Brontekst bekijken van Rolpaard

[[Afbeelding:Rolpaard.jpg|thumb|right|Demonstratierolpaardje - eind 18<sup>e</sup> eeuw]]   
Een '''rolpaard''' is een voertuig met vier wielen dat op oudere (oorlogs)schepen werd gebruikt om een [[Kanon (geschut)|kanon]] te dragen en te manipuleren. Het werd ook wel 'rampaard' genoemd. Een vergelijkbaar tuig werd op land meestal [[affuit]] genoemd.

== Overzicht ==    
De grote verscheidenheid aan kanonnen van [[gietijzer]] en [[brons]], die in de loop van de minstens vijf eeuwen van zee-oorlogvoering als [[scheepsgeschut]] zijn gebruikt, heeft logischerwijs ook een eindeloze rij aan rolpaardmodellen ten gevolge gehad. Kanonnen hadden [[Kaliber (wapen)|kalibers]] tussen 2 en 48 pond (kogelgewicht) of 6 tot 20&nbsp;cm binnendiameter (minstens het dubbele voor de buitendiameter), bij een lengte tussen 1 en 4 meter en een gewicht tussen 200 en 10.000 kilo. Dat alles werd gedragen door een rolpaard van hout, soms [[iep]]en, voor de kleinere, maar vaker [[eik]]en, voor de grotere rolpaarden.

== Historie ==
De historische ontwikkeling van het rolpaard loopt parallel aan die van het [[scheepsgeschut]]; als dat zwaarder wordt, gaat het rolpaard natuurlijk mee.

[[Afbeelding:Rolpaarden Ned.jpg|thumb|right|Twee rolpaarden, één uit de 17e en één uit de 18<sup>e</sup> eeuw]]

== Ontwikkeling ==
Een rolpaard is bij uitstek een gebruiksvoorwerp, een middel, geen doel. Doel was het raak schieten met een kanon, daar ging bij de productie dan ook de meeste aandacht naar uit, ook al vanwege de kosten van het ijzer- en bronsgieten. Men beheerste het [[legering|legeren]] van [[Staal (legering)|staal]] nog niet goed. Een rolpaard is een begrijpelijk stuk gereedschap, dat gemakkelijk gemaakt en vervangen kon worden. Het maakte een evolutie door en werd aangepast naar de ideeën van de gebruikers.

De eerste afbeeldingen op schilderijen laten een kar zien, met vlakke bodem en daarop gezet de twee 'wangen' ([[klamp (werktuig)|klampen]]). Veel ijzersmeedwerk was nodig op de zijkanten om de dikke, houten assen met de wielen stevig aan het geheel te bevestigen. Alles werd [[Klinken (verbinding)|geklonken]], alleen de wielen en de beugels over de [[Tap (kanon)|tappen]] van het kanon werden met [[spie]]ën vastgezet.

Later, in de 18<sup>e</sup> eeuw, werden ijzerlegeringen met grotere sterkte in gebruik genomen en kon men sterkere [[schroefdraad]] maken. Het smeedwerk aan de buitenkant werd vervangen door lange, doorgeboorde pennen met schroefdraad en [[Moer (verbinding)|moeren]], waardoor een rolpaard demonteerbaar werd en de onderdelen ervan makkelijker te vervangen. Ook de bodemplaat, die het geheel te zwaar maakte, werd vervangen door een korte horizontale plaat achter, tussen de wangen om de richt[[Wig (gereedschap)|wig]] op te plaatsen. Aan de voorzijde verbond een verticale plaat, het 'kalf', de wangen. Ten slotte werd er vaak een horizontale ronde stootrand aan de voorkant aangebracht. Deze drie verbindingen werden ook met ijzeren staven en moeren 'doorgebout'. De [[as (mechanica)|assen]] werden makkelijk wisselbaar, want de verticale pennen die de delen van de wangen bij elkaar hielden, gingen ook door de assen en werden vastgezet met spieën.

== Gebruik ==    
[[Afbeelding:toebehoren van een rolpaard.jpg|thumb|right|rolpaard - toebehoren]]
[[Afbeelding:koevoeten.jpg|thumb|right|twee koevoeten, - eind 18<sup>e</sup> eeuw]]     
Aan boord van (oorlogs)schepen werd elk groter kanon op de onderste dekken bediend door soms wel acht personen. Een rolpaard met kanon kon met twee stellen [[talie]]s, één stel verbonden naar achteren aan het dek, het andere stel naar voren verbonden aan de scheepswand, heen en weer worden gehaald. Een derde touw van vaste lengte, soms wel 10&nbsp;cm dik, de 'broeking', was achterlangs het kanon, of door twee grote gaten in de wangen van het rolpaard, aan weerszijden aan de scheepswand bevestigd.

De kanonnen uit die tijd waren [[Voorlader (wapen)|voorladers]], en dat bracht veel werk met zich mee dat soms, om snelheid te winnen, hangend buiten het schip werd uitgevoerd.
Een vuurcyclus van een kanon begon met het aan twee talies naar binnen halen van het rolpaard, door vier man. Daarna werd de loop van binnen schoongemaakt door een man met een krabber en een [[pompstok]]. Een tweede man opende met een prikker of een boor het ontsteekkanaal. Nummer drie gebruikte de [[kogelmaat]] om vast te stellen of de kogel niet te groot of te klein was. Daarna werd de [[Buskruit|kruitlading]], de [[Kardoes (vuurwapen)|kardoes]] of cartouche, die door de [[kruitloper]] uit de kruitkamer onder/achter in het schip was gehaald, met een koperen of houten lepel ingevoerd. Een papieren of katoenen prop en vervolgens de kogel werden eraan toegevoegd en het geheel werd afgesloten door een prop van papier of katoenspinsel om te voorkomen dat de kogel uit de loop rolde. Met een stamper werd het geheel gefixeerd.

Dan werd met een tweede stel talies het samenstel tegen de scheepswand strak gezet, maar niet gefixeerd, in de juiste horizontale richting. Daartoe dienden de ronde stootrand en een [[Koevoet (gereedschap)|koevoet]]. De verticale richting, de [[Elevatie (ballistiek)|elevatie]], werd ingesteld met één of twee zware houten wiggen tussen het achtereinde ([[kulas]]) en de bodem van het rolpaard. Daarna werd het ontsteekkanaal volgegoten met een beetje kruit. Soms werd dat voorbereid door rietjes van tevoren met kruit te vullen en in het ontsteekkanaal of "zundgat" te steken. Nadat iedereen afstand nam werd de lont ontstoken en afgeteld.

Het derde touw, de broeking, was zo lang dat het bij het schot de daarbij optredende [[terugslag]] van het rolpaard kon opvangen, zonder dat het bedienende personeel in gevaar kwam.

== Constructie ==
[[Afbeelding:Antoine Morel-Fatio pl10.jpg|thumb|right|Een rolpaard met een 36 ponder en tuigage onderdeks opgesteld]]   Rolpaarden werden niet op scheepswerven vervaardigd, maar bij een [[blokkenmakerij]] of een speciale werkplaats. Ze werden wel op bestelling gemaakt, maar dan via de scheepsmagazijnen van de [[Vereenigde Oostindische Compagnie|VOC]], de [[West-Indische Compagnie|WIC]] of de [[Admiraliteit]] bij de inrichting van de schepen geleverd. De inrichting en het opzetten van de tuigage van de schepen gebeurde niet op de werf, maar na de tewaterlating elders. Bijna alle materialen werden dan betrokken via zo'n magazijn.

Een opvallend constructiegegeven is dat vrijwel alle delen van ongeveer gelijke houtdikte zijn, zelfs de diameter van de (houten) assen, terwijl die meestal overeenkomt met het kaliber van het te dragen kanon. De wielen zijn meestal samengesteld uit twee kruislings gemonteerde platen hout, samen ook weer ter dikte van het kaliber. De voorwielen zijn vaak groter dan de achterwielen om de ronding van het dek te compenseren. De hoogte van een rolpaard was enigszins afhankelijk van de positie in het schip. De geschutpoorten zaten weliswaar per dek meestal op dezelfde hoogte, maar niet altijd. Het was gebruikelijk om de vuurmond op ongeveer één derde van de hoogte van de geschutpoort te positioneren.

Dit had tot gevolg dat de wangen meestal uit twee stukken bestonden, die met een stevige tandverbinding en het nodige ijzerwerk aan elkaar waren verbonden, teneinde de vereiste hoogte (soms wel een meter) te bereiken. De twee wangen stonden in een hoek ten opzichte van elkaar zodat de tappen volledig ondersteund konden worden, maar er tegelijkertijd ruimte was voor de [[kulas]], die een veel grotere diameter had. [[taps (vorm)|Tapsheid]] tussen 1 op 10 en 1 op 20 was heel gewoon.

==Bronnen==
* Witsen, Nicolaes; (1671); ''Aeloude en Hedendaegsche Scheeps-bouw en Bestier''; Bewerkt A.J. Hoving 1994. 
* Yk, Cornelis van; (1697); ''De Nederlandsche Scheepsbouwkonst opengesteld'', zie [https://archive.org/details/gri_33125012921124].
* Fischer, J.F. Fzn.; (1997); '' 's Lands Schip van Oorlog Delft''.
* Boudriot, J.; Berti, H; (1992); ''L'artillerie de mer: marine française 1650-1850''. 
* Mondfeld, W. zu; e.a.; (1988); ''Schiffsgeschütze 1350 zu 1870''.

[[Categorie:Vuurwapentechniek]]