Colani: Tekst vervangen - ".PNG" door ".png"

2024-11-17T06:17:40Z

Tekst vervangen - ".PNG" door ".png"

Nieuwe pagina

{{Zijbalk jaren in eeuw|8|9|10}}
De '''10e eeuw''' (van de [[christelijke jaartelling]]) is de 10e periode van 100 jaar, dus bestaande uit de jaren [[901]] tot en met [[1000]]. De 10e eeuw behoort tot het [[1e millennium]].
[[Bestand:World Map 900 CE.png|right|thumb|De wereld in de 10e eeuw|350px]]

== Langjarige gebeurtenissen en ontwikkelingen ==

;Europa
* Het [[Liudolfingen|Saksische huis]] regeert [[Heilig Roomse Rijk|Duitsland]] in de personen van [[Otto I de Grote]] (936-973), [[keizer Otto II|Otto II]] (973-983), en [[keizer Otto III|Otto III]] (983-1002). Door het huwelijk van Otto de Grote met [[Adelheid (heilige)|Adelheid]] in [[951]] worden de koninkrijken [[Koninkrijk Italië (774-962)|Italië]] en Duitsland in een staat verenigd. Zodoende komt het Westen dichter bij het [[Byzantijnse Rijk]]. De keizerlijke kroning in 963 bevordert de noodzaak van een christelijke (politieke) eenheid.
* In [[koninkrijk Frankrijk|Frankrijk]] bereikt het koninklijk gezag een dieptepunt, omdat het rijk zich niet verder kan uitbreiden en door uitblijvende beloning voor hun diensten de graven en hertogen zich steeds minder aantrekken van hun vorst. Een zekere mate van regeringsloosheid volgt, die onder andere leidt tot het verdwijnen van de [[gouw (Germaans)|gouwen]] en de opkomst van de [[Heerlijkheid (bestuursvorm)|landsheerlijkheid]].
* In het [[rijkskerkenstelsel]] vertrouwt de [[keizer]] zo veel mogelijk land en bestuurszaken toe aan door hem benoemde [[bisschop]]pen en [[abt (abdij)|abten]]. De keizer kan zo de trend keren dat [[vazal]]len [[leengoed]] laten overgaan op hun zonen. Anderzijds kan hij zo invloed uitoefenen op de kerk.
* [[Athelstan van Engeland]] en [[Hywel Dda]] van Wales laten het [[gewoonterecht]] in hun landen [[Codificatie|codificeren]].
De [[koninkrijk Engeland|Engelse koning]] [[Eduard de Oudere]] en zijn zonen heroveren stukje bij beetje hun land op de [[Vikingen|Denen]]. Engeland wordt meer een bestuurlijke eenheid en Edwards kleinzoon [[Edgar van Engeland|Edgar de Vreedzame]] laat zich als eerste vorst zalven door de [[aartsbisschop van Canterbury]].
* De afstammelingen van de [[Vikingen]] bouwen als [[Normandiërs]] een sterke staat op aan de Atlantische kust, en hun [[Hertog van Normandië|hertogen]] zijn slechts in naam [[vazal]]len van de Franse koning.
* De [[republiek Amalfi]] heeft haar macht te danken aan de intensieve contacten met [[Vroeg-islamitisch Egypte|Egypte]] en Byzantium, die nog dateren uit de tijd dat Amalfi Byzantijns bezit was. Het lukt de stad met behulp van haar zeevloot de machtspositie van de [[Islamitische veroveringen|Arabieren]] over te nemen en zij sticht handelsposten in Zuid-Italië en het Midden-Oosten. Een van de getuigenissen van de grootsheid van Amalfi is de [[Tabula Amalphitana]], een codex van wetten die de hele Middeleeuwen lang geldig blijft en de regels van het [[maritieme recht]] beschrijft.
* In 895 komen de [[Hongaren]] de Hongaarse laagvlakte binnen en dringen het [[Frankische Rijk]] terug tot in het huidige Oostenrijk. De Hongaren of Magyaren zijn een 'meng'volk van Germaanse, Slavische en Turks-Tataarse herkomst. Zij vormen een militante bovenlaag die de basis legt voor een koninkrijk dat onder leiding van [[Árpád]] rooftochten tot in het huidige [[Duitsland]], [[Frankrijk]] en [[Italië]] onderneemt. Pas nadat ze door keizer [[keizer Otto I de Grote|Otto I]] zijn verslagen, besluiten ze na 882 zich voorgoed te vestigen in het huidige Boedapest en wijde omgeving.

;Godsdienst
* Het [[Kloosterorde|klooster]]wezen herstelt zich na het verval in de 9e eeuw. Overal in Europa wordt de [[Regula Benedicti|Regel van Benedictus]] ingevoerd. Een aantal van deze autonome kloosters voegen zich vanaf de tiende eeuw in kloosterorden of congregaties samen, de belangrijkste is de [[Orde van Cluny]].
* Naarmate deze [[IJzeren eeuw]] vordert, neemt de angst voor het [[einde der tijden]] toe. Gevreesd wordt voor het jaar 1000, waarin [[Jezus (traditioneel-christelijk)|Jezus Christus]] zal terugkeren voor het [[Dag des oordeels|Laatste Oordeel]]. Sommigen proberen door [[boete]]doening en [[aalmoes|aalmoezen]] tijdig hun zonden uit te wissen. Anderen besluiten dat het alles geen zin heeft, en gaan erop los leven.
* De definitieve versie van de [[Masoretische Tekst]], de [[Codex Aleppo]], dat is de ‘gepunctueerde’ tekst van de [[Hebreeuwse Bijbel]], de [[Tenach]], wordt in [[Tiberias]] vastgelegd door Ben Asjer en Ben Naftali.
* De Hongaarse vorst [[Géza (vorst)|Géza]] bekeert zich tot het christendom. Hij laat zich dopen door [[Adalbert van Praag]] en sluit vrede met de Duitse keizer. De kerstening van de Hongaren wordt, in tegenstelling tot die van de volken ten zuiden en ten oosten van het Karpatenbekken, door de Roomse Kerk volbracht.
* Onder [[Mieszko I van Polen|Mieszko I]] worden de [[Polanen (stam)|Polanen]] gekerstend.

;Midden-Oosten en Afrika
* Cultuur en wetenschap bereiken in het [[Arabische Rijk]] een hoogtepunt.
* [[Sjiisme|Sjiitische]] islamieten vestigen in [[Noord-Afrika]] het [[kalifaat van de Fatimiden]]. Zij stichten in [[973]] een nieuwe hoofdstad: [[Caïro (stad)|Caïro]].
* In het zuiden van Spanje stichtten de Berberse [[Moren]] het [[kalifaat Córdoba]]. [[Hispania Baetica]] wordt door hen herdoopt tot [[Andalusië]].

;Azië
* China beleeft de tijd van de [[Vijf Dynastieën en Tien Koninkrijken]].

;Lage landen
* Het bisdom Luik ontwikkelt zich tot het [[prinsbisdom Luik]].
* [[Arnulf I van Vlaanderen]] verovert de [[Oosterbant]], het [[graafschap Artesië]], [[Ponthieu]] en [[Amiens (stad)|Amiens]], en breidt het [[graafschap Vlaanderen]] uit tot aan de [[Somme (rivier)|Somme]].
* Een groot deel van noord-, oost- en midden van het huidige Nederland wordt bestuurd door de [[Meginharden]]. Graaf [[Meginhard IV]], die rond 915 aan het bewind komt in [[Hamaland]], [[Salland]], [[Veluwe]], [[Drenthe]], [[Hunsingo (streek)|Hunsingo]] plus [[Fivelingo (streek)|Fivelgo]] en waarschijnlijk ook het [[Het Gooi|Naerdincklant]] ('t Gooi), doet in 938-939 mee aan een opstand tegen koning [[Otto I van het Heilige Roomse Rijk|Otto I]]. Otto weet de opstand neer te slaan. Daarna ontzet hij Meginhard uit het ambt van graaf. In 944 neemt Otto I de Grote de Meginharden weer in genade aan. Meginhard IV blijft zonder titel maar zijn twee zoons krijgen elk een portie van zijn vroegere graafschappen: de oudste, Everhard, wordt graaf in Salland, Drenthe en Hunsingo/Fivelgo, de jongste, [[Wichman IV]], in Hamaland, de Veluwe en waarschijnlijk ook het Gooi. Hij sticht de [[abdij van Elten]]. Beiden krijgen ook een burcht uit het vaderlijk erfgoed : Wichman de burcht op de Eltenberg, Everhard die in Zutphen.
* Begin van de [[Grote Ontginning]] door bedijking van grote delen van het kustgebied, van de [[Aa (Frankrijk)|Aa]] tot voorbij de [[Eems]], waardoor de [[Kwelder|schorren]] vruchtbare weidegronden worden.
* De [[Wachtendonckse Psalmen]] worden uit het [[Latijn]] vertaald naar het [[Oud Oostnederfrankisch]] ([[Oudnederlands]]). Ze behoren tot de oudste overgeleverde teksten in het [[Nederlands]].

;Scheepvaart
* Handelsroute van de [[Varjagen]] naar de Grieken
* Het gebruik van papier bereikt Europa.

;Cultuur
* In [[Asturië (regio)|Asturië]] (Noordwest-Spanje ) ontstaat de [[Mozarabische kunststijl|mozarabische bouwstijl]] als mengvorm van vroeg-romaanse en Moorse elementen. De in deze stijl gebouwde kerken zijn aan de buitenkant sober, maar hebben een fraai interieur met veel oosterse kenmerken. Het belangrijkste mozarabische stijlkenmerk is de hoefijzerboog.
* Bij de orthodoxe [[Slavische volkeren|Slaven]] wordt het [[glagolitisch alfabet]] verdrongen door het eenvoudiger [[cyrillische alfabet]].

== Belangrijke personen ==
;Amerika
*[[Topiltzin Ce Acatl Quetzalcoatl]], [[Tolteken|Tolteekse]] heerser.

;Eurazië en Oost-Romeinse Rijk
*[[Nikephoros II Phokas]], [[Lijst van Byzantijnse keizers|Byzantijns keizer]].
*[[Johannes I Tzimiskes]], [[Lijst van Byzantijnse keizers|Byzantijns keizer]].
*[[Basileios II Boulgaroktonos]], [[Lijst van Byzantijnse keizers|Byzantijns keizer]].

;Azië
*[[Ferdowsi]], dichter en schrijver uit [[Tadzjikistan]], destijds onder het rijk van de [[Samaniden]].
*[[Avicenna]], [[Perzisch]] [[medicus]], [[geoloog]], [[paleontoloog]], [[natuurkundige]], [[psycholoog]], [[wiskundige]], [[wetenschapper]], [[filosoof]] en [[alchemie|alchemist]].
*[[Al-Farabi]], [[geleerde]] en [[filosoof]] in de islamitische scholastiek.
*[[Alhazen]], [[Perzisch]] of [[Arabisch]] [[astronoom]] en [[wiskundige]].
*[[Al-Biruni]], [[Perzisch]] [[wiskundige]], [[natuurkundige]], [[astronoom]], [[geleerde]], [[encyclopedie]]schrijver, [[filosoof]], [[astroloog]], [[reiziger (vervoer)|reiziger]], [[historicus]], [[drogist]] en [[onderwijzer]].

;Europa
*[[Harald I van Noorwegen]], eerste koning die over heel [[Noorwegen]] heerste.
*[[Vladimir van Kiev]], [[grootvorst]] van de [[Kievse Rijk|Kievse Roes]].
*[[Tomislav I van Kroatië]], eerste koning van [[Geschiedenis van Kroatië|Kroatië]].
*[['Abd al-Rahmān III]], heerser over [[Al-Andalus]].
*[[Simeon I van Bulgarije]], keizer van [[Bulgarije]].
*[[Otto I de Grote]], keizer van het [[Heilige Roomse Rijk]].
*[[Edmund I van Engeland]], koning van [[Engeland]].
*[[Hugo Capet]], [[Lijst van koningen van Frankrijk|koning van Frankrijk]].
*[[Géza (vorst)|Géza]], vorst van de [[Hongaren]].
*[[Keizer Otto II]], keizer van het [[Heilige Roomse Rijk]].
*[[Theophanu]], vrouw van Otto II en zodoende keizerin van het Heilige Roomse Rijk.
*[[Samuel van Bulgarije]], keizer van [[Bulgarije]].
*[[Keizer Otto III]], keizer van het [[Heilige Roomse Rijk]].
*[[Erik de Rode]], stichter van de eerste [[Scandinavië|Scandinavische]] [[nederzetting]] op [[Groenland]].
*[[Leif Eriksson]], eerste ontdekker van [[Nieuwe Wereld|Amerika]] en zoon van Erik de Rode.
*[[Olaf I van Noorwegen]], koning van [[Noorwegen]].

{{Navigatie decennia|10}}
{{Navigatie eeuwen|1}}
{{Commonscat|10th century}}

[[Categorie:10e eeuw| ]]

10e eeuw - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".PNG" door ".png"