor deze techniek is: ''couchure''.
* ''Reliëfborduurwerk'' ontstaat door 'metaaldraden' over een verhoogde ondergrond te leggen en vast te zetten met een zijden draad. Deze hechtdraad, die bij goudborduurwerk meestal geel en bij zilverborduurwerk grijs/wit is, wordt aan de randen strak naar achteren getrokken, zodat deze nauwelijks zichtbaar is. De opvulling onder de 'metaaldraden' bestaat uit in vorm geknipt karton, verlijmde plantaardige vezels of opgenaaide dikke draden. Door binnen grotere vlakken de metaaldraden regelmatig verspringend en strak vast te hechten ontstaat bijvoorbeeld een ruit of een zigzag patroon.
[[Bestand:Saint Rumbold in Basilica Hanswijk 3.jpg|thumb| Kazuifel, St.Rumbold. Basiliek [[Onze-Lieve-Vrouw van Hanswijk (Mechelen)]]]]
* ''Lazuurwerk'', of 'or nué'. is een complexe vorm, waarbij men de vlakvullend op de stof gelegde metaaldraden vastzet met zijde van verschillende kleuren. Hoe dichter de steken op elkaar zijn aangebracht, hoe meer goud er wordt afgedekt. De kleur van de zijde en de plaatsing van de steken vormen het patroon. Het werd vooral gebruikt in de vijftiende eeuw, voor het creëren van een illusie van plooien in gewaden.
* ''Cantilleborduurwerk''. Hierbij worden stukjes cantille of bouillon, een fijn spiraal van metaalstrip zonder zijden kern, doorstoken met een draad en glad of gekruld vastgezet op de ondergrond. Het wordt vaak gebruikt voor de opvulling van kleine vlakken.
* ''Steekwerk'' waarbij men een gladde metaaldraad door de stof steekt.

Men bereikt effecten met typen draad, zoals:
*''Passing'': een eenvoudige goudkleurige, in oudere soorten oranje, draad. De zilveren variant is wit of grijs.
*''Japan'', of ''Jap'', een goedkope variant; waarvan de kern is omwonden met een reepje metaalkleurig folie of papier.
*''Bullion'' of ''Purl''; een fijne spiraal. Stukjes gebruikt men als franje.
*''Jaceron'' of ''Parel purl'' lijkt op ''bullion''; met steekjes vastgezet suggereren de bredere windingen van de spiraal een snoer van ronde vormen.
*''Lizerine'' een dergelijk draad met brede platte windingen. ''Check purl'', ''Faconnee'' en ''Crimped purl'' zijn variaties waarmee men [[facet|gefacetteerde]] of regelmatig gekrulde effecten bereikt.
* ''Militair'' draad, dat bestaat uit twee regelmatig aan elkaar geluste gouddraden.
Ook gebruikt men kleine, herhaalbare onderdelen als geslagen plaatjes metaalfolie, edelstenen en parels. Een lijn wordt vaak geaccentueerd met [[paillette]]n.

== Geschiedenis ==
=== Europa ===
[[Bestand:Hans Holbein d. J. 032b.jpg|thumb|Jane Seymour met mouwen van 'Venetiaans goud'. Hans Holbein, 1537. Kunsthistorisches Museum, Wenen.]]
Vroege voorbeelden zijn textielfragmenten uit de 3e eeuw gevonden in een Romeinse sarcofaag in Hongarije en resten in een graf uit de 4e eeuw in Spitalfields market in Londen.<ref name=Characterizationofmetalthreads/> In de Sint-Catharinakerk in [[Maaseik]] bevinden zich 9e-eeuwse fragmenten van naar Sint-[[Harlindis]] en Sint-[[Relindis]] vernoemde gewaden, waarin draden van paardenhaar omwikkeld met getrokken goud zijn verwerkt. Een fragment uit dezelfde periode bevindt zich in het museum van de [[Basiliek van Sint-Ambrosius]] in Milaan. Het [[tapijt van Bayeux]] uit de 11e eeuw is uitgevoerd in verschillende steken, en ''couched'' aangebracht gouddraad. Het Nationaal Museum in Stockholm toont, naar men aanneemt uit het Oosten afkomstige, fragmenten waarin gouddraad is verwerkt, die men aantrof in graven van [[Vikingen]] in het Zweedse [[Birka en Hovgården|Birka]]. Fragmenten gevonden in de Zweedse "Valsgärde boot graven" uit de 10e eeuw zijn afkomstig uit de omgeving van de Zwarte Zee.<ref>Tentoonstelling "the Vikings Begin" National Nordic Museum Seattle, Washington, US 2018</ref>

In het Latijn noemde men borduurwerk ''opus Phrygium'' (''[[Frygië|Frygisch]] werk''). Ook de term ''aurum Phrygium'' (''Frygisch goud''), zoals men in de [[Klassieke oudheid|klassieke]] literatuur met gouden draden doorschoten weefsels noemde, suggereerde een [[Anatolië|Anatolische]] herkomst.<ref>De [[Romeinse Rijk|Romeinse]] [[Plinius de Oudere|Plinius]] schreef in zijn [[Naturalis Historia]], deel VIII, de toepassing van de techniek toe aan ''Attalus Rex''; koning van Pergamon.</ref> Het Latijnse ''auriphrygium'' is mogelijk de oorsprong van het Engelse [[Middeleeuwen|middeleeuwse]] woord ''orphreys''<ref>Zie: {{en}} [http://www.gutenberg.org/files/30472/30472-h/30472-h.htm The Project Gutenberg EBook, 2009: ''Needlework As Art'', Lady M. Alford, Sampson Low, Marston, Searle, And Rivington, London, 1886.]</ref> en het Nederlandse ''aurifries'' (goudgeborduurd deel van kerkelijk borduurwerk of [[parament]]).

In de Engelse goudgeborduurde kerkelijke [[Kunstwerk (artistiek)|artefacten]] uit de middeleeuwen, die ''Opus Anglicanum'' worden genoemd, ziet men stiksteken waarmee met zijden garen (zowel als vlakvulling als om contouren aan te geven) lijntjes zijn geborduurd, naast goud- en zilverdraad, dat over dikke draden katoen opgenaaid, de vlakken reliëf geeft.

Op het linkerpaneel van het laat 14e-eeuwse Wilton Tweeluik<ref>Zie: het Wilton Diptiek {{en}}[[:en:Wilton Diptych]] op en-wikipedia</ref> is de geknielde koning [[Richard II van Engeland|Richard II]] afgebeeld in een mantel met goudborduurwerk op een ondergrond van [[goudlaken]] (Engels: ''Cloth of gold''; een stof met ingeweven gouddraden).

Het paar zijden met goudborduurwerk gevoerde mouwen dat [[Jane Seymour (koningin van Engeland)|Jane Seymour]] draagt op het portret dat [[Hans Holbein de Jonge]] in 1537 van haar maakte stond in haar inventaris vermeld als ''item oone peir of sleeveis of crymsen satten embraudred with Venice gold''<ref>Hans Holbein de Jonge, Waanders 2003 {{ISBN|978-9040087950}}, pag. 115</ref>. Los van de suggesties van de herkomst wijzen termen als Venetiaans, Frans, Keuls, Cypers, Chinees en Japans gouddraad op verschillen in samenstelling<ref name=Characterizationofmetalthreads/>.

Tot het eind van de 16de eeuw gebruikten Amsterdamse borduur- en [[passement]]werkers goud- en zilverdraad dat elders was geproduceerd. De 18e-eeuwse Amsterdamse makers van goud- en zilverdraad, die zich allengs ook hadden toegelegd op de verwerking van hun producten, gebruikten edelmetaal van [[lingot]]ten, die waren voorzien van een [[Gehalteteken|keurteken]], dat het zilver- en goudgehalte diende te waarborgen.<ref>Zie: 'Amsterdams goud en zilverdraad', Marianne Eisma. 'Textielhistorische Bijdragen', 39e jaargang (1999), Historisch Centrum Overijssel.</ref> De in 1719 gepubliceerde prenten die [[Jan Wandelaar]] maakte van het ''Gouddraadtrekkers Ambacht en het Gouddraadpletters Ambacht''<ref>Zie: https://adcs.home.xs4all.nl/varia/hmw/kabinet.html ''Natuur- en Konst-Kabinet'', Willem van Ranouw. Hendrik Strik, Boekverkoper Amsterdam, 1719. Deel 2, pagina 152. ''Vyfde Verhandeling ... het Gouddraad-Trekkers Ambacht en het Gouddraad-Pletters Ambacht''. [https://web.archive.org/web/20230131080302/https://adcs.home.xs4all.nl/varia/hmw/kabinet.html Gearchiveerd] op 31 januari 2023.</ref> zijn een bron van informatie over het werk van deze aanvankelijk niet tot een [[Gilde (beroepsgroep)|gilde]] behorende ambachtslieden.

Over het draad meldt het ''Nieuw en volkomen woordenboek van konsten en weetenschappen... ,''<ref>Het ''Nieuw en Volkomen Woordenboek van Konsten en Weetenschappen ...,'' Egbert Buys, J.C. Baalde, Boekverkoper Amsterdam, 1772, deel 4: ''F'' en ''G'', pagina 614, lemma: ''Goud Draad''.</ref> in 1772:
::''Goud Draad of Gesponnen Goud is een Plat gemaakt Goud dat over eenen Zyden Draad Omwonden of Gelegd is, door het zelve met een Wiel of Yzere Klossen te twernen''.<ref>''Twernen'', ook: ''twijnen'' is het tot één draad ineendraaien van twee of meerdere draden.</ref>
Over de manier waarop men goud "trok" vermeldt men:
::''Een Rol Vormige Staaf Zilver Opper Vlakkig Verguld, of in “t Vuur met goud Overtoogen, en daarna vervolgens door een Groot Getal kleine Ronde Gaatjens van een Draad trekkend Yzer getrokken word, de een kleinder zijnde dan den ander, tot het zelve niet dikker is als een Haair van “t Hoofd.'' (...) ''eer het Goud draad tot deze ongemeene fynheid gebracht word, het zelve door meer dan Honderd en Veertig verschillende Gaten getrokken word.''

Binnen de gilden werd het borduren door mannen beoefend. [[manufactuur (bedrijf)|Manufacturen]] verkochten stoffen, passementen en kloskant en weefden stoffen met eigen kleuren en patronen. Specialisten als lakensnijders en patroontekenaars beheersten technieken voor het [[Polychromie|polychroom]] borduren van teksten, dieren en bloemen. Veel 19de-eeuwse ateliers waren familiebedrijven, waar de kennis van [[heraldiek]], geschiedenis, [[hagiografie]]ën en [[liturgie]] van generatie op generatie werd doorgegeven. In de [[neogotiek|neogotische]] periode evenaarde het ambacht het niveau van de 15e eeuw. Met de opkomst van de borduurmachine verloren veel bedrijven hun klanten en sloten hun deuren. In België en Nederland bestonden meerdere internationaal bekende ateliers zoals:
[[Bestand:Chinese summer court robe ('dragon robe'), c. 1890s, silk gauze couched in gold thread, East-West Center.jpg|thumb|Mantel van een [[Mandarijn (functie)|Mandarijn]]. Zijden gaas, gouddraad. China ca. 1890]]
* Grossé, Brugge.
* [[Henri Van Severen|Van Severen]], Sint-Niklaas.
* Slabbinck, Brugge.
* [[F. Stoltzenberg]], Roermond.
* [[H. Fermin]], Delft en Den Haag.
* [[Paulus Sutorius & Co]], Amsterdam.
* [[H. Funnekotter]], Delft en Rotterdam.
* [[C.H. de Vries]], Amsterdam.

Naast de aandacht voor kerkelijke en historische voorbeelden leeft de kennis van het goud- en zilverborduren in Duitsland en Oostenrijk voort in de belangstelling voor de klederdrachten. Traditionele kledingstukken als [[lijfje]]s (''Mieder'') en kroontjes, mutsjes en kapjes (''Kranl, Gold- en Riegelhauben''<ref>Zie de Engelse en Duitse Wikipedia. Engels: [[:en:Riegelhaube|{{en}} Riegelhaube]]. Duits [[:de:Riegelhaube|{{de}} Riegelhaube]]</ref>) zijn vaak rijk versierd. In Engeland onderwijst men het goudborduren aan de ''Royal School of Needlework''. In Spanje wordt de kennis van het ambacht levend gehouden en getoond in de luisterrijke activiteiten van de kerkelijke broederschappen<ref>zie: [[Semana Santa in Sevilla]]</ref>. In Frankrijk wordt het goudborduren (''la broderie au fil d'or'') onderwezen onder meer in [[Reignac (Charente)|Reignac]] en vanuit ''Le begonia d'or'' in [[Rochefort (Charente-Maritime)|Rochefort]]. Het ''Maison des Grenadières'' in [[Cervières (Loire)|Cervières]] toont een collectie rond de traditionele productie van goudgeborduurde [[Insigne|insignia]].

Ambachtelijke goudborduren in reliëf is zeldzaam geworden. Het eenvoudige goudborduren wordt beoefend als vrijetijdsbesteding.

=== China ===
Men neemt aan dat de techniek van het borduren met gouddraad zich naast de kennis van de verwerking van [[Zijde (textiel)|zijde]] ontwikkelde en langs de [[Zijderoute|Aziatische karavaansroutes]] is verspreid. Er zijn vele historische bronnen en concrete voorbeelden van goudgeborduurde textiel uit de laatste drie eeuwen van het [[Chinese Keizerrijk]]. Goudgeborduurde (hof)costuums, mandarijnenmantels en bijbehorende rangonderscheidingstekens zijn uitgebreid beschreven en te zien in Chinese en Westerse museumcollecties.
Termen als "Gold couching embroidery" and "Winding gold threads" komen voor in de vertalingen van de poëzie van de [[Tang-dynastie|Tang]] dichter en bestuurder Bai Juyi, die leefde van 772 tot 846 AD.<ref>Zie in de Engelstalige Wikipedia [[:en:Bai Juyi|Bai Juyi]]</ref>
De Famen Tempel ten westen van [[Xi'an]] exposeert vijf uitzonderlijk oude en goed bewaard gebleven stukken waaronder een rijk goudgeborduurde korte blouse in de stijl van de [[Tang-dynastie]], gemaakt voor een beeldje van een [[bodhisattva]].<ref>Zie: "Gold & silver relics" onder het lemma [[:en:Famen Temple|Famen Temple]] in Wikipedia Engels</ref>

=== Centraal-Azië ===
[[Bestand:Muzaffar.jpg|thumb|Muzaffar al-Din bin Nasr-Allah, Emir van Buchara, (1860-1885), in goudgeborduurde ''kalyuchi''.]]
Archeologen vonden in de omgeving van [[Tasjkent]] in de voormalige [[Sovjetrepubliek]] [[Oezbekistan]] sporen van goudborduurwerk uit de 1e en 2e eeuw na Chr. Bronnen over de strijd van de Arabieren in de 8e eeuw vermelden de rijk van goudborduurwerk voorziene uitmonstering van de [[Sogdië|Sogdische]] veldheren. [[Miniatuur (schilderij)|Miniaturen]] en geschreven bronnen uit de periode tussen de 10e en 16e eeuw getuigen van de faam van het goudborduurwerk uit Buchara, Samarkand en het Perzische [[Herat (stad)|Herat]]. Sinds de 16e eeuw geldt [[Buchara (stad)|Buchara]], een van de oudste steden aan de [[Zijderoute]], als een centrum voor de vervaardiging van goudborduurwerk. De historicus Melikho meldt dat er in de 17e eeuw in [[Samarkand (plaats)|Samarkand]] een wijk werd bewoond door goudborduurders.<ref name=Embroideryofbukhara>''Gold Embroidery of Bukhara, Zolotoe Shit'e Bukary'', A. I., Siderenko, A. R. Artykov, and R. R. Radjabov, Gafur Gulyam, Literature and Art Publishing House, Tashkent, 1981. {{ISBN|0785508058}}</ref> Een geroemd goudborduurder was de dichter Fitrat Zardus (1664-1721). Men onderscheidde de borduurtechnieken ''Zardusi-zaminduzi'': ''de bedekkende'' en ''Zardusi-gulduzi'': ''de florale''. 18e-eeuwse stukken zijn hier schaars. Bekende dessins gedurende de 19e eeuw waren onder meer ''daukur'', ''butador'' en ''darkham''. Het dragen van het laatste type was voorbehouden aan Emirs van Buchara en hun directe familie. Fluweel, wol of chamois leer dienden als ondergrond.<ref name=Embroideryofbukhara/> Ook nadat het [[Emiraat Buchara]] in 1868 een Russisch [[protectoraat]] werd vervaardigde men ''zolotoshveya'' of ''zolotoe shit'e'', zoals men de goudborduursels in deze streken noemt. Zowel de traditionele en [[etnisch]]e klederdrachten uit meerdere Russische windstreken<ref>Met name uit [[Kalmukkië]] en [[Tatarije]]</ref> als de avondkleding van de dames en heren aan de [[Keizerrijk Rusland|tsaristische]] hoven stonden letterlijk stijf van het goudborduurwerk.

Toen de [[Centraal-Azië|Centraal-Aziatische]] streken in een latere periode deel uitmaakten van de [[Sovjet-Unie]], toonde men zich flexibel en borduurde bijvoorbeeld een rijkelijk met goud en zilver ''tinsel'' bestikt stuk, getiteld “Kunst behoort aan het volk.”<ref name=Embroideryofbukhara/> De ''couched''-techniek waarmee gouddraad wordt bevestigd, noemt men ter plaatse “Afghaans”. De techniek waarbij men met plat gouddraad een effect bereikt alsof het motief in metaal gedreven is, noemt men “[[Tartarije|Tartaars]]”. Dit versterkt de indruk dat men hier niet alleen in de Perzische stijl werkte, maar ook de invloed ondervond van technieken uit noordelijker streken en het [[Verre Oosten]].<ref>Catalogus ''Bokhara'' The Israël Museum , Jeruzalem, 1967. Y.L. Bialer. Bibliotheek Joods Historisch Museum Amsterdam nummer 874 9 39</ref> Mannen en vrouwen dragen hier de (niet zelden goud geborduurde) [[Tubeteika]] (mutsjes of schedelkapjes). Dames droegen een ''peshonaband''; een tot een band gevouwen shawl waarop een goudgeborduurde en van kleurige [[appliqué]]s voorziene reep verstevigde stof, die rond het voorhoofd op het mutsje vastgespeld, op het achterhoofd werd vastgeknoopt. Ook de 19e-eeuwse ''Zeki-Kurta’s'' of ''Peshkurta’s''; vaak met [[ikat]] gevoerde versieringen van een kledingstuk, langs de halsopening samenkomend in een borststuk, zijn verfijnd.<ref>''Facing West, Oriental Jews of Central Asia ant the Caucasus'', H. Berg e.a.,Waanders, Zwolle i.s.m. JHM, Amsterdam en The Russian Museum of Ethnography, St. Petersburg. 1998.</ref>
In meerdere Oezbeekse en Russische museumcollecties ziet men goudgeborduurde [[Tuigage (rij- of trekdier)|sjabrakken]] en door officieren, [[Khan (titel)|Kans]] en [[emir]]s gedragen ''kalyuchi'' en ''zarchapans'' (''Joma(h)''); indrukwekkende oversized goudgeborduurde uniform- en galamantels van onmiskenbaar [[Mongoolse Rijk|Mongoolse]] snit.

Goudborduurwerk (ook: goudstikkerij of ''klawtun'') is in deze regio sterk verbonden met de geschiedenis van de inmiddels grotendeels geëmigreerde Joodse gemeenschappen<ref>''Shimmering Gold - The Splendor of Gold Embroidered Textiles'', Eretz Israel Museum, Nina et al BarOz, Tel Aviv 2007.</ref>. In de 21e eeuw zijn er in Buchara nog goudborduurateliers waar men stukken maakt van uiteenlopende kwaliteit; van met de hand gemaakt verfijnd opdrachtwerk tot fabrieksmatig met goedkope materialen geproduceerde zaken, die lokaal bij feestelijke gelegenheden worden gedragen en als souvenirs worden aangeboden. Antieke stukken mogen slechts met [[vergunning|dispensatie]] van de overheid worden geëxporteerd.

=== Het Ottomaanse Rijk ===
[[Bestand:19th century Moroccan ceremonial hanging.jpg|thumb|Fragment ceremonieel wandkleed (''haiti''). Zijdevelours, leer, gouddraad. Marokko. 19e eeuw. Indianapolis Museum of Art.]]
In de 15e eeuw vervaardigde men in het [[Ottomaanse Rijk]] goud- en zilverdraad in door de staat gecontroleerde ateliers. Verkoop, in de bazaar en op de Zilverdraadspinners-markt in de wijk Beyazit in [[Istanboel]] werd belast. In de vroege 16e eeuw produceerde men goudborduurwerk binnen de muren van het [[Topkapıpaleis]]. Goudgeborduurde topstukken uit de garderobe van het Ottomaanse hof zijn te bewonderen in de, als expositiezaal dienstdoende, ''Dormitory of the Expeditionary Force'' (''Seferli Koğuşu'') aan de derde binnenplaats van het voormalige paleis. Om verspilling tegen te gaan was na de 17e eeuw het gebruik van edele metalen in stoffen enige tijd verboden. In de 19e eeuw haalden de ''zarduzans'' (goudborduurders) die periode ruimschoots in met de productie van een overdaad aan zijdevelours of satijnen, met metaaldraad (''klaptan'') versierde gewaden (''bindalli'') wijdvallende broeken en overjassen. Korte jasjes (''cepken'') zijn vrijwel geheel overdekt met verguld zilver of zilverdraad. Men maakt kleding, kussens en sofakleden (yastik) in opleg- of [[applique|applicatiewerk]]. Deze techniek, waarbij men kartonnen of leren met goud- of zilverdraad omwikkelde vormen op een ondergrond bevestigt, noemt men hier ''dival''.<ref>Catalogus: ''Istanbul. De Stad en de Sultan.'' Stichting Winkel de Nieuwe Kerk, 2006.</ref> Ook in voormalige Ottomaanse gebieden als [[Syrië]] en [[Libanon]], ziet men dergelijk antiek werk op zijdevelours met steunlaag. Deze stukken met medaillons van [[Arabesk (beeldende kunst)|arabesken]] of rozetten met duiven en [[guirlande]]s, worden hier aangeduid met het uit het [[Turks]] afkomstige woord: ''sarma'' of met de naar provincie [[Kahramanmaraş (provincie)|Maraş]] verwijzende term ''Maraş işi''.

=== India ===
Een door de [[Universiteit van Chicago]] digitaal gepubliceerde [[monografie]] uit 1910 beschrijft het aantal, het werk en de omstandigheden van goudborduurders rond [[Calcutta]] in [[Bengalen (gebied)|Bengalen]] en in [[Patna (stad)|Patna]] aan het einde van de 19e eeuw<ref>{{en}}[http://dsal.uchicago.edu/books/DSAL0001_1910/ Universiteit van Chicago, Digital South Asia Library, ''A Monograph on the Wire and Tinsel Industry in Bengal'', Babu Mallinath Ray, B.S.C., M.R.A.S., Sub-Deputy Collector, 24-Parganas. The Bengal Secretariat Book Depot, Calcutta,1910.]</ref> Ook In India kent het goudborduren (''karchab'' of ''zardosi'') een lange geschiedenis. De [[Ramayana]] vermeldt dat de bruid van [[Rama]] een goudgeborduurde [[Sari (traditioneel kostuum)|sari]] droeg, maar volgens de auteur van de monografie is het waarschijnlijk dat de industrie zoals men die in de 19e eeuw kende, hier niet verder teruggaat dan de 8e eeuw. De met foto's geïllustreerde tekst geeft een beeld van de productie en beschrijft gedetailleerd hoe men, met uiterst eenvoudige hulpmiddelen, een (vaak verguld) zilveren draad (''kallabatoon'') vervaardigde. De dunne metaaldraad werd vervolgens, op een even simpele als ingenieuze manier, om een zijden of katoenen kern gewonden. De beste kwaliteit borduursel werd aangebracht op fluweel of Engels [[Lakenindustrie|laken]]. Men produceerde een grote variëteit aan artikelen; onder meer baldakijnen, parasols, gewaden en jassen. Rond 1888 importeerde men vanuit Duitsland machinaal gefabriceerd goudborduurwerk. Dit was aanvankelijk van mindere kwaliteit, maar zoveel goedkoper, dat de Bengaalse handwerkslieden tegen het einde van de 19e eeuw de concurrentieslag verloren en de productie plaatselijk zo goed als tot stilstand kwam. Het hedendaagse aanbod van goudborduurwerk in India is zowel in verschijningsvorm als in kwaliteit bijzonder gevarieerd.

== Voorbeelden van goudborduurkunst ==
<gallery widths="140" heights="140">
Bestand:How to See the Vatican, 1914 - Dalmatic of Charlemagne.jpg| "[[Dalmatiek (liturgie)|Dalmatiek]] van Karel de Grote". Goud, zilver, gekleurd draad op blauwe zijde (11e eeuw), Sacristie [[Sint-Pietersbasiliek]], Rome
Bestand:Handschuh Palermo.jpg|Zijden handschoen met goudborduurwerk, parels en edelstenen (Palermo, voor 1220), Schatzkammer Wenen
Bestand:SEVEREN ENTE MARIA EMBROIDERY.jpg|Neogotisch Borduurwerk, manufactuur [[Henri Van Severen]], Sint-Niklaas.
Bestand:Gate of Ka-bah.jpg|De ingang van de [[Ka'aba]] in [[Mekka]] met ''kiswah'': zwart fluweel met verzen uit de Koran geborduurd in goud en zilver
Bestand:BentoXVI-29-10052007.jpg|Paus Benedictus XVI met pauselijke staatsiestola
Bestand:Sanctus Gummarus Lyrmensis 04.jpg|Processievaandels tijdens de [[Sint-Gummarusprocessie]] in Lier
Bestand:Stomacher with goldwork France.png|Op de boezem te dragen borstlap of maagstuk van satijn met gouddraad (Frankrijk, 18e eeuw)
Bestand:Female headwear (VMDPNI) 07a by shakko.jpg|Dameshoeden, ''kokoshnik'' en ''povyazka'', 19e eeuw, Museum voor Decoratieve en Volkskunst, Moskou
Bestand:Riegelhaube c1830 MfK Wgt.jpg|''Riegelhaube'' (op het achterhoofd te dragen kapje) in doosje, Augsburg, 1830-40
Bestand:Chamarajednra Wadiyar X of Mysore1877.jpg|Chamarajendra Wadiyar X, maharadja van [[Mysore (district)|Mysore]] in 1877
Bestand:James Bryce ca 1907.jpg|Ambassadeur in gala-uniform, Engeland, 1907
</gallery>

== Zie ook ==
[[Metaaldraad (textiel)]]

== Literatuur ==
* Joseph Braun, 'Winke für die Anfertigung und Verzierung der Paramente'. Freiburg 1904, p. 147.

{{Appendix}}

[[Categorie:Handwerken]]
[[Categorie:Historisch ambacht]]

Goudborduren - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"