Brontekst bekijken van Sint-Nicolaasdag

{{Zie artikel|Zie voor de hoofdpersoon van het eeuwenoude sinterklaasfeest: [[Sinterklaas|Sinterklaas (Nederland)]], en voor het feest zelf: [[Sinterklaasfeest]].}}
{{Infobox feestdag
| naam = Sint-Nicolaasdag
| afbeelding = Samichlaus un Ruprecht.jpg
| onderschrift = [[Samichlaus]] (met staf) en [[Knecht Ruprecht]] (met roe) in Duitsland
| andere_namen = Sint-Nicolaasfeest
| gevierd_door =
| gevierd_in = {{EU}}
| type = [[Kinderfeest]]
| datum = [[6 december]]
| verwant = [[Sinterklaasfeest]]
}}
'''Sint-Nicolaasdag''' is de [[naamdag]] van de [[Heilige (christendom)|heilige]] [[Nicolaas van Myra]] op [[6 december]]. In de kerken van het [[oosters christendom]] die de [[juliaanse kalender]] volgen, komt dit overeen met [[19 december]] op de [[gregoriaanse kalender]]. De dag wordt in verschillende vormen feestelijk gevierd in een groot deel van Europa. In Nederland, de voormalige koloniën van Nederland en in Vlaanderen is het bekend als het [[sinterklaasfeest]] met [[Sinterklaas (hoofdbetekenis)|Sinterklaas]] en [[Zwarte Piet]].

Als heilige in het [[oosters christendom]] werd Nicolaas aanvankelijk alleen in het oosten van Europa geëerd, in het bijzonder in [[Griekenland]] en [[Rusland (hoofdbetekenis)|Rusland]]. Omdat Sint-Nicolaas de schutspatroon van de [[zeevaarder]]s was, kreeg hij ook in de West-Europese kustnaties een grote aanhang. In de 13e eeuw werd zijn [[naamdag]] vastgesteld op 6 december. Vanaf dat moment verspreidde zich de Nicolaasverering over heel Europa. [[Maarten Luther]] probeerde in 1535 in protestantse gebieden de viering af te schaffen. Toch bleef het gebruik ook in niet-katholieke gebieden gewoon bestaan.

De manier waarop Sint-Nicolaas aankomt, verschilt per individueel land. Wel is het bijna altijd in een of andere vorm van een [[processie]] van een heilige, zoals die bekend is uit het katholieke geloof.

== Franstalige gebieden ==
[[Bestand:Hans Trapp.jpg|thumb|Père Fouettard (met zak en ketting), 1953]]
De hulp van 'Saint-Nicolas' in [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]] en [[Wallonië]] heet [[Père Fouettard]] (de zweepvader of ranselende vader) en is een roodharige man met een woeste rode baard en een grote mantel met hoofdkap. In Wallonie ziet Pere Fouettard er hetzelfde uit als de Nederlandse en Vlaamse Zwarte Piet. Père Fouettard heeft drie kinderen afgeslacht{{Bron?||2012|11|04}} en Saint-Nicolas heeft deze kinderen weer tot leven gebracht, waarna Père Fouettard de hulp van Saint-Nicolas werd. Père Fouettard strafte stoute kinderen met de [[zweep]] (tegenwoordig geeft hij in dat geval een zweepje aan het kind). In het Noord-Franse [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]] wordt Sint-Nicolaasdag gevierd op 6 december. Sint-Nicolaas is de [[beschermheilige]] van deze streek.

[[Bestand:Das festliche Jahr img403 St Niklas in Ostfriesland.jpg|miniatuur|Sint-Nicolaas had in de 19e eeuw nog vaak de gestalte van goedheiligman én boeman (met roede) tegelijk, zoals hier in Oost-Friesland (Duitsland), 1863.]]

== Noord-Duitsland ==
In [[Oost-Friesland]], [[Landkreis Grafschaft Bentheim|graafschap Bentheim]] en de stad [[Bremen (stad)|Bremen]], gebieden die vanwege het [[gereformeerd protestantisme]] oude banden met Nederland hebben, vieren de kinderen op 6 december de dag van ''Sünnerklaas''. In Bremen lopen de kinderen van winkel tot winkel, waarbij ze liedjes zingen en rijmpjes opzeggen. Daarvoor krijgen ze cadeautjes. Vroeger waren deze liedjes in het [[Nederduits]], maar sinds de jaren zestig van de 20e eeuw verdween deze traditie en zongen ze voortaan in het [[Hoogduits]]. 

Ook in de gereformeerd-protestantse delen van [[Oost-Friesland]] wordt het kinderfeest gevierd; in [[Emden (Nedersaksen)|Emden]] en [[Greetsiel]] komen de Sint en zijn Pieten per boot aan. In het aan Nederland grenzende [[Rheiderland]] richten de bakkers speciale etalages met snoepgoed in, een gebruik dat aan Nederlandse kant van de grens is verdwenen. In het vanouds Friestalige en katholieke [[Saterland]] wordt de Sint vergezeld door engelen. Vroeger werd het sinterklaasfeest ook gevierd in het lutherse [[Jeverland]], in [[Butjadingen]] en op [[Helgoland]], en verder in de katholieke districten [[Landkreis Vechta|Vechta]] en [[Landkreis Cloppenburg|Cloppenburg]].<ref>Peter Friedrich Ludwig Strackerjan, [http://www.zeno.org/Literatur/M/Strackerjan,+Ludwig/Sagen/Aberglaube+und+Sagen+aus+dem+Herzogtum+Oldenburg/Zweiter+Band/Zweites+Buch/Zweiter+Abschnitt/C.+Die+gro%C3%9Fen+Feste/1.+Weihnachten+und+die+Zw%C3%B6lften/289.+%5BDie+alten+Volksgebr%C3%A4uche,+soweit+sie+nicht+direkt+g%C3%B6tzendienerisch%5D ''Aberglaube und Sagen aus dem Herzogtum Oldenburg''], Oldenburg 1867, dl. 2, p. 289.</ref> 

In het door Nederlandse emigranten gestichte stadje [[Friedrichstadt (Sleeswijk-Holstein)|Friedrichstadt]] in [[Sleeswijk-Holstein]] werd het feest tot in de 19e eeuw gevierd. Typerend was het verloten van [[speculaas]], dat ook uit de [[Zaanstreek]] en Oost-Friesland bekend is. In [[Heidgraben]], net ver van Hamburg, wordt het kinderfeest nog gevierd.<ref>{{Citeer web |url=https://www.shz.de/lokales/wedel-uetersen-tornesch/artikel/nikolaus-heidgrabener-kinder-bringen-ihre-stiefel-zum-markttreff-43536798 |titel=Kinder aus Heidgraben bringen ihre Stiefel zum Markttreff |auteur=Klaus Plath |datum=10 november 2022 |bezochtdatum=24 december 2023 |werk= |uitgever=[[Schleswig-Holsteinischer Zeitungsverlag]]}}</ref>

Op de [[Oost-Friese Waddeneilanden]] kende men tot in de 19e eeuw gemaskerde gestalten zoals op de [[Nederlandse Waddeneilanden]], bijvoorbeeld de ''Klaasohms'' op [[Borkum]] en soortgelijke gebruiken op [[Helgoland]]. In [[Kreis Nordfriesland|Noord-Friesland]] kende men het ''Hulken'' op het eiland [[Amrum]] en het ''[[Rommelpot (muziekinstrument)|Rummelpottlaufen]]'', zich verkleden en maskers dragen op [[Sylt]] en [[Föhr]], maar dan in de tijd rond kerst en Nieuwjaar. Op [[Wangerooge]] was ''Sunnerklaus'' een verklede en gemaskerde persoon, die kleine kinderen op kerstavond schrik aanjoeg; in het nabijgelegen [[Jeverland]] werd hij - kennelijk naar Hoogduits voorbeeld - ''[[Knecht Ruprecht]]'' genoemd, in [[Kreis Dithmarschen|Dithmarschen]] ''Pulterklas'', in [[Nedersaksen]] ''Bullerklas'', in [[Mecklenburg]] ''Rauklas'' of ''Aschenklas'', in [[Westfalen (streek)|Westfalen]] ''Klas Bur''.<ref>Alexander Tille, ''[https://books.google.nl/books?id=Sdk1AQAAMAAJ Die Geschichte der Deutschen Weihnacht]'', Leipzig 1893.</ref>

== Andere Duitstalige gebieden ==
In Zuid-Duitsland, met name in [[Schwaben (Beieren)|Schwaben]], Franken en andere delen van [[Beieren]], is het Siint-Nicolaasfeest wijd verbreid. In het [[Duits (hoofdbetekenis)|Duitstalige]] deel van [[Zwitserland]] spreekt men van St. Nikolaus of ''Samichlaus'' of ''Santiglaus'' en zit hij op een ezel. De hulp heet ''[[Knecht Ruprecht|Schmutzli]]''. Er worden rijmpjes opgezegd in plaats van liedjes gezongen en hij komt niet uit Spanje, maar uit het bos. Tijdens het [[Klausjagen]] (''Sinterklaas-jacht'') in [[Küssnacht (SZ)|Küssnacht]] wordt St. Nikolaus begeleid door vier [[Schmutzli]]s, die  aan het publiek koekjes uitdelen. Het Klausjagen bevat verder zweepslagen, het luiden van [[koebel]]len en het blazen op [[koehoorn]]s (zoals het [[ossenhoornblazen]], [[boerhoorn]]blazen of [[midwinterhoorn]]blazen). Tijdens [[Chlauschlöpfen]] wordt gepoogd Sinterklaas wakker te maken en naar het dorp te laten komen en tijdens het [[Chlausjagen]] wordt een rondgang door het dorp gemaakt door zes Chlausen.

[[Pelzmärtel|Pelznickel]] (''pelzen'' betekent ranselen en ''Nickel'' komt van Nicolaas, ook wel Belschnickel, Belznickle, Pelznikel of Belznickel genoemd) draagt in zijn zak noten en fruit en deelt dit uit op 6 december. Ondeugende kinderen krijgen klompjes kool en/of een roe (soms in hun sok).

In [[Oostenrijk]] viert men de dag van Nicolo. Diens helpers heten [[krampus]]sen en zien eruit als duivels.

In [[Luxemburg (land)|Luxemburg]] komt Kleeschen of Zinniklos uit de hemel en bezoekt met zijn duistere gezel ([[Houseker]] of Hǒséker) het land. De persoon die de Houseker speelt wordt uitgedost als een paard en meegevoerd aan een ketting. In andere gevallen rijdt hij op een paard of probeert als [[schimmelrijder]] te verschijnen. In weer een andere vorm is hij bekleed met stro en draagt hij de ketting zelf.

<gallery>
Bestand:Krampus Salzburg with bishop and angel.jpg|Uitbeelding van Nicolo in [[Salzburg (stad)|Salzburg]] (met [[krampus]]sen en [[engel]]).
Bestand:St-Nikolaus.jpg|Traditionele rondrit door de stad [[Fribourg (stad)|Fribourg]] op een ezel; 6 december.
Bestand:Nikolaus krampus.jpg|Nikolaus (met staf) en [[krampus]] (met zak en roe); 1896.
Bestand:1986 Haunzenbergersöll Nikolaus.jpg|Nikolaus, [[Krampus]] en [[Knecht Ruprecht]]; 1986.
</gallery>

== Italië ==
De oudste intocht per boot is die van de Italiaanse stad [[Bari (stad)|Bari]], die sinds 1087 − het jaar waarin de relicten van de heilige Nicolaas naar deze plaats werden overgebracht − jaarlijks plaatsvindt.<ref>{{en}}[http://www.stnicholascenter.org/pages/saint-in-bari/ Saint in Bari], St. Nicholas Center </ref>

In het noorden van Italië is in sommige streken een traditie ontstaan die lijkt op het sinterklaasfeest zoals men dat kent in Nederland en België. [[Lucia van Syracuse|Sint-Lucia]] brengt kinderen cadeaus in de nacht op 13 december, vergezeld van haar ezel en haar koetsier. Kinderen kunnen Sint-Lucia een [[verlanglijst]] schrijven en laten bij het naar bed gaan sinaasappels, koekjes en rode wijn voor de heilige achter, of hooi voor de ezel. De kinderen worden gemaand vroeg naar bed te gaan omdat de heilige anders as in hun ogen komt strooien, waardoor ze verblind kunnen raken. De volgende dag zoeken de kinderen hun cadeaus, die in het huis verstopt zijn.

== Oost-Europa ==
In [[Tsjechië]] verkleden kinderen zich in trio's als Sinterklaas, de [[duivel]] en een [[engel]]. Ze gaan dan op de avond van 5 december van deur tot deur om liedjes te zingen voor de bewoners. Hun beloning is snoepgoed.

In Rusland werden alle vormen van religie tijdens het [[communisme|communistische tijdperk]] onderdrukt. Zo verdween in de [[20e eeuw]] ook Sinterklaas, om te worden vervangen door Ded Moroz ([[Grootvadertje Vorst]]), die langskomt op [[Oudejaarsavond|oudjaarsdag]].

<gallery>
Crkva Navjestenja B D M Sv Nikola Opatija 122011 2.jpg|Nikola deelt cadeaus uit in [[Kroatië]]; 2011.
Santa and devil.jpg|Sinterklaas met de [[Satan|duivel]] en [[engel]]en tijdens een viering van Slowaakse immigranten in [[Canada (hoofdbetekenis)|Canada]].
Muzlja Mikulas-Dominik.jpg|Mikulas, [[Servië]]; [[5 december]] [[2010]].
</gallery>

== Germaanse en Noordse parallellen ==
{{Zie ook|Zie ook [[Germaanse mythologie]] en [[Noordse mythologie]]}}
[[Bestand:Grylan1.svg|thumb|[[Grýla]] en de [[Jólasveinar]], stoute kinderen worden meegenomen in de zak.]]
Hoewel veel tradities teruggaan tot de heilige Nicolaas van Myra, zag men in de [[Romantiek (stroming)|Romantiek]] ook parallellen met feesten en vereringen van voor de tijd van het [[christendom]].<ref>[https://historiek.net/de-sinterklaasdiscussie-van-de-19e-eeuw/145429/ De Sinterklaasdiscussie van de 19e eeuw]. Historiek. Url bezocht op 24 november 2021</ref> Zo zag men - in navolging van de theorieën van [[Jacob Grimm]] - overeenkomsten van het rijden over de daken met de Noordse oppergod [[Odin (god)|Odin]], die deze kunst ook beheerste (zie ook [[Wilde Jacht]] en [[Schimmelrijder]]). Nicolaas' uiterlijk leek op het uiterlijk van Odin.<ref>M. Otten, ''Edda'', (Amsterdam: ANBO, 2004), Het lied van Regin (aantekeningen) en het lied van Fafnir (aantekeningen)</ref> Odin reed op een schimmel, de achtbenige [[Sleipnir]], waarmee hij door de lucht vloog. 

Er bestaan geen historische documenten die een oorsprong in de [[Germaanse mythologie]] van het sinterklaasfeest aantonen.<ref>Roelofs, D. (2009) [http://arno.uva.nl/document/143017 ''Zwarte Piet, wie kent hem niet... Een onderzoek naar de ontwikkeling in de beeldvorming van Zwarte Piet in Nederlandse televisieseries'']{{Dode link|datum=november 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Amsterdam: UvA Scripties Online</ref>  {{Ill|Karl Meisen|de}} verwierp − wegens het ontbreken van enig historisch bewijs − de oorsprong vanuit de Germaanse mythologie. Hij wees erop dat het sinterklaasfeest pas lang na de kerstening van de Germanen is ontstaan.<ref>Karl Meisen, ''Nikolauskult und Nikolausbrauch im Abendlande. Eine kultgeographisch-volkskundliche Untersuchung'', 1931</ref>

De overlevering van de verklaring van het sinterklaasfeest uit Germaanse gebruiken is ook beïnvloed door de [[nazi]]tijd. Hoewel het sinterklaasfeest in Duitsland een kleine rol speelde, werd het net als andere traditionele feesten een onderdeel van de [[Groot-Germaanse Rijk|Groot-Germaanse propaganda]]. Ook in de niet-[[nationaalsocialistisch]]e pers verschenen al in jaren twintig en dertig artikelen die wezen naar een eventuele Germaanse oorsprong, maar voor de Nederlandse nationaalsocialistische [[volkskundige]]n stond die duiding van het sinterklaasfeest wel vast. De argumenten die daarvoor werden aangevoerd waren van hetzelfde kaliber als die van de [[pseudowetenschap]]pelijke en propagandistische instituten [[Ahnenerbe]] en [[Alfred Rosenberg|Amt Rosenberg]].<ref>{{dode link}}[https://web.archive.org/web/20170228231132/http://opac-gonext.oclc.org:8180/DB=8/XMLPRS=Y/PPN?PPN=192757865 Jansen, L. (1999) Feest in oorlogstijd.] Kerstmis en Sinterklaas tijdens de Duitse bezetting (gearchiveerd)</ref>

== Literatuur ==

* Karl Meisen, ''Nikolauskult und Nikolausbrauch im Abendlande. Eine kultgeographisch-volkskundliche Untersuchung'', 1931. herdr. Düsseldorf 1981
* Werner Mezger, ''Sankt Nikolaus: zwischen Kult und Klamauk Zur Entstehung, Entwicklung und Veränderung der Brauchformen um einen populären Heiligen'', 1993
* Robert Tobler, ''[[iarchive:siebenmalnikolau0000tobl|Siebenmal Nikolaus]]'', Zürich en Keulen 1984 (kinderboek)
{{Appendix}}
{{Navigatie Sinterklaas}}

[[Categorie:Sint-Nicolaasfeest]]
[[Categorie:Duitse folklore]]
[[Categorie:Duitse feestdag]]
[[Categorie:Franse folklore]]
[[Categorie:Franse feestdag]]
[[Categorie:Oostenrijkse folklore]]
[[Categorie:Oostenrijkse feestdag]]
[[Categorie:Tsjechische folklore]]
[[Categorie:Tsjechische feestdag]]
[[Categorie:December]]
[[Categorie:Christelijke feestdag]]