Colani: 1 versie geïmporteerd

2024-09-01T11:07:29Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

{{Zijbalk jaren in eeuw|7|8|9}}
De '''9e eeuw''' (van de [[christelijke jaartelling]]) is de 9e periode van 100 jaar, dus bestaande uit de jaren [[801]] tot en met [[900]]. De 9e eeuw behoort tot het [[1e millennium]].

== Langjarige gebeurtenissen en ontwikkelingen ==
[[Bestand:Viking Expansion.svg|300px|thumb|''Kaart van de Vikinggebieden in de 8e (donkerrood), 9e (rood), 10e (oranje) en 11e (geel) eeuw. De groene gebieden waren het slachtoffer van regelmatige rooftochten door [[Vikingen]].'']]
;Vikingen
* Met hun vergevorderde zeevaartkunde zijn de inwoners van het verre noorden van Europa steeds succesvoller. Soms neemt dat de vorm aan van gewapende invallen in de rest van Europa, maar vaak is het ook gewoon een gedurfde vorm van handel op de verre afstanden.
* Engeland, de Nederlanden en Frankrijk worden bezocht door de [[Denemarken|Denen]]. De [[Noorwegen|Noren]] koloniseren [[Ierland (eiland)|Ierland]] en [[IJsland]], terwijl de [[Varjagen]] (Zweden) zich op de Baltische kusten en in de Slavische gebieden ter plaatse van Novgorod vestigen en het [[Kievse Rijk]] stichten.
* De [[Vikingen]] beginnen nederzettingen te bouwen op de kusten van Ierland, die zich ontwikkelen tot de eerste steden in Ierland. Deze Ierse Viking-steden [[Wexford (plaats)|Wexford]], [[Waterford (stad)|Waterford]], [[Cork (stad)|Cork]] en [[Limerick (stad)|Limerick]] beginnen vervolgens een bedreiging te vormen voor de Ierse clans.

;Europa
* Met de kroning van [[Karel de Grote]] in [[800]] begint de eeuw voor West-Europa als een tijd van hoop, zoals deze in vele eeuwen niet gevoeld is. Het begin van deze eeuw mag dan ook een tijd van ongekende bloei en herstel genoemd worden, die bekendstaat als de [[Karolingische renaissance]].
* In de tweede helft van de eeuw echter komen er steeds grotere problemen. Voor een deel komt dat omdat de Franken het begrip 'kroonprins', de enige erfgenaam van de macht, niet kennen. Na de dood van de koning volgt een [[deling van het Frankische Rijk]] volgens het [[Salische erfrecht]]. De [[Merovingers]] blijken niet bij machte om hun onderdanen tegen invallen uit het noorden te beschermen en plaatselijke machthebbers, die de [[Vikingen]] moeten zien te weren, zien niet in waarom zij de keizer nog moeten gehoorzamen.
* De Frankische gebieden worden onderverdeeld in [[Gouw (Germaans)|gouwen]], met aan het hoofd een gouwgraaf. In de tweede eeuwhelft wordt die functie meer en meer erfelijk en ontstaan grafelijke dynastieën.
* [[Joden]] hebben in het Karolingische Rijk een status aparte. Zij hoeven geen legerdienst te verrichten, mogen onbeperkt handel drijven, maar moeten wel hogere belastingen betalen dan de christenen. Een speciale officier, de Judenmeister, wordt door de regering aangesteld om de privileges van de Joden te beschermen.
* In Engeland, voor zover niet bezet door Vikingen, bloeien de zeven Angel-Saksische koninkrijken: de [[Heptarchie]]. Uiteindelijk bereikt [[Alfred de Grote]] van [[Wessex]] min of meer de status van 'Koning van Engeland".
* [[Byzantium (stad)|Byzantium]] komt in [[843]] eindelijk de [[iconoclasme|iconenstrijd]] te boven en kan daarmee beginnen aan een langzaam herstel. Met de ontwikkelingen in het westen, namelijk de kroning van [[Karel de Grote]] tot nieuwe 'keizer van het Westen' heeft de 'Oost-Romeinse' keizer echter wel zijn aanspraak op het enig keizerschap en daarmee de hoogste positie in de rangorde van het [[christendom]] verloren zien gaan. Daarmee wordt de [[paus]] ook steeds onafhankelijker van de Byzantijnse keizer.
* Het [[Iberisch Schiereiland]] is grotendeels in handen van de [[Moren]], maar in het noorden ontwikkelen zich christelijke koninkrijkjes.
* Het heidense [[Groot-Moravische Rijk]] omvat het huidige [[Tsjechië]], [[Slowakije]], [[Hongarije]] en delen van de aangrenzende landen, onder andere [[Saksen (deelstaat)|Saksen]] en [[Silezië]].
* Er begint een nieuwe [[Menselijke migratie|volksverhuizing]] onder impuls van de [[Varjagen]] (Scandinaviërs), die een Finse bevolkingsgroep, de [[Magyaren]] zuidwaarts drijven, die op hun beurt een Turks nomadenvolk storen, de [[Petsjenegen]]. De Varjagen zullen het [[Rijk van Kiev]] stichten en de Petsjenegen zullen de plaats van de [[Chazaren]] innemen. De Magyaren worden naar het westen gedreven, samen met de [[Kabaren]] (opstandige [[Khazaren]]), naar de [[Pannonische vlakte]].
* De kloosterordes verbreiden de [[wijnbouw]] over Europa.

;Islamitische wereld
* De spectaculaire veroveringen van de [[Islam]] zijn nu goeddeels ten einde. Het [[Arabische Rijk]] valt uiteen in elkaar bestrijdende staten.
* De islam kan zich aan consolidatie en culturele bloei wijden. Deze bloei wordt mede mogelijk gemaakt door de in het algemeen tolerante houding ten opzichte van de christenen, die vaak nog de overheerste meerderheid van de bevolking zijn. In landen als Irak vervullen vele christenen belangrijke functies.
* De [[moetazilieten]] maken de dienst uit aan het [[Kalifaat van de Abbasiden|Abbasidische]] hof tussen 818 en 848. De moetazilieten gebruiken slechts de [[Koran]] als basis voor het recht en voelen zich niet gebonden aan de [[Hadith]]verzamelingen of aan het werk van de [[oelema]]. Hierdoor blijft er ruimte voor een eigenmachtige wetgeving door de [[kalief]]. Vanaf 850 is daar geen sprake meer van en speelt de kalief geen rol meer bij het vaststellen wat islam en wat [[sharia]] is.
* In de 9e eeuw ontstaat een sterke tegenreactie op het moetazilisme door onder meer de school van de [[asharieten]]. Na 861 worden de moetazilieten vervolgd en worden ze niet meer als rechtsschool (Ar. [[madhhab]]) erkend. De asharieten worden dominant in de scholen van [[sjafisme|Safi]], [[hanafieten|Hanafi]] en [[malikieten|Maliki]].
* De kunsten en wetenschappen worden gestimuleerd door de intellectuele vrijheid die de [[Abbasiden]] voorstaan. Er ontstaan beroemde studiecentra met onder andere het [[Huis der Wijsheid]] waar vanuit de hele bekende wereld studenten en geleerden komen studeren en onderwijzen. [[Bagdad]] wordt een belangrijk centrum voor het in stand houden van de vroegere [[Hellenisme|Helleense]] geschriften. Ook de [[geneeskunst]] staat op hoog peil.
* De [[Hadith]]verzamelingen van [[Al-Bukhari]] en [[Muslim]] komen tot stand. Ze bevatten overleveringen over het leven en de uitspraken van de Profeet, en worden als de meest authentieke van alle Hadithverzamelingen gezien. Ook worden ze beschouwd als de belangrijkste bron na de Koran.
* Uit deze periode dateren de vertellingen van [[Duizend-en-een-nacht]], waarin Bagdad en zijn beroemde kalief [[Haroen ar-Rashid]] een belangrijke rol spelen.
* In Noord-Afrika zetelt de dynastie der [[Aghlabiden]] te [[Kairouan (stad)|Kairouan]]. [[[Emir]]s uit dit huis veroveren ook [[Sicilië]] en [[Apulië]] en vestigen er islamitische rijkjes.

[[Bestand:Interior Mezquita Cordoba Spain.jpg|thumb|250px|[[Moorse architectuur]] in de [[Mezquita]] in [[Córdoba (Spanje)|Córdoba]], oorspronkelijk een [[moskee]].]]

;Christendom
* Voor de [[rooms-katholieke Kerk|Kerk van Rome]] is het een tijd van expansie vooral in noordelijke richting. Ook [[Bohemen]] bekeert zich.
* De [[Gregoriaanse muziek]] wordt mede dankzij Karel de Grote overal in Europa in de eredienst opgenomen.
* De kloosterregel van [[Columbanus]] wordt vervangen door de [[regel van Benedictus]].

;Lage landen
* In [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] worden [[ringwalburg]]en gebouwd ter verdediging tegen de Vikingen. In vredestijd zijn de burgen doorgaans onbewoond, maar in geval van gevaar vormen ze een veilig heenkomen voor de lokale bevolking. Toch is een deel van [[Walcheren]] enige tientallen jaren een uitvalsbasis voor de plundertochten van de Vikingen.
* De missionaris [[Liudger]] brengt het [[Christendom]] in [[Hamaland]].

;Azië
* Als nog meer [[Turkse volkeren]] naar [[Centraal-Azië]] komen, voornamelijk de [[Kirgiezen]], trekken de stammen die in Centraal-Azië wonen, de [[Oguzen]] en [[Kipchaken]], verder naar het westen.
* De hindoetempel [[Prambanan]] en de boeddhistische [[Borobudur]] in de buurt van [[Jogjakarta]] worden gebouwd tijdens de heerschappij van de [[Mataram I|Mataram]]-koningen.
* De [[Chola's]] breiden vanuit [[Tamil Nadu]] hun macht uit over [[Sri Lanka|Ceylon]].
* [[Japan]] wordt feitelijk geregeerd door de [[Fujiwara (familie)]], waarvan de leden trouwen met de Keizers.

;Innovatie
* In het Midden-Oosten ontstaat de techniek om aardewerk te [[glazuur (aardewerk)|glazuren]].

;Scheepvaart en handel
* Ongeveer 200 jaar lang is [[Birka en Hovgården|Birka]] een handelsplaats voor geheel Noord-Europa. Arabisch [[zilver]], [[parel]]s uit Oost-Europa en [[Rusland]], [[IJzer (element)|ijzer]] uit [[Bergslagen]] en vellen en [[vacht|pelzen]] uit het noorden worden hier verhandeld.
* Er ontstaat een [[handelsroute van de Varjagen op de zuidkust van de Oostzee naar de Grieken]], een handelsroute die vrijwel geheel over water gaat en die [[Scandinavië]] met het [[Byzantijnse Rijk]] verbindt. De route stelt de Varjagen in staat om een profijtelijke handel met het Byzantijnse Rijk op te zetten. Iets oostelijker verloopt de [[handelsroute over de Wolga]] naar de [[Kaspische Zee]] en [[Bagdad]]. De Varjagen drijven handel in [[Was (substantie)|was]], [[barnsteen]], [[honing]] en [[Slavernij|slaven]] en komen terug met onder andere [[Zijde (textiel)|zijde]].
* Omdat het een hele toer is om tijdens zeereizen voedsel houdbaar en eetbaar te houden, wordt [[Stokvis (voedsel)|stokvis]] bij de Vikingen snel populair. Ook andere zeevaarders nemen de stokvis over.
* Arabieren introduceren de teelt van [[suikerriet]] op [[Sicilië]] en in [[Andalusië]].

;Amerika
* Voor de [[Maya (volk)|Maya]] is deze eeuw een tijd van chaos en desintegratie. Een voor een worden de oude stadstaten verlaten. De basis van de economie, de landbouw is niet in staat om de gegroeide bevolking te voeden, mede door [[roofbouw]] en door een te groot geworden adel, die het beste land heeft volgebouwd. De [[lange telling]] wordt in deze tijd voor het laatst gebruikt. Voor sommige steden is de laatste vermelding op steen al van voor [[800]], voor een enkele van na 900 ([[909]] is de laatste datum). Tegelijkertijd echter is er in het noorden, met name in [[Chichén Itzá]] een nieuw begin. Gebaseerd op een ander politiek stelsel — eerder een oligarchie dan een god-koningschap — begint daar een nieuwe bloeiperiode die tot 1450 zal voortduren.
* Noordelijker zijn in het [[Dal van Mexico]] de [[Tolteken]] in opkomst, die hun hoofdstad in [[Tula (Tolteekse stad)|Tollan]] hebben gevestigd. Ze overvleugelen [[Xochicalco]] en breiden hun macht uit tot [[Yucatán (schiereiland)|Yucatán]].

=== Belangrijke personen ===
* [[Shankara|Adi Shankara]], een invloedrijk [[filosoof|Hindoe-filosoof]] en spiritueel leider in de school van de [[Advaita Vedanta]].
* [[Al-Djahiz]], een schrijver en geleerde van [[Ethiopië|Ethiopische]] afkomst.
* [[Alfred de Grote]], [[koning (titel)|koning]] van [[Koninkrijk Wessex|Wessex]], het belangrijkste [[Angelsaksen|Angelsaksische]] koninkrijk in [[Engeland]].
* [[Arnulf van Karinthië]], koning van [[Oost-Francië]] en [[Hertogdom Lotharingen|Lotharingen]], later ook (tegen)koning van [[Italië]] en (tegen)keizer.
* [[Árpád]], de stichter van het huidige [[Hongarije]] en van de Hongaarse koningsdynastie der Árpáden.
* [[Basileios I]], [[Keizers van Byzantium|Byzantijns keizer]] van [[Armenië|Armeense]] afkomst en stichter van de zogenaamde ''Macedonische'' dynastie.
* [[Boris I van Bulgarije]], vorst van [[Bulgarije|Eerste Bulgaarse Rijk]].
* [[Clemens van Ohrid]], een Bulgaarse geestelijke schrijver en de eerste Bulgaarse [[aartsbisschop]].
* [[Harald I van Noorwegen]], de eerste koning die over geheel [[Noorwegen]] heerste.
* [[Haroen ar-Rashid]], [[kalief]] van het [[Arabische Rijk]] uit de dynastie der [[Abbasiden]].
* Keizerin [[Irene van Byzantium]], keizerin van het [[Byzantijnse Rijk]].
* [[Karel de Grote]], [[Lijst van Frankische koningen en keizers|koning der Franken]] en [[Lijst van Rooms-Duitse koningen en keizers|keizer van het Heilige Roomse Rijk]].
* [[Kenneth I van Schotland]], koning van de [[Picten]] en de [[Schotten (volk)|Schotten]].
* [[Kroem]], heerser van [[Eerste Bulgaarse Rijk|Bulgarije]].
* [[Lodewijk de Vrome]], koning van Aquitanië, en daarna [[Lijst van Frankische koningen en keizers|koning der Franken]] en [[Lijst van Rooms-Duitse koningen en keizers|keizer van het Heilige Roomse Rijk]].
* [[Rurik]], een [[Vikingen|Vikinghoofdman]].
* [[Simeon I van Bulgarije]], tweede zoon van [[Boris I van Bulgarije|Boris I]] en vorst van [[Eerste Bulgaarse Rijk|Bulgarije]].
* [[Ziryâb]], musicus in het islamitische zuiden van Spanje.

== Uitvindingen en ontdekkingen ==
*Eerste afbeelding van een roterende slijpsteen in een Europese bron - de illustratie toont een slinger, het eerste bekende gebruik van een slinger in het Westen.
*Het eerste bekende gedrukte boek, geprint in China door het gebruik van [[blokdruk]].
*Uitvinding van [[buskruit]] door Chinese [[taoïsme|taoïstische]] [[alchemie|alchemisten]].
* De volkstaal in het vroegere Romeinse rijk, het [[Vulgair Latijn]], begint zich te ontwikkelen in verschillende [[Romaanse talen]].
*Twee [[syllabisch schrift|syllabische schriften]] of [[kana (Japans)|kana]] worden ontwikkeld vanuit vereenvoudigd Chinees in [[Japan]].

{{Navigatie decennia|9}}
{{Navigatie eeuwen|1}}
{{Commonscat|9th century}}

[[Categorie:9e eeuw| ]]

9e eeuw - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd