Colani: /* Geschiedenis */

2023-03-26T05:46:06Z

Geschiedenis

Nieuwe pagina

[[Bestand:Sieben weise Meister, Dirmstein 1471 Seite 55r.jpg|thumb|Aderlaten, 1471]]
[[Bestand:Gersdorff Feldbuch s16.jpg|thumb|Aderlaatpunten in het ''Feldbuch der Wundarzney'' 1517, door [[Hans von Gersdorff]], illustratie [[Hans Wechtlin]]]]
[[Bestand:Jacob Franszn (ca 1635-1708) and family in his barber-surgeon shop, by Egbert van Heemskerck (ca 1634 - 1704).jpg|thumb|Barbier te midden van zijn familie geportretteerd in zijn winkel terwijl hij bezig is met een aderlating.<br> <small>''(Egbert van Heemskerck (I) 1669)''</small>]]

'''Aderlaten''' of '''flebotomie''' is het onttrekken van [[bloed]] uit een [[ader (anatomie)|ader]]. De veronderstelling daarbij is dat dit een middel is om een ziekte of kwaal te verhelpen.

== Methoden ==
Bij aderlaten wordt met speciaal daarvoor gemaakt gereedschap een aantal oppervlakkige [[verwonding]]en gemaakt in de [[huid]]. De [[chirurgijn]] uit de [[Middeleeuwen]] gebruikte speciale aderlaatmessen, zogenaamde [[vlijm]]en. In de 15e eeuw werd een meervoudig [[Mes (voorwerp)|mesje]] ([[kopsnepper]]) ontwikkeld, waarbij na bediening een springveer met een [[Scalpel|lancet]] naar buiten springt en een wond snijdt in de huid van de patiënt.

Een andere methode van bloedonttrekking is de inzet van [[bloedzuigers]] (''Hirudo medicinalis''). Deze worden op de bestemde plaats op de huid gezet, en blijven zitten tot deze zich (met bloed verzadigd) laten afvallen. De samenstelling van het speeksel van bloedzuigers, dat onder andere [[hirudine]] bevat, gaat de bloedstolling tegen, waardoor het beetwondje meestal nog sterk nabloedt.<ref name="Bijlsma">Bijlsma U.G. - ''Elementaire geneesmiddelleer'', A. Oosthoek's uitg.-mij, Utrecht (1937)</ref> Een variant hierop is bloed afnemen met sterk verwarmde glazen halve bollen, zogenoemde kopglazen, die op de opzettelijk beschadigde huid worden gezet, het [[kopzetten]]. Bij het afkoelen van de lucht ontstaat een negatieve druk die bloed door de verwondingen heen in het kopglas trekt.<ref name="Bijlsma"/> Wanneer het glas bijna met bloed is gevuld, wordt het weggenomen, de wond gereinigd en eventueel opnieuw kopgezet.

Bij moderne vormen van aderlaten wordt [[ader (anatomie)|vene]]us bloed afgenomen door een ader met een [[Canule (medisch instrument)|canule]] aan te prikken. De hoeveelheid afgenomen bloed ligt daarbij meestal tussen de 50 en 500 [[Liter|ml]].<ref>[https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Aderlass&oldid=71163110 w:de:Aderlass]. [https://web.archive.org/web/20211210213746/https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Aderlass&oldid=71163110 Gearchiveerd] op 10 december 2021.</ref>

== Geschiedenis ==
In de [[oudheid]], in de [[middeleeuwen]] en tot in de [[19e eeuw]] was bloed afnemen een veel toegepaste therapie bij ziekte. Men meende dat de mens vier ''[[humores]]'' (lichaamsvochten) had, namelijk [[bloed]] (sanguis), [[slijm]] (phlegma), zwarte gal (''melainè cholè'') en gele gal (''xanthè cholè''). Ziekten werden veroorzaakt als deze vochten niet in balans waren en als men van een van deze vier vochten te veel had. Ook werden de vier [[temperament]]en aan deze vochten toegeschreven: [[Sanguinisch|sanguïnisch]], [[flegmatisch]], [[Melancholie (gemoedstoestand)|melancholisch]] en [[cholerisch]].

De wetten van strenge middeleeuwse [[Kloosterorde|kloosters]] schreven voor dat er meerdere malen per jaar een algemene aderlating plaatsvond. De kloosterlingen pasten de handeling in principe bij zichzelf toe. Alleen als dat nodig was werden ze bijgestaan door een 'laatmeester'. <ref>Kühler W.J. (1908), ''Johannes Brinckerinck en zijn klooster te Diepenveen'', academisch proefschrift, W. Nevers, Rotterdam blz. 252</ref> Het werd niet alleen beschouwd als een middel tegen veel kwalen, maar lichamelijke verzwakking moest ook door beteugeling van zinnelijke gevoelens de [[ascese]] bevorderen.

Met een aderlating werd naar men dacht het evenwicht hersteld. Heel wat mensen zijn naar tegenwoordig wordt aangenomen door veelvuldig aderlaten eerder overleden dan anders het geval zou zijn geweest. Veel mensen zijn overleden aan infecties door het gebruik van niet-[[sterilisatie (micro-organismen)|steriele]] instrumenten bij het aderlaten. Nog in 1776 schrijft een geneeskundige in een handleiding voor niet-geneeskundigen dat er geen beter middel is dan aderlaten, mits verstandig toegepast. Hij waarschuwt daarbij dat er meer mensen zijn omgebracht met het laatvlijm dan met het zwaard of door de [[Pest (ziekte)|pest]]. <ref> Falck N.D., ''De Artz en Heelmeester der Zeelieden'', Utrecht (1776)</ref>

Aderlaten was niet alleen het werk van de [[chirurgijn]], maar ook van de [[barbier]]. De korte, [[kapperspaal|rood-witte paal]] aan de gevel van de barbier symboliseert bebloed verband.

== Indicaties in de moderne geneeskunde ==
In de moderne tijd is er, los van bloedafname ten behoeve van onderzoek, bereiding van geneeskundige producten uit bloed of [[bloedtransfusie]] nog maar zelden een indicatie voor aderlating:
* Bij ijzerstapelingsziekte [[hemochromatose]] worden aderlatingen gebruikt om de te hoge opgeslagen voorraad ijzer van een patiënt tot normale waarden terug te brengen. In dat geval kunnen over een periode van enkele maanden vele liters [[bloed]] worden afgenomen.
* Bij [[polycythaemia vera]] is er sprake van een ongebreidelde aanmaak van [[Erytrocyten|rode bloedcellen]] en kan regelmatige aderlating noodzakelijk zijn.
* Bij chronisch zuurstofgebrek, bijvoorbeeld door [[pulmonale hypertensie]] als gevolg van [[cyanotische]] aangeboren hartafwijkingen, (zoals (het [[syndroom van Eisenmenger]], [[tetralogie van Fallot]], [[Transpositie van de grote vaten]]), maakt het lichaam extra rode bloedcellen aan om meer zuurstof te kunnen vervoeren. Wanneer dit proces doorschiet, wordt het bloed stroperig en werkt dit mechanisme averechts. In zulke gevallen kan tot aderlating worden overgegaan.
* In uiterste nood bij [[asthma cardiale]], een aandoening waarbij alleen het zeer snel verminderen van het circulerend volume nog redding kan brengen. Meestal kan echter in dergelijke gevallen een beter effect worden bereikt door het intraveneus geven van krachtige [[diureticum|diuretica]], wat in enkele minuten een merkbaar effect sorteert.

{{Appendix}}
[[Categorie:Geneeskundige behandeling]][[Categorie:Middeleeuwen]]

Aderlaten - Bewerkingsoverzicht

Colani: /* Geschiedenis */