Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

2024-11-21T02:06:53Z

Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

Nieuwe pagina

{{Infobox heerser
| naam = Frederik V van de Palts
| afbeelding = Friedrich V. von der Pfalz.jpg
| onderschrift = ''Portret van Frederik V van de Palts'' (ca.1628/32), door [[Michiel Jansz. van Miereveld]]
| functie = [[Lijst van heersers van de Rijnpalts|Keurvorst]] van de [[Paltsgraafschap aan de Rijn|Palts]]
| regeerperiode = [[1610]] - [[1623]]
| inauguratie-naam =
| inauguratie =
| voorganger = [[Frederik IV van de Palts|Frederik IV]]
| opvolger = [[Karel I Lodewijk van de Palts|Karel I Lodewijk]] ([[1648]])
| functie2 = [[Lijst van heersers van Bohemen|Koning]] van [[Koninkrijk Bohemen|Bohemen]]
| regeerperiode2 = [[1619]] – [[1620]]
| inauguratie-naam2 = Verkiezing
| inauguratie2 = [[26 augustus]] [[1619]]
| voorganger2 = [[Keizer Ferdinand II|Ferdinand II]]
| opvolger2 = [[Keizer Ferdinand II|Ferdinand II]]
| huis-naam =
| huis = [[Huis Palts-Simmern|Palts-Simmern]] ([[Huis Wittelsbach|Wittelsbach]])
| vader = [[Frederik IV van de Palts|Frederik IV]]
| moeder = [[Louise Juliana van Nassau]]
| geboren = [[26 augustus|26 aug.]] [[1596]]
| geboren_in = [[Deinschwang]], [[Vorstendom Opper-Palts|Opper-Palts]]
| gestorven = [[29 november|19 nov.]] [[1632]] (36 jaar oud)
| gestorven_in = [[Mainz]], [[Keur-Mainz]]
| begraven = ''Onbekend''
| partner-naam = Echtgenote
| partner = [[Elizabeth Stuart]]
| religie = [[Gereformeerd]]
| handtekening =
| portaal =
}}
'''Frederik V van de Palts''' (Deinschwang, [[26 augustus]] [[1596]] – [[Mainz]], [[29 november]] [[1632]]) was van [[1610]] tot [[1623]] keurvorst van de [[Paltsgraafschap aan de Rijn|Palts]] en van [[1619]] tot [[1620]] als '''Frederik I''' koning van [[Koninkrijk Bohemen|Bohemen]]. Vanwege zijn kortstondige regering over Bohemen werd hij de ''Winterkoning'' genoemd.

== Leven ==
Frederik was de zoon van [[Frederik IV van de Palts]] en [[Louise Juliana van Nassau]], de oudste dochter uit het huwelijk van [[Willem van Oranje]] met [[Charlotte van Bourbon]]. Frederik was dus een neef (oomzegger) van prins [[Maurits van Oranje|Maurits]] en prins [[Frederik Hendrik van Oranje|Frederik Hendrik]] van Nassau.

Hij werd geboren op het voormalige jachtslot van Deinschwang, tegenwoordig een dorp in de gemeente [[Lauterhofen]]. Frederik V volgde in [[1610]] zijn vader op als keurvorst van de Palts. Zijn familie, een protestantse tak van de [[Huis Wittelsbach|Wittelsbachs]], was [[Calvinisme|calvinistisch]], wat eerder uitzonderlijk was bij de Duitse vorsten.

De eerste jaren van zijn regering waren zeer gelukkig. De Palts was toen een rijk en welvarend gebied binnen Duitsland. Keurvorst Frederik IV was een paar jaar voor zijn dood een van de oprichters geweest van de [[Protestantse Unie (alliantie)|Protestantse Unie]], een bondgenootschap van de Duitse protestantse vorsten die door zijn vader was gevormd.

Het aanzien van Frederik V nam nog toe toen hij in 1613 in Londen trouwde met de enige dochter van de Engelse koning [[Jacobus II van Engeland|Jacobus I]]. Voor zijn echtgenote breidde hij het [[Schloss Heidelberg|kasteel van Heidelberg]] uit en voorzag het van een uitzonderlijke tuin, de [[Hortus Palatinus,]] in die tijd bestempeld als het "achtste wereldwonder".

=== Kortstondig koning van Bohemen ===
In [[1618]] kwam de protestantse meerderheid in [[Koninkrijk Bohemen|Bohemen]] in opstand tegen [[keizer Matthias]], die als koning van Bohemen de erkende rechten van de protestanten niet had gerespecteerd en die, zelf kinderloos, zijn neef Ferdinand als zijn opvolger opdrong. Ferdinand stond bekend als militant katholiek. Bij die gelegenheid vond de [[Tweede Praagse Defenestratie]] plaats. Matthias overleed op 20 maart 1619, waarna Ferdinand tot keizer werd gekozen onder de naam [[keizer Ferdinand II|Ferdinand II]].

De Boheemse landdag weigerde intussen Ferdinand als koning te erkennen en bood in plaats daarvan op 26 augustus 1619 Frederik V aan, om koning van Bohemen te worden.

De protestant Frederik op de Boheemse troon in plaats van de [[Oostenrijkse Habsburgers]], zou de macht van de Habsburgers sterk verzwakken en het delicate evenwicht tussen katholieken en protestanten in het Heilige Roomse Rijk verstoren. De Habsburgers en de [[Katholieke Liga (1609)|Katholieke Liga]] (de tegenhanger van de Protestantse Unie), aangevoerd door hertog [[Maximiliaan I van Beieren (keurvorst)|Maximiliaan van Beieren]] zouden dit dan ook nooit aanvaarden. Bovendien konden ze rekenen op de steun van het machtige Spanje, waar de [[Spaanse Habsburgers]] regeerden.

Zowel Frederiks moeder Louise Juliana als zijn schoonvader koning [[Jacobus I van Engeland]] raadden hem ten zeerste af de kroon te aanvaarden. Ook de meeste protestantse vorsten waren er niet voor. Alleen Frederiks oom prins Maurits moedigde hem aan. De jonge, politiek onervaren keurvorst besliste om toch koning te worden, zonder zich rekenschap te geven van de gevolgen.

Frederik reisde naar Praag, waar hij enthousiast werd ontvangen en op 4 november 1619 als Frederik I gekroond werd in de [[Sint-Vituskathedraal (Praag)|Sint-Vituskathedraal]]. Meteen daarop probeerde hij de vorsten van de Protestantse Unie te verzamelen, maar dat mislukte. Bijna iedereen liet hem in de steek. Alleen de protestantse vorst van [[Transsylvanië]], [[Gabriël Bethlen|Bethlen Gábor]], nam de wapens op, maar hij werd snel verslagen door een leger aangevoerd door Maximiliaan van Beieren en de [[Johan t'Serclaes van Tilly|graaf van Tilly]].

Intussen veroverden Spaanse troepen een deel van de Palts, waaronder de hoofdstad [[Heidelberg (Duitsland)|Heidelberg]].

In september 1620 viel het leger van Maximiliaan en Tilly Bohemen binnen. Het bestond uit 30.000 man, waartegen Frederik slechts 13.000 Tsjechen kon plaatsen. Op 8 november 1620 leden Frederiks troepen in de [[Slag op de Witte Berg]] een zware nederlaag.

Frederik moest meteen daarna hals over kop met zijn gezin en zijn hofhouding uit Praag wegvluchten. Door die vlucht, waarbij zijn pasgeboren zoon Rupprecht bijna werd vergeten, kreeg hij te maken met de spot van heel Europa. De bijnaam "Winterkoning" was dan ook aanvankelijk een spotnaam.

De gevolgen waren dramatisch. Niet alleen verloor hij Bohemen. Ferdinand II deed hem in de rijksban en ontnam hem zowel de Palts als zijn keurvorstelijke waardigheid, die naar Maximiliaan gingen.

=== Ballingschap ===
Frederik wist via Silezië naar Brandenburg te ontkomen en kreeg uiteindelijk asiel in de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Verenigde Provinciën]], waar de [[Staten-Generaal van de Nederlanden|Staten-Generaa]]<nowiki/>l hem een subsidie aanboden. Hij ging met een beperkte hofhouding wonen in Den Haag. Zijn woning aan de [[Kneuterdijk]] 20-24, de voormalige woning van [[Johan van Oldenbarnevelt]], werd in de volksmond het ''Hof van Bohemen'' genoemd. De naam van de stadswijk [[Bohemen en Meer en Bos|Bohemen]] herinnert hier nog aan.[[Bestand:Königshaus Rhenen C-P 038.jpg|miniatuur|links|Kooningshuys in Rhenen (1745), tekening van [[Jan de Beijer]]]]
Frederik V kocht in [[Rhenen]] het agnietenklooster, liet het afbreken, waarna hij door architect [[Bartholomeus van Bassen]] een paleis liet bouwen. Het paleis was gereed in 1630 en stond bekend als het ''Kooningshuys'', maar werd ook wel de Koningshof genoemd. Na zijn overlijden bleef zijn weduwe tot een jaar voor haar overlijden in het paleis wonen. In 1812 werd het paleis, inmiddels geheel vervallen, afgebroken.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZL4HxHs8PeA Van Rossem Vertelt: Winterkoning van Rhenen], [[Maarten van Rossem]] over het paleis van de Winterkoning op het [[YouTube]]-kanaal van [[RTV Utrecht]].</ref>

In januari 1629 waren Frederik V en zijn oudste zoon Frederik Hendrik op weg van [[Den Haag]] naar [[Amsterdam]] om daar de schatten van de [[Zilvervloot]] met eigen ogen te gaan zien. Frederik Hendrik verdronk bij het oversteken van het [[Haarlemmermeer]]. Zijn vader bracht het er ternauwernood levend van af.

=== Einde ===
Frederik, die zich nooit thuis zou voelen in Holland,{{Bron?|Uit welke bron blijkt dit?|2022|02|25}} bleef al die tijd ijveren voor de teruggave van zijn staten. Het conflict tussen Duitse protestanten en katholieken was intussen uitgegroeid tot een van de zwaarste oorlogen die Europa had gekend, de [[Dertigjarige Oorlog]]. Frederik zelf had maar een onbetekenend legertje.

Pas in 1630 leken de kansen in protestants voordeel te keren toen de Zweedse koning [[Gustaaf II Adolf van Zweden|Gustaaf II Adolf]] zegevierend door Duitsland oprukte. Hij heroverde een deel van de Palts en nodigde Frederik begin 1632 uit om terug te keren. Frederik vestigde zich in [[Mainz]] onder Zweedse bescherming, zonder echte politieke of militaire macht te hebben. Maar op 16 november 1632 sneuvelde Gustaaf Adolf in de [[Slag bij Lützen (1632)|Slag bij Lützen]]. De keurvorst was zwaar ontmoedigd toen hij het nieuws vernam. Hij werd kort nadien ziek en overleed. Zijn gezin was in Den Haag gebleven.

== Titels en wapen ==
[[Bestand:Coat of Arms of Frederick V of the Palatinate as King of Bohemia.svg|miniatuur|200px|Het wapen van Frederik V als koning van Bohemen]]
Als keurvorst voerde Frederik de volgende titels:
* [[Paltsgraaf]] [[Palts (keurvorstendom)|aan de Rijn]]
* [[Aartssenechalk]] en [[keurvorst]]
* [[Hertog in Beieren]]

Toen Frederik tot koning van Bohemen werd gekozen voegde hij daar de volgende titels aan toe:
* [[Koning (titel)|Koning]] van [[Koninkrijk Bohemen|Bohemen]]
* [[Markgraaf]] van [[Markgraafschap Moravië|Moravië]]
* [[Hertog]] van [[Hertogdom Luxemburg|Luxemburg]] en [[Silezië]]
* [[Markgraaf]] van de [[Opper-Lausitz|Opper]]- en [[Neder-Lausitz]]

Frederik bezat op Luxemburg na ook werkelijk alle gebieden en waardigheden die met deze titels verbonden waren. De koningen van Bohemen maakten sinds het uitsterven van het [[Huis Luxemburg]] dat lange tijd de Boheemse gebieden had geregeerd aanspraak op de titel hertog van Luxemburg.

== Huwelijk en kinderen ==
[[Bestand:Kurfürst Friedrich V. von der Pfalz als König von Böhmen.jpg|miniatuur|250px|''Koning Frederik I van Bohemen'' (1634), [[Gerard van Honthorst]], [[Kurpfälzisches Museum Heidelberg|Kurpfälzisches Museum]], ([[Heidelberg (Duitsland)|Heidelberg]])]]

Frederik trouwde op [[14 februari]] [[1613]] met [[Elizabeth Stuart]] (1596-1662), dochter van [[Jacobus I van Engeland]] en [[Anna van Denemarken (1574-1619)|Anna van Denemarken]]. Uit dit huwelijk werden de volgende kinderen geboren:
* [[Frederik Hendrik van de Palts|Frederik Hendrik]] (1614-1629), verdronken - bijgezet in de Kloosterkerk in Den Haag
* [[Karel I Lodewijk van de Palts|Karel I Lodewijk]] (1617-1680), gehuwd met [[Charlotte van Hessen-Kassel]] (1627-1686), [[Marie Louise van Degenfeld]] (1634-1677) en [[Elisabeth Hollander van Bernau]] (1659-?)
* [[Elisabeth van de Palts (1618-1680)|Elisabeth]] (1618-1680)
* [[Ruprecht van de Palts (1619-1682)|Ruprecht]] (1619-1682), beroemd als Engelse legeraanvoerder en admiraal, ongetrouwd (hij had wel een dochter en een zoon)
* [[Maurits van de Palts|Maurits]] (1621-1652), vice-admiraal in Engelse dienst
* [[Louise Hollandine van de Palts|Louise Hollandine]] (1622-1709)
* [[Lodewijk van de Palts|Lodewijk]] ''prins van Bohemen'' ([[31 augustus]] [[1623]] - [[24 december]] [[1624]]), bijgezet op [[27 mei]] [[1625]] in de [[Grafkelder van Oranje-Nassau]]. overleden aan de pest.<ref>[http://www.annemarthsterringa.nl/PrinsjeGrafkelder.htm drs. A.M.G. Sterringa in het Mededelingenblad van de Geschiedkundige Vereniging Oranje-Nassau 28 (1998)]</ref>
* [[Eduard van de Palts|Eduard]] (1625-1663)
* [[Henriëtte Maria van de Palts|Henriëtte Maria]] (1626-1651), huwt met [[Sigismund Rákóczi]], vorst van [[Transsylvanië|Zevenburgen]]
* Filips (1627-1650)
* [[Charlotte van de Palts|Charlotte]] (1628-1631) - bijgezet in de Kloosterkerk in Den Haag
* [[Sophia van de Palts|Sophia]] (1630-1714), gehuwd met [[Ernst August van Brunswijk-Lüneburg]]
* [[Gustaaf Adolf van de Palts|Gustaaf Adolf]] (1632-1641) - bijgezet in de Kloosterkerk in Den Haag<ref>In de Zuydwesthouc van de West Capell is een kelder lanc 6½ en breed 6½ voet, waer in staen drye liken van de Prinsen en Princessen van Bohemen</ref>

Door zijn jongste dochter Sophia is Frederik een van de voorvaderen van de Britse koninklijke familie.

== Voorouders ==
<center>{{ahnentafel-compact4
| style=font-size: 90%; line-height: 110%;
| border=1
| boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
| boxstyle_1=background-color: #fcc;
| boxstyle_2=background-color: #fb9;
| boxstyle_3=background-color: #ffc;
| boxstyle_4=background-color: #bfc;
| boxstyle_5=background-color: #9fe;
| 1= 1. '''Frederik V van de Palts'''
| 2= 2. [[Frederik IV van de Palts]]
| 3= 3. [[Louise Juliana van Nassau]]
| 4= 4. [[Lodewijk VI van de Palts]]
| 5= 5. [[Elisabeth van Hessen (1539-1582)|Elisabeth van Hessen]]
| 6= 6. [[Willem van Oranje]]
| 7= 7. [[Charlotte de Bourbon]]
| 8= 8. [[Frederik III van de Palts]]
| 9= 9. [[Maria van Brandenburg-Kulmbach]]
| 10= 10. [[Filips I van Hessen]]
| 11= 11. [[Christina van Saksen (1505-1549)|Christina van Saksen]]
| 12= 12. [[Willem I van Nassau-Dillenburg|Willem de Rijke]]
| 13= 13. [[Juliana van Stolberg]]
| 14= 14. [[Lodewijk III van Bourbon-Vendôme]]
| 15= 15. [[Jacqueline de Longwy]]
}}</center>

== Externe links ==
* [https://web.archive.org/web/20070929145656/http://www.haagshistorischmuseum.nl/archief/winterkoning2.htm Artikel van het Haags Historisch Museum]
* [http://anemaa.home.xs4all.nl/ges/personen/winterkoning.htm Winterkoning Frederik V] en [http://anemaa.home.xs4all.nl/ges/straten/kneuterdijk_22_huis_van_der_mijle.htm Geschiedenis van Kneuterdijk 20-24] op de website [http://anemaa.home.xs4all.nl/ges/geschiedenis_den_haag.htm Geschiedenis van Den Haag]. Geraadpleegd 19-09-2011

{{Appendix}}

[[Categorie:Koning van Bohemen]]
[[Categorie:Keurvorst van Bohemen]]
[[Categorie:Keurvorst van de Palts]]
[[Categorie:Huis Palts-Simmern]]
[[Categorie:Balling]]
[[Categorie:Persoon in de 17e eeuw|Palts, F]]

Frederik V van de Palts - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"