Brontekst bekijken van Retabel

[[Bestand:Mariaretabel Sint-Laurentiuskerk (Bocholt) 27 september 2019.jpg|miniatuur|[[Antwerps retabel]] in de [[Sint-Laurentiuskerk (Bocholt)]]]]
[[Bestand:010005Kraków.jpg|thumb|Het beroemde altaarretabel van de middeleeuwse beeldsnijder [[Veit Stoss]] in de [[Mariakerk (Krakau)|Mariakerk]] in [[Krakau]]]]
[[Bestand:Krefeld, Hüls, St. Cyriakus, 2012-09 CN-11.jpg|thumb|Gotisch retabel met gesneden reliëf en geschilderde zijpanelen, Sint-Cyriacuskerk, [[Krefeld]]-[[Hüls]]]]
Een '''retabel''', ook wel '''altaarretabel''', is een [[liturgisch]] [[schilderij|schilder]]- of [[beeldhouwwerk]], dat bedoeld is om in een [[kerkgebouw]] op een [[altaar (religie)|altaar]] te plaatsen of aan de muur achter een altaar te bevestigen. Meestal bestaat een retabel uit meerdere panelen, al dan niet met scharnieren aan elkaar bevestigd.

Altaarretabels bestaan alleen in de [[katholieke]] traditie. De voorstellingen verwijzen dikwijls naar de [[Bijbel (christendom)|Bijbel]]se persoon of de [[heilig]]e aan wie het altaar is gewijd. Soms zijn in het retabel [[reliekhouder]]s, [[tabernakel (kerk)|tabernakels]] of vrijstaande beelden verwerkt. Geschilderde retabels of altaarstukken tonen vaak een [[donorportret]].

== Etymologie ==
Het woord retabel is afgeleid van de [[Latijn|Latijnse]] woorden ''retro'' (achterkant) en ''tabula'' (bord) omdat een retabel meestal aan de achterkant van een altaar werd geplaatst.

== Geschiedenis ==
In de [[Romaanse kunst|romaanse periode]] bestonden de meeste retabels uit [[edelsmeedkunst|edelsmeedwerk]] of uit steen gehouwen [[Reliëf (beeldhouwkunst)|reliëfs]]. Een voorbeeld van de eerste categorie is het [[Maaslandse kunst|Maaslandse]] [[Triptiek (beeldende kunst)|triptiek]] uit de [[Heilig Kruiskerk (Luik)|Heilig Kruiskerk]] in [[Luik (stad)|Luik]], tegenwoordig in het museum [[Grand Curtius]]. Een voorbeeld van een retabel in steenreliëf is het dubbelreliëf van het [[Westwerkaltaar van de Sint-Servaasbasiliek]] in [[Maastricht]].

In de [[gotische kunst|gotische periode]] werden vooral uit hout gesneden retabels met reliëfvoorstellingen geproduceerd. Vanaf de [[late middeleeuwen]] waren gebeeldhouwde of geschilderde retabels in heel Europa populair. De meeste kerken hadden één of meerdere altaarretabels. Ze hadden doorgaans de vorm van een [[veelluik]] met een vast, gebeeldhouwd middenpaneel en beweegbare, aan twee zijden beschilderde vleugelpanelen. De zijpanelen bleven gedurende vrijwel het hele liturgisch jaar gesloten; alleen op [[feestdag]]en kregen gelovigen het rijk uitgewerkte middendeel en de binnenkant van de zijpanelen te zien.

Toonaangevend waren de [[Brusselse retabels]], die gevarieerd waren naar vorm en thematiek. Ook [[Antwerps retabel|Antwerpse retabels]] werden in de 15e en 16e eeuw naar heel Europa uitgevoerd, tot de [[Canarische Eilanden]] toe. Het derde centrum [[Mechelen (stad)|Mechelen]] specialiseerde zich in [[besloten hofje]]s. Laatgotische Brabantse retabels van onder anderen [[Jan Borreman]] zijn te zien in de [[Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis]] in [[Brussel (stad)|Brussel]]. Een ander voorbeeld is het [[Sint-Columbaretabel]] in de [[Sint-Columbakerk (Deerlijk)|Sint-Columbakerk]] van [[Deerlijk]]. Het [[Maastrichts passieretabel]] uit ca. 1530 in de [[Sint-Servaaskapel (Maastricht)|dagkapel]] van de [[Sint-Servaasbasiliek (Maastricht)|Sint-Servaasbasiliek]] in [[Maastricht]] is een voorbeeld van een laatgotisch [[Maasland (Limburg-Luik)|Maaslands]] retabel. Typisch voor de zuidelijke Nederlanden in deze periode zijn ook de [[besloten hofje]]s.

Vanaf de zestiende eeuw maakte het gebeeldhouwde retabel geleidelijk plaats voor het geschilderde [[altaarstuk]]. Schilders als [[Giovanni Bellini]], [[Rogier van der Weyden]], [[Jheronimus Bosch]] en [[Peter Paul Rubens]] waren hierin gespecialiseerd. Voorbeelden hiervan bevinden zich in kerken in heel Europa en musea wereldwijd.

In Noordwest-Europa hebben veel retabels de [[beeldenstorm]]en van de 16e eeuw niet overleefd. Een uitzondering daarop is onder andere de [[Sint-Leonarduskerk (Zoutleeuw)|Sint-Leonarduskerk]] in [[Zoutleeuw]], waar zich nog zeven laatgotische retabels bevinden. Onderdelen van altaarretabels worden al sinds de 19e eeuw verhandeld op de kunstmarkt. In Zuid-Duitsland en Spanje zijn nog relatief veel retabels compleet bewaard. In de tijd van de [[neogotiek]] herleefde de interesse en werden talloze retabels gemaakt. Na het [[Tweede Vaticaans Concilie]] en de invoering van de [[Mis van Paulus VI]], maakte het traditionele [[hoogaltaar]] met retabel in veel kerken plaats voor het [[volksaltaar]], zonder retabel.

<gallery widths="150" heights="150">
Liège, Grand Curtius. Triptique de la Sainte Croix (Mosan, 1160-70).jpg|Maaslands retabel van verguld koper, [[Grand Curtius]], Luik
Maastricht, basilica di san servazio, interno, rilievo dal vecchio coro occidentale del 1170, 00.jpg|Retabel met dubbelreliëf, [[Westwerkaltaar van de Sint-Servaasbasiliek]], Maastricht
Gregoriusmesse.jpg|Gotisch retabel met centraal reliëf en beelden, [[Dom van Aken]]
Mechelen Peter Paul Rubens - De wonderbare visvangst - O-L-Vrouw-over-de-Dijle 01.jpg|Geschilderd retabel van Rubens, [[Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk]], Mechelen
</gallery>

== Zie ook ==
* [[altaarstuk]]
* [[diptiek]]
* [[Triptiek (schilderij)|triptiek]]
* [[polyptiek (schilderij)|polyptiek]]
* [[antependium]]
[[Categorie:Retabel| ]][[Categorie:Altaar (religie)]][[Categorie:Schilderkunst]][[Categorie:Beeldhouwkunst]]