Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

2025-12-11T07:49:16Z

Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

Nieuwe pagina

Een '''bijnaam''' is een niet-officiële naam van een persoon, een groep van personen of een zaak, die ook buiten de directbetrokkenen bekend is. Een bijnaam kan voor de drager zowel een positieve als een negatieve [[connotatie]] hebben. Als het negatief is, wordt de bijnaam een '''spotnaam''' genoemd. De bijnaam wordt dan al snel ervaren als een [[scheldwoord]]. De naam kan vervolgens toch een eigen leven gaan leiden en dan weer gezien worden als een min of meer eervolle [[geuzennaam]]. Als de bijnaam positief is, wordt het een [[koosnaam]].

== Personen ==
Het gebruik van bijnamen voor personen is oud. Zo voegden de [[Romeinen (volk)|Romeinen]] standaard de bijnaam ([[cognomen]]) toe aan hun naam.<ref name="vk">{{Citeer web |url=https://www.volkskrant.nl/archief/knoest-ballap-en-kip~a902905/ |titel=''Knoest Ballap en Kip'' |auteur=Bart Jungmann, Jorien de Lege |uitgever=De Volkskrant |datum=23-02-2008 |bezochtdatum=14-06-2016}}</ref> Ook de Grieken waren bekend met bijnamen:

* [[Antisthenes]]: Haplokuõn, "pure en simpele hond"<ref name="beyaert">{{Citeer boek
| achternaam = Beyaert
| voornaam = Ellen
| auteurlink =
| medeauteurs =
| datum = 2012
| titel = Mag het wat cynischer zijn?
| uitgever = Universiteit Gent, Faculteit Letteren & Wijsbegeerte
| plaats = Gent
| ISBN =
| NUR =
| bezochtdatum = 14-6-2016
| pagina's =
| taal = nl
| URL = https://lib.ugent.be/fulltxt/RUG01/001/891/586/RUG01-001891586_2012_0001_AC.pdf
}}</ref>

In sommige plaatsen waar vroeger meerdere mensen bekend waren onder dezelfde achternaam en/of voornaam was het gebruikelijk onderscheid te maken door gebruik van een bijnaam. Hierdoor waren mensen soms bekender onder hun bijnaam dan onder hun werkelijke naam. Bijnamen moesten onderscheid maken tussen de personen en mogelijke verwarring opheffen. Zo woonden er in het Nederlandse [[Volendam]] veel mensen met de achternaam "Zwarthoed", oorspronkelijk een bijnaam verwijzend naar de klederdracht. Om onderscheid te maken tussen de mensen met de naam "Zwarthoed" werden persoonsgebonden bijnamen gegeven, zoals Doede, Prop en Jent.<ref name="zwart">{{Citeer web |url=https://www.meertens.knaw.nl/nfb/detail_naam.php?gba_naam=Zwarthoed&nfd_naam=Zwarthoed&info=documentatie&operator=eq&taal=eng |titel=Zwarthoed |auteur= |uitgever=Familienamenbank Meertensinstuut |datum= |bezochtdatum=14-06-2016}}</ref>

Daarnaast kan een bijnaam een belangrijk onderdeel zijn van de groepscultuur; zonder bijnaam hoort iemand er niet bij. Binnen de studentenclub [[Reuzegom (studentenclub)|Reuzegom]] werden bijvoorbeeld leden onderling met hun bijnamen aangesproken, zoals Zaadje, Janker, Rafik, Strontvlieg, Rustdag, etc. Deze bijnamen werden in de zaak-[[Dood van Sanda Dia|Sanda Dia]] zelfs in de media gebruikt. Vaak zijn bijnamen dan ook alleen bekend binnen de leden van een lokale gemeenschap en voor mensen buiten de groep moeilijk te leren.<ref name="thissen">{{Citeer boek
| achternaam = Thissen
| voornaam = Lotte
| auteurlink =
| medeauteurs =
| datum = augustus 2010
| titel = Van wie bin jij ‘r ien? Een antropologische studie naar essentialistische identiteitsbeelden over Volendam
| uitgever = Universiteit Utrecht
| plaats = Utrecht
| ISBN =
| NUR =
| bezochtdatum = 13-6-2016
| pagina's =
| taal = nl
| URL = http://dspace.library.uu.nl/handle/1874/179736
| archiefdatum = 1-7-2016
| archiefurl = https://web.archive.org/web/20160701143733/http://dspace.library.uu.nl/handle/1874/179736
| dodeurl = ja
}}</ref>

De bijnamen kunnen op verschillende wijzen ontstaan. Vaak verwezen bijnamen naar het werk of beroep van de man of vrouw, maar ook wel naar fysieke eigenaardigheden, kwalen, gebreken of afwijkingen, uitspraken, gedragingen en/of kleding.<ref name="meijer">Meijer, T., C. v.d. Niet (2005). ''Noordwijkers Van Aai Toekie tot Dirk de Zoute.''</ref> Ook voorvallen of gelijkenissen met bekende personen kunnen een aanleiding zijn. Bijnamen kunnen stigmatiserend zijn en de betreffende persoon kwetsen. Ook kan er onderscheid zijn op basis van geslacht. Hetzelfde ten opzichte van de norm afwijkende gedrag kan bij een man leiden tot een positief geladen bijnaam, bij een vrouw tot een negatief geladen bijnaam.<ref name="naezer">{{Citeer web |url=https://marijkenaezer.nl/Hoer%20of%20stoer.pdf |titel=''Hoer of stoer? De betekenis van de bijnamen “hoer” en “player” onder Nederlandse scholieren'' |auteur=Marijke Naezer |uitgever= |datum= |bezochtdatum=14-06-2016 |archiefdatum=12-7-2016 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20160712134502/http://marijkenaezer.nl/Hoer%20of%20stoer.pdf |dodeurl=ja }}</ref>

Ten slotte kan een bijnaam worden overgeërfd en generaties lang blijven bestaan. Daarbij gaf de bijnaam soms een onderlinge betrekking weer. De persoon met de bijnaam stond in een bepaalde relatie tot iemand anders, vaak een familierelatie. Op deze manier ontstonden familienamen zoals Neef, Neefjes, Oom of Oomen, Zoon, Vader, Kozijn (naar het Franse woord voor neef, Cousin), Jongkind, Peetoom, Bruigom. Ook ontstonden op deze manier namen als Dirkzwager (de zwager van Dirk), Keesom (de oom van Kees), Koorneef (neef van Kornelis).<ref>{{Citeer web|url=https://www.meertens.knaw.nl/cms/nl/nieuws-agenda/nieuwsbrief/vraag-van-de-maand/144772-vraag-van-april-2015|titel=Dirkzwager' is een bekende Nederlandse achternaam. 'Janzwager', 'Pietzwager', 'Klaaszwager' enz. heb ik echter nog nooit gehoord. Ligt dat aan mij, of bestaan die namen inderdaad niet? En waarom dan niet?|bezochtdatum=2016-06-13|auteur=[[Femke Niehof]]|werk=www.meertens.knaw.nl}}</ref>

Er bestaat met name binnen [[heemkundekring]]en veel belangstelling voor de bijnamen die in dorpen en steden gebruikt worden en werden. Regelmatig verschijnen er boeken waarin alle bekende bijnamen van een stad of dorp worden beschreven (bijvoorbeeld [[Eelde]],<ref>Schaafsma, C. (2002). ''Gij kent mij: ik ben de Bulgaar.'' Servo Uitgeverij en D.T.P. {{ISBN|9057860457}}</ref> [[Noordwijk (Zuid-Holland)|Noordwijk]],<ref name="meijer" /> [[Utrecht (stad)|Utrecht]],<ref>[http://www.deweekkrant.nl/files/pdfarchief/SUNM/20150318/SBU_SBU-3_150318_1.pdf Deweekkrant.nl Utrechtse bijnamen door Evert van der Zouw.]</ref> [[Rijnsburg]]<ref>{{Citeer web|url=http://www.allesoverkatwijk.nl/nl/nieuws/algemeen/verzameling-van-rijnsburgse-bijnamen-gebundeld|titel=Verzameling van Rijnsburgse bijnamen gebundeld|bezochtdatum=2016-06-14|achternaam=www.allesoverkatwijk.nl|voornaam=Alles over Katwijk|werk=www.allesoverkatwijk.nl}}</ref> en [[Sliedrecht]]<ref>{{Citeer web|url=https://www.bibliotheek.nl/catalogus/titel.110965272.html|titel=De brijhappers; een verzameling Sliedrechtse bijnamen|bezochtdatum=2016-06-14|werk=www.bibliotheek.nl}}</ref>). Soms heeft een dorp een monument gewijd aan bijnamen.<ref name="thissen" />

{{Zie ook|Zie ook: [[Lijst van bijnamen van bekende personen]]}}

== Gebouwen ==
[[Bestand:Kolenkit1.jpg|thumb|De “[[Opstandingskerk (Amsterdam)|Kolenkit]]” in Amsterdam]]
Veel gebouwen (of onderdelen van gebouwen) hebben in de volksmond een bijnaam, vaak ontleend aan de vorm.
Sommige bijnamen zijn dermate ingeburgerd dat ze bijna de gewone standaardbenaming zijn geworden.
*[[De Inktpot]], aan het [[Moreelsepark]] in [[Utrecht (stad)|Utrecht]], thans hoofdkantoor van Prorail
*De Puntzak, het nieuwe [[station Rotterdam Centraal]]
*De Mijter, het nieuwe kerkgebouw van de Gereformeerde Gemeente te [[Gouda]]
*Het Ding, een kunstwerk
**bij de Bijenkorf in [[Rotterdam]]
**op het terrein van de [[Universiteit Twente]]
*Het Cult, Cultureel Centrum "De Zwaan" in [[Berkenwoude]]
*De [[Hunkerbunker]], naam voor diverse vrijgezellenflats, onder andere in [[Katwijk aan Zee|Katwijk]], [[Leiden]] en [[Hilversum]], ook veel gebruikt voor de zusterhuizen bij ziekenhuizen en verzorgtehuizen, waar verpleegsters een kamer hadden
*Jezus de Waaghals, [[Heilig Hartbeeld]] op de [[torenspits]] van de [[Augustijnenkerk (Eindhoven)|Augustijnen- of Paterskerk]] in [[Eindhoven]]
*De Kuip, het [[Stadion Feijenoord]]
*De [[Kolenkit]], de Opstandingskerk in [[Amsterdam]], naar de vorm van de toren
*De Locomotief, een kantoorgebouw in [[Hengelo (Overijssel)|Hengelo]], waarvan het gebogen dak aan een [[stoomlocomotief]] doet denken
*d'Olle Grieze, (de Oude Grijze), de [[Martinitoren]] te Groningen
*Het [[Maupoleum]] (1971-1994), een (thans gesloopt) gebouw (het ''Burgemeester Tellegenhuis'') aan de [[Jodenbreestraat (Amsterdam)|Jodenbreestraat]] in Amsterdam.
*Het [[Stadhuis van Den Haag|IJspaleis]], het nieuwe (vierde) stadhuis van [[Den Haag]]
*Sclessin, het voetbalstadion in [[Luik (stad)|Luik]], het [[Stade Maurice Dufrasne]]
*Fenixstadion, het voetbalstadion in [[Genk]], de [[Cristal Arena]]
*De Glasbak, of de Snoepdoos, het gebouw van het [[Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid]] te [[Hilversum]]
*De Apenrots, bijnaam van
**het [[Gasuniegebouw|Hoofdkantoor]] Gasunie in Groningen
**het [[Ministerie van Buitenlandse Zaken (Nederland)|ministerie van Buitenlandse Zaken]] in Den Haag
*De Peperbus, bijnaam van
**een kleine [[Uitkijktoren|wachttoren]] van het type [[erkertoren]] of arkel, restant van de voormalige [[stadsomwalling]] aan de Isabellakaai in de stad [[Gent]]
**de kerktoren van de [[Sint-Gertrudiskerk (Bergen op Zoom)|Sint-Gertrudiskerk]] in [[Bergen op Zoom (stad)|Bergen op Zoom]]
**een [[Gotiek (bouwkunst)|laatgotische]] [[kerktoren|toren]] in [[Zwolle (Overijssel)|Zwolle]] behorende bij de [[Basiliek van Onze-Lieve-Vrouw-Tenhemelopneming (Zwolle)|Basiliek van Onze-Lieve-Vrouw-Tenhemelopneming]]
** een gebouw op het [[Media Park]] in [[Hilversum]], thans ontvangstzaal van NPO
** Een vrijstaand [[Zuil (bouwkunde)|zuil]]vormig bouwwerk in de [[Openbare ruimte|publieke ruimte]] waarop [[affiche]]s kunnen worden aangebracht.
*De Fluitketel, [[Station Rotterdam Blaak|station Blaak]], Rotterdam
*De Rode Olifant, kantoorgebouw bij het [[Malieveld]] aan de Zuid-Hollandlaan in [[Benoordenhout]] in Den Haag

== Vorsten ==
[[Bestand:Janiivanglymes.jpg|thumb|[[Jan II van Glymes|Jan metten Lippen]]]]
Ook veel vorsten, zoals koningen, keizers, zeehelden, kregen een bijnaam. Soms zijn ze onder de bijnaam beter bekend dan onder het volgnummer. Bijvoorbeeld:
{|class="wikitable sortable"
!Nederlandse bijnaam||Bijnaam in andere taal||Eigenlijke naam||Verklaring
|-
| Koning-ridder koning-soldaat|||| [[Albert I van België]]||
|-
| [[Alexander de Grote]]||||Alexander III van Macedonië||Hij had een groot rijk
|-
| Catharina de Grote||||Catharina II van Rusland
|-
| [[Constantijn de Grote]]||||Flavius Valerius Aurelius Constantinus Romeins keizer
|-
|Maria de Bloedige||Bloody Mary||[[Maria I van Engeland]]
|-
| The Virgin Queen|||| [[Elizabeth I van Engeland]] ||Ze was niet getrouwd
|-
| [[Filips de Goede]]||||[[Filips III van Bourgondië]]||
|-
| [[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]]|| le Bel||[[Filips IV van Frankrijk]]||
|-
| [[Filips I van Castilië|Filips de Schone]]|| le Beau||[[Filips I van Castilië]]||
|-
| [[Filips de Stoute]]||le Hardi||Filips II hertog van [[Hertogdom Bourgondië|Bourgondië]] ||
|-
| der keerlen god || ||graaf [[Floris V van Holland]]||
|-
| Winterkoning|||| [[Frederik V van de Palts]]||Regeerde maar een paar maanden, in de winter
|-
| [[Caligula]]||||Gaius Caesar Augustus Germanicus||
|-
| Godfried met de Bult||le Bossu|| [[Godfried III van Lotharingen]] ||
|-
| Herodes de Grote|| ||Herodes I
|-
| Ivan de Verschrikkelijke|||| [[Ivan IV van Rusland]]||
|-
| [[Jan de Blinde]] ||l'Aveugle||[[Jan de Blinde|Jan van Luxemburg]] ook [[Jan van Bohemen]]||
|-
| Jan metten Lippen|||| [[Jan II van Glymes]]||
|-
| Nine days queen||||[[Jane Grey]]||Ze trad na negen dagen af
|-
| [[Jan zonder Land]]||lackland sans terre||||Als jongste zoon kreeg hij geen erfdeel op het continent
|-
| [[Johanna van Castilië|Johanna de Waanzinnige]]||la Loca||Johanna van Castilië||
|-
| Keizer-koster|||| [[keizer Jozef II]]||
|-
| [[Karel de Grote]]||Charlemagne||Karel I||Was groot voor die tijd
|-
| [[Karel de Kale]]|||| Karel II||
|-
| [[Karel de Stoute]]||le Hardi le Téméraire||||
|-
| [[Knoet de Grote]]||||Knoet II
|-
| [[Lodewijk IX van Frankrijk|Lodewijk de Heilige]]||Saint-Louis||[[Lodewijk IX van Frankrijk]]||Werd na zijn dood heilig verklaard
|-
| [[Lodewijk IV het Kind|Lodewijk het Kind]]||||||Werd 18 jaar oud
|-
| Lodewijk de Luie||le Fainéant|| [[Lodewijk V van West-Francië]] ||
|-
| Lodewijk de Moor||il Moro|| [[Ludovico Sforza]]||
|-
| Konijn van Holland de Lamme Koning Lodewijk de Goede|||| [[Lodewijk Napoleon]] van Holland||Hij sprak "koning" uit als "konijn"
|-
| [[Lodewijk de Stamelaar]]||le Bègue||Lodewijk II van West-Francië||
|-
| [[Lodewijk de Vrome]]||le Pieux||||
|-
| Zonnekoning||Roi-soleil|| [[Lodewijk XIV]] van Frankrijk||
|-
| Sprookjeskoning|||| [[Lodewijk II van Beieren]]||Leefde in een sprookjeswereld
|-
|[[Pacal de Grote]]||||K'inich Janaab' Pakal
|-
|Peter de Grote||||Peter I van Rusland
|-
| Richard Leeuwenhart||Cœur de lion||[[Richard I van Engeland]]||
|-
| Willem de Rijke||||Willem I van Nassau-Dillenburg
|-
| Willem de Zwijger|||| [[Willem van Oranje]] ||
|-
| Koning-stadhouder|||| [[Willem III van Oranje]] ||Koning van Engeland en stadhouder van de Nederlanden
|-
| Koopman-koning|||| [[Willem I der Nederlanden]]||
|}

== Sporters ==
In de huidige tijd krijgen voetballers soms een bijnaam, zoals Dennis the Menace ([[Dennis Bergkamp]]), [[Zoef de Haas]] ([[Bent Schmidt Hansen]]).<ref>{{Citeer boek|auteur=[[Ed van Eeden]]|titel=De Tuinman, de Tsaar & de Zwarte Tulp|year=2011|url=https://archive.org/details/detuinmandetsaar0000eede|pagina's=|ISBN=9789048200184|bezochtdatum=}}</ref>
{{Zie ook|Zie ook: [[Lijst van bijnamen in de sport]]}}

== Plaatsen ==
[[Bestand:Bruegge_huidenvettersplein.jpg|thumb|[[Brugge]] is het “Venetië van het noorden”]]

=== Landen ===

* Het ''Land van de Rijzende Zon'' voor [[Japan]]
* Het ''[[Beloofde Land]]'' of Het ''[[Heilige Land]]'' voor [[Palestina (regio)|Palestina]]
* [[Rijk waar de zon nooit ondergaat|Het ''Rijk waar de zon nooit ondergaat'']] voor diverse rijken
* Het ''Rijk van het Midden'' voor [[China]]. In het Mandarijn is dit de officiele naam van het land
* ''[[Albion (Groot-Brittannië)|Albion]]'' voor de [[Britse Eilanden]]
* Het ''Land van de Onbegrensde Mogelijkheden'' voor de [[Verenigde Staten]]
* ''Limbabwe'' voor [[Limburg (Nederlandse provincie)|Limburg]]
* De ''Graafschap'' voor de [[Achterhoek]]
* ''Mofrika'' voor [[Duitsland]], afgeleid van de scheldnaam "[[mof]]" voor Duitser en waarschijnlijk een samentrekking van deze scheldnaam met [[Afrika]]. De term is derhalve beledigend.

=== Steden ===
*''Lichtstad'' voor [[Parijs]] en [[Eindhoven]]
*''[[Mokum]]'' voor [[Amsterdam]]
*''Rotjeknor'' voor [[Rotterdam (hoofdbetekenis)|Rotterdam]]
*''De Zilverstad'' voor [[Schoonhoven]]
*''De Koekestad'' voor [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]
*''Stad'' voor [[Groningen (stad)|Groningen]]. De term wordt vaak gebruikt voor de dichtstbijzijnde stad in een regio.
*''Parkstad'' voor [[Veendam (plaats)|Veendam]]
*''Domstad'' voor [[Utrecht (stad)|Utrecht]], [[Aken (stad)|Aken]] en [[Keulen (stad)|Keulen]]
*''Venetië van het noorden'' voor [[Brugge]], [[Giethoorn]] en [[Amsterdam]]
*''De [[Sleutelstad (bijnaam)|Sleutelstad]]'' voor [[Leiden]]
*''Luxemboring'' voor [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]], door expats die klaagden dat er niets te beleven viel.
*''[[Moskou]] aan de IJssel'' voor [[Deventer]], vanwege het linkse stemgedrag van de bewoners.

=== Wijken en buurten ===
*''[[Betondorp]]'' voor Tuindorp [[Watergraafsmeer]] in Amsterdam
*''Goudkust'' voor een gegoede buurt
*''Het Rooie Dorp'' voor een tuindorp, vaak met rode dakpannen, vaak tevens een arbeidersbuurt

=== Straten ===

* ''Chop-chop Square'' voor het [[Deeraplein]] in Riyad, Saoedi-Arabië, vanwege de publieke executies die er plaatsvinden;
* ''[[Las Vegas Strip]]'' of de Strip voor (een deel van) Las Vegas Boulevard;
* ''Needlestraße'' voor Niddastraße in [[Frankfurt am Main]], vanwege de gedoogzone voor drugsgebruik in deze straat.

== Inwoners van bepaalde plaatsen ==
Typische bijnamen voor inwoners van Nederlandse en Belgische plaatsen en gemeenten worden [[locofaulisme|locofaulismen]] genoemd en zijn vaak gebaseerd op een gebeurtenis uit het verleden, waarvan men het belachelijke wil benadrukken. Ook het [[Wapen (heraldiek)|wapen]] van een stad, de plaatselijke handel of industrie, grondgesteldheid, [[Stereotype|vooronderstelde eigenschappen]] of plaatselijke lekkernijen kunnen hebben geleid tot een bijnaam.<ref name="schrijnen">[https://www.dbnl.org/tekst/schr018nede01_01/schr018nede01_01_0007.php?q=zotten#hl1 Nederlandsche volkskunde (2 delen), Jos Schrijnen] Dbnl.org</ref>
{{Zie hoofdartikel|locofaulisme}}

Bijvoorbeeld:
* [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]], ''[[Sinjoren|Sinjoor]]''
* [[Groningen (stad)|Groningen]], ''[[Stadjer]]''
* [[Gent]], ''[[Stroppendragers]]''

{{Zie ook|Zie ook: [[Lijst van bijnamen van inwoners van steden en dorpen]]}}

'''Provincies'''
*''Brabo'' voor een inwoner van of geborene in [[Noord-Brabant]]
*''Limbo of limlander'' voor een inwoner van of geborene in [[Limburg (Nederlandse provincie)|Limburg]]

== Arresten ==
Onder juristen is het gebruik om opmerkelijke [[arrest]]en een bijnaam te geven, zoals het [[Open deurtje|open deurtjes-arrest]], het [[Bosman-arrest]] of het [[spaghetti-arrest]].

== Zie ook ==
* [[Lijst van bijnamen van bekende personen]] (die geen sportfiguur of politicus zijn)
* [[Lijst van darters]] voor bijnamen van darters
* [[Lijst van locofaulismen]]
* [[Lijst van bijnamen van de politie]]
* [[Lijst van pseudoniemen]]
* [[Lijst van bijnamen van spoorlijnen in Nederland]]
* [[Lijst van bijnamen in de sport]] (uitgezonderd het voetbal en de dartsport)
* [[Lijst van bijnamen van steden]]
* [[Lijst van bijnamen van nationale voetbalelftallen]]

{{Appendix|bron}}
{{Wikt}}

[[Categorie:Bijnaam| ]]

Bijnaam - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"