Brontekst bekijken van Protestantisme

[[Bestand:Bundesarchiv Bild 183-16879-0021, Wittenberg, Schlosskirche, Hauptportal, Thesentür.jpg|thumb|De Slotkerk te [[Wittenberg (stad)|Wittenberg]], de plaats waar [[Maarten Luther|Luther]] volgens de overlevering zijn [[95 stellingen]] openbaar maakte]]
[[Bestand:Gedaechtniskirche Speyer Sued.jpg|thumb|De [[Gedächtniskirche (Speyer)|Gedächtniskirche]] in [[Speyer]], ter nagedachtenis aan het protest van de Luthersen tegen het beperken van de godsdienstvrijheid]]
{{Zijbalk protestantisme Nederland}}
Het '''protestantisme''' is een van de drie grote [[stroming (religie)|stromingen]] binnen het [[christendom]], naast het [[Rooms-Katholicisme|rooms-katholicisme]] en de [[oosters-orthodoxe kerken]]. De stroming ontstond uit kritiek op praktijken en leerstellingen van de [[Middeleeuwen|middeleeuwse]] katholieke Kerk. In het begin van de zestiende eeuw leidde dit tot diverse pogingen om de kerk daadwerkelijk te hervormen: de [[Reformatie]]. Kenmerkend is dat men zich daarbij beriep op de studie van de Bijbel, niet alleen door theologen maar ook door gewone gelovigen. Navolgers van de hervormer [[Maarten Luther]] kregen met name voet aan de grond in Duitsland en Scandinavië. Daar ontstonden [[Lutheranisme|evangelisch-lutherse]] staats- of landskerken. In Nederland, Zwitserland, Frankrijk en Schotland ontstonden hervormde of [[Gereformeerd protestantisme|gereformeerd]]e kerken, vaak geïnspireerd door de hervormer [[Johannes Calvijn]]. In Engeland behoort de [[Anglicaanse Kerk]] tot het protestantisme.

== Leer ==
De concrete opvattingen van protestantse [[kerkgenootschap]]pen verschillen nogal van elkaar. Dit hangt samen met het feit dat er binnen de protestantse stromingen geen centrale gezagsinstantie wordt erkend. De Bijbel is de enige bron van gezag zowel voor het geloof als voor het leven ([[Sola scriptura]]). De gelovigen bepalen zelf, op grond van hun interpretatie van de Bijbel, wat God van hen verwacht. Kenmerkend is ook dat een authentiek en persoonlijk geloof in (vertrouwen op) Jezus Christus doorslaggevend is in de relatie met God ([[Sola fide]]). Meer vraagt God ook niet om de mens goedgezind te zijn ([[Sola gratia]]). Er is geen bemiddeling door priesters of heiligen nodig om God te benaderen.

== Naam ==
Het woord protestantisme is afgeleid van het [[Latijn]]se woord ''protestari'', wat publiekelijk verklaren of getuigen betekent. De naam gaat terug naar een historische gebeurtenis tijdens de [[Rijksdag van Spiers (1529)]]. Luthers-gezinde vorsten en steden dienden daar een bezwaarschrift in (een ''Protestatio'' in de ambtenarentaal) tegen de poging van keizer [[Keizer Karel V|Karel V]], om de beginnende kerkhervorming terug te draaien. De naam protestanten werd eerst vooral gebruikt door de tegenstanders van de hervormingsgezinde vorsten - zij noemden zich zelf liever evangelisch - maar werd gaandeweg de overkoepelende term waarmee men alle christenen die zijn voortgekomen uit de Reformatie aanduidt.<ref>J. A. Verveen, [http://www.digibron.nl/search/detail/11aa14e8dea58f25669a7ec6bf503649/naam-protestanten-geboren-op-de-rijksdag-van-spiers 'Naam protestanten geboren op de Rijksdag van Spiers'], Digibron, Kenniscentrum Gereformeerde gezindte, 16 december 1982</ref>

== Geschiedenis ==
{{Zie ook|zie ook [[Protestantisme in Nederland]]}}
Zonder ze voorlopers van de Reformatie te noemen, zijn verwante protestbewegingen ook in de Middeleeuwen zelf te vinden. Zo lijken de ideeën van de Engelsman [[John Wycliffe]], die in de [[14e eeuw]] aan de eerste Engelse vertaling van de [[Bijbel (christendom)|Bijbel]] begon en zich verzette tegen de macht en rijkdom van de Kerk, sterk op die van de 16de eeuwse Reformatie. Ook de [[Tsjechië|Tsjechische]] hoogleraar [[Johannes Hus|Jan Hus]] wees aan het begin van de [[15e eeuw]] op grote gebreken in de organisatie van de kerk, m.n. verzette hij zich tegen het gezag dat de [[paus]] claimde. De Kerk zou gezuiverd moeten worden van on-bijbelse invloeden, was de gedachte. Ook kenmerkend voor veel reformatoren (Wyclif, Hus, later ook Luther) is het beroep op de vorst en lokale adel tegenover de paus en de geestelijkheid.

Een belangrijke omwenteling vond plaats in 1517, toen Martin Luther (een Augustijner monnik en professor in Wittenberg) [[95 stellingen]] publiceerde over de boete en de aflaat. Hij keerde zich met name tegen de handel in [[aflaat|aflaten]], waarmee de Rooms-Katholieke Kerk zichzelf financierde, mede om de bouw van de [[Sint-Pietersbasiliek|Sint-Pieter]] in Rome te bekostigen. Rond dezelfde tijd bracht Zwingli in Zwitserland een soortgelijke beweging op gang. Hun ideeën verspreidden zich snel door Europa, geholpen door de in de 15e eeuw uitgevonden [[boekdrukkunst]], en waren een belangrijke aanzet voor de [[Reformatie]]. Luther werd als ketter veroordeeld en in 1521 in de ban gedaan.

Op de [[Rijksdag van Spiers (1526)|Rijksdag van Spiers]] in 1526, waar de leiders van het Heilige Roomse Rijk bijeenkwamen, was besloten dat de vorstendommen die de Reformatie hadden doorgevoerd rechtszekerheid zou worden verschaft en dat de vorsten vrije keuze zouden hebben in de organisatie van de eredienst. Toen dit besluit op de [[Rijksdag van Spiers (1529)|Rijksdag van Spiers]] van 1529 werd teruggedraaid, protesteerden de lutherse deelnemers. De protestanten beriepen zich op het recht om zelf de eredienst te mogen organiseren, dat hen eerder was toegekend. Keizer Karel V was niet in staat om de opstandige vorsten tot de orde te roepen, zodat er ''de facto'' een scheiding plaatsvond in de kerk. In de jaren 1540 leidde dit tot de eerste gewapende conflicten (godsdienstoorlogen), die erin resulteerden dat uiteindelijk de vorst van een gebied bepaalde welke van de twee christelijke kerkvormen (rooms-katholieke of protestantse) zijn onderdanen zouden moeten aanhangen. Dit principe is het ''cuius regio, eius religio'' principe: In wiens gebied men woont, diens godsdienst moet men belijden. In het noorden en westen van Europa overheerste het protestantisme, en werden katholieken tot tweederangsburgers gereduceerd, in midden en zuid-Europa bleef het rooms-katholicisme dominant. Omdat kerk en staat niet juridisch gescheiden waren, liepen godsdienstige en machtspolitieke kwesties altijd door elkaar. In de late 16e en vroege 17e eeuw woedde er dientengevolge in West- en Centraal-Europa een reeks van oorlogen waarin de strijd tussen Rome en diverse soorten protestantisme een rol speelde. Bekend zijn de [[hugenoten]]oorlogen in [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]] en de [[Dertigjarige Oorlog]], in [[Duitsland (hoofdbetekenis)|Duitsland]]. Ook in de [[Nederlandse Opstand]], die zou uitlopen op de [[Tachtigjarige Oorlog]], hoort in dit rijtje thuis.

Bij de [[Godsdienstvrede van Augsburg]] in [[1555]] en bij de [[Vrede van Westfalen]] in [[1648]] kwam het tot een territoriale afbakening, waarbij Duitse vorsten hun lutherse, calvinistische of katholieke geloof aan hun onderdanen konden voorschrijven. In Frankrijk kende [[Hendrik IV van Frankrijk|Hendrik IV]] in [[1598]] met het [[Edict van Nantes]] beperkte godsdienstvrijheid toe aan de hugenoten; dit edict werd in [[1685]] herroepen door [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]]. Pas in de [[19e eeuw]] zou individuele godsdienstvrijheid gemeengoed worden in [[West-Europa]].

== Praktische verschillen tussen protestantisme en rooms-katholicisme ==
[[Bestand:Pope cartoon.jpg|thumb|16e-eeuwse protestantse spotprent van de paus]]
Belangrijke praktische en uiterlijke verschillen tussen het protestantisme en het katholicisme zijn:
* Binnen de meeste stromingen in het protestantisme berust alle gezag bij de [[Bijbel (christendom)|Bijbel]] (sola scriptura). Binnen het rooms-katholicisme wordt hiernaast ook het gezag van de [[Traditie (christendom)|traditie]] en het [[leergezag]] ([[apostolische successie]]) erkend.
* Binnen de rooms-katholieke kerkstructuur bestaat een [[Hiërarchie van de katholieke kerk|hiërarchie]] met priesters, bisschoppen en de paus (episcopale structuur). Binnen het [[lutheranisme]] en het [[anglicanisme]] komt deze episcopale structuur in iets gewijzigde vorm terug, maar binnen het [[calvinisme]] heeft men gekozen voor een democratische kerkstructuur met door alle kerkleden (trapsgewijs) gekozen synodes.
* Binnen het katholicisme kent men een [[Mariaverering|Maria-]] en [[heiligenverering]]. Binnen het protestantisme, meer bepaald het calvinisme, wordt aan hen geen bijzondere voorbiddersrol toegekend en wordt het richten van verzoeken om voorbede aan hen als een vorm van christelijke afgodendienst gezien: [[solus Christus]].
* Als afgeleide hiervan verschilt ook het uiterlijk van de kerkgebouwen: rooms-katholieke kerken zijn versierd met beelden van heiligen, afbeeldingen van Bijbelse patronen en veel andere versiering (lekenboeken), veel protestantse kerken kennen geen beelden. Protestantse kerken verschillen per stroming in de hoeveelheid aan versiering. Binnen het lutheranisme is vaak wel plaats voor versieringen als muurschilderingen, binnen het calvinisme is dit veel minder het geval ([[sola scriptura]]).
* De meeste stromingen binnen het protestantisme kennen twee [[sacrament]]en ([[doop (sacrament)|doop]] en [[Heilig Avondmaal|avondmaal]]) in plaats van zeven binnen de Rooms-Katholieke Kerk, omdat de reformatoren de onderbouwing van de overige vijf naar eigen zeggen onvoldoende in de Bijbel konden terugvinden ([[sola scriptura]]).
* Het protestantisme gelooft dat iemands zonden vergeven worden door het geloof in Jezus Christus ([[sola fide]]). In de Rooms-Katholieke Kerk kan dit door het verkrijgen van de [[absolutie]] na het [[biecht]]en van de zonde tegenover een [[priester]].
* Binnen het protestantisme wordt gesproken over het [[heilig Avondmaal]], binnen de Rooms-Katholieke Kerk over de [[Eucharistie]]. Opvattingen binnen het protestantisme over het heilig avondmaal variëren per stroming. Algemeen wordt binnen het protestantisme Jezus' lijden voor de zonden herdacht. In de Rooms-Katholieke Kerk wordt het offer van Jezus Christus bij elke [[Mis]] opnieuw tegenwoordig gesteld.
* Het ambt van predikant bij de protestanten is niet-sacramenteel en verenigbaar met het huwelijk, het ambt van priester bij de katholieken is sacramenteel en [[celibaat|celibatair]] (behalve voor mannelijke gehuwde dominees en anglicaanse en orthodoxe priesters die tot de Rooms-Katholieke Kerk zijn overgegaan: zij kunnen als gehuwde tot priester gewijd worden in afzonderlijke delen van de Rooms-Katholieke Kerk).
* Een aantal protestantse kerkgenootschappen worden ook vrouwen toegelaten tot het [[Kerkelijk ambt|ambt]], en kunnen dus [[dominee]] of [[priester]] worden (de term verschilt per stroming). In de Rooms-Katholieke Kerk kunnen vrouwen wel leidinggevende taken op zich nemen, maar kunnen niet de bijbehorende wijding krijgen.
* De katholieken gebruiken een [[altaar (religie)|altaar]] en [[wierook]] tijdens de viering; de protestanten gebruiken deze elementen meestal niet.
* Katholieken spreken van een mis of (eucharistie)viering, waar protestanten doorgaans het woord dienst gebruiken.
* Protestanten vieren de dienst altijd in de landstaal, terwijl de katholieken dat pas na de [[Tweede Vaticaans Concilie]] ook gingen doen. Voorheen vierden de katholieken de mis uitsluitend in het Latijn.

== Stromingen ==
[[Bestand:Protestant branches.svg|thumb|Tijdlijn van de protestantse stromingen (internationaal)]]
Het protestantisme bestaat uit een groot aantal verschillende stromingen. In tegenstelling tot in de Rooms-Katholieke Kerk is er geen centraal gezag dat de leer van de protestantse kerkgenootschappen bepaalt. Dit heeft in het verleden geleid tot een groot aantal afscheidingen op landelijk en internationaal niveau. Het meest recente voorbeeld is het ontstaan in 2004 van de [[Hersteld Hervormde Kerk]] en de [[Voortgezette Gereformeerde Kerken in Nederland]], die zich hebben afgesplitst van de [[Nederlandse Hervormde Kerk (hoofdbetekenis)|Nederlandse Hervormde Kerk]] en de [[Gereformeerde Kerken in Nederland]] toen deze kerkgenootschappen samen met de [[Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden|Evangelisch-Lutherse Kerk]] opgingen in de [[Protestantse Kerk in Nederland]]. Sommige van de protestantse stromingen zijn internationaal verbreid, hoewel de meeste georganiseerd zijn in landelijke [[kerkgenootschap]]pen.

=== Internationaal ===
In de 16e eeuw zijn er heel veel hervormingsbewegingen geweest. Velen hebben slechts een kort bestaan geleid. Ze zijn onderdrukt, uitgeroeid of sloegen niet echt aan.<ref>{{Citeer boek|titel=De Reformatie. Het Europese huis gedeeld 1490-1700|auteur=Diarmaid Macculloch|taal=nl}}</ref> Tegenwoordig onderscheidt men vier grote hoofdstromingen die in hun ontstaan teruggaan tot de eeuw van de Reformatie.
# [[Lutheranisme]]
# [[Gereformeerd protestantisme]], soms ook [[calvinisme]] genoemd, of in Schotland het [[presbyterianisme]]
# [[Anabaptisme]], in Nederland meestal [[doopsgezinden]] genoemd
## Hieruit is in de Verenigde Staten het [[baptisme]] voortgekomen
# [[Anglicanisme]], in de Verenigde Staten meestal [[episcopalisme]] genoemd
## Hieruit is het [[methodisme]] voortgekomen.

Ook stromingen die zich los hebben gemaakt van de bestaande protestantse kerkgenootschappen, zoals de [[pinksterbeweging]] (begin 20e eeuw), worden ook tot het protestantisme gerekend.

=== In Nederland ===
==== Kerkgenootschappen ====
[[Bestand:Gereformeerd.svg|thumb|Ontstaan van de verschillende protestantse stromingen in Nederland]]
[[Bestand:Ontstaansgeschiedenis van kerken in Nederland.jpg|thumb|Ontstaansgeschiedenis van protestantse kerkgenootschappen in Nederland]]
{{Zie hoofdartikel|Protestantisme in Nederland}}

Lutheranisme
* In 2004 is de [[Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden|Evangelisch-Lutherse Kerk]] meegegaan in het fusieproces van de [[Protestantse Kerk in Nederland]]. Sindsdien bestaan er nog wel Lutherse gemeenten binnen deze kerk.

Gereformeerd protestantisme:<br />
In Nederland is de Protestantse Kerk het grootste protestantse kerkgenootschap. Daarnaast is er een groot aantal gereformeerde en protestantse kerken. Dit zijn kerken die zich oorspronkelijk van de Nederlandse Hervormde Kerk hebben afgescheiden of weer afscheidingen zijn van de afgescheidenen.
* [[Protestantse Kerk in Nederland]], fusie van de voormalige:
** [[Nederlandse Hervormde Kerk (hoofdbetekenis)|Nederlandse Hervormde Kerk]]
** [[Gereformeerde Kerken in Nederland]]
** [[Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden|Evangelisch-Lutherse Kerk]]
* [[Remonstranten|Remonstrantse broederschap]]
* [[Nederlandse Gereformeerde Kerken]], fusie van de voormalige:
** [[Gereformeerde Kerken vrijgemaakt]]
** [[Nederlands Gereformeerde Kerken]]
* [[Christelijke Gereformeerde Kerken]]
* [[Oud Gereformeerde Gemeenten in Nederland|(Oud-)]][[Gereformeerde Gemeenten]] [[Gereformeerde Gemeenten in Nederland|(in Nederland)]]
* [[Hersteld Hervormde Kerk]]
* [[Vrijzinnige Geloofsgemeenschap NPB]]
* [[Zwinglibond]]

Anabaptisme:
* [[Doopsgezinden|Alg. Doopsgezinde Sociëteit]]
* [[Baptisme|Baptisten]]

Andere kerkgenootschappen:
* [[Leger des Heils]]
* [[Kerk van de Nazarener]]
* [[Evangelisch christendom|Evangelische]] gemeenten
* [[Pinksterbeweging|Pinkstergemeenten]]
* [[Vrije Evangelische Gemeenten]]
* [[Vergadering van gelovigen]]
* [[Zevendedagsadventisten]]
* [[Jehova's getuigen]]

==== Protestantse maatschappelijke organisaties ====
In de [[20e eeuw|twintigste eeuw]] heeft de [[verzuiling]] geleid tot uiteenlopende organisaties op specifiek protestantse grondslag. Voorbeelden hiervan zijn:
* Organisaties:
** [[Stichting voor Christelijke Filosofie]] (SCF)
* Omroepverenigingen:
** [[Reformatorische Omroep]] (RO)
** [[Evangelische Omroep]] (EO)
** [[Nederlandse Christelijke Radio Vereniging|NCRV]]
** [[VPRO]] (actief protestants tot in de jaren 60)
* Politieke partijen
** [[Staatkundig Gereformeerde Partij|SGP]]
** [[Anti-Revolutionaire Partij|ARP]] en [[Christelijk-Historische Unie|CHU]] (beide in 1980 opgegaan in het [[Christen-Democratisch Appèl|CDA]])
** [[Gereformeerd Politiek Verbond|GPV]] en [[Reformatorische Politieke Federatie|RPF]] (in 2001 gefuseerd tot [[ChristenUnie]])
** [[Evangelische Volkspartij (Nederland)|EVP]] (in 1990 opgegaan in [[GroenLinks]])
* Kranten
** [[Reformatorisch Dagblad]]
** [[Nederlands Dagblad]]
** [[Friesch Dagblad]]
** [[Trouw (krant)|Trouw]]
* Reformatorische en protestants-christelijke universiteiten
** [[Protestantse Theologische Universiteit]]
** [[Theologische Universiteit Apeldoorn]]
** [[Theologische Universiteit Kampen (Broederweg)]]
* Daarnaast hebben een aantal universiteiten van oudsher opleidingen voor het predikantschap in de protestantse kerken:
** [[Vrije Universiteit Amsterdam|Vrije Universiteit]]
** [[Universiteit Utrecht]]
** [[Universiteit Leiden]]
** [[Rijksuniversiteit Groningen]]
* Reformatorische en protestants-christelijke scholen, o.a.:
** [[Christelijke Hogeschool Ede]]
** gereformeerde hogeschool [[Viaa]] te Zwolle
** [[Evangelische Hogeschool|Evangelische Hogeschool Amersfoort]]
** [[Hogeschool Ichtus Rotterdam]]
** [[Driestar Hogeschool|Hogeschool Driestar educatief Gouda]]
** Evangelische Theologische Hogeschool
** [[Azusa theologische hogeschool]]

=== In België ===
In België vormen de protestanten een minderheid van naar schatting 2 à 3% van de bevolking. Een van de protestantse kerkgenootschappen is de [[Verenigde Protestantse Kerk in België]] (VPKB), in 1978 ontstaan uit een fusie tussen de Protestantse Kerk van België, de Hervormde Kerk van België en de Gereformeerde Kerken in België. Zij heeft ruim honderd plaatselijke gemeenten (zowel aan de Nederlandstalige als de Franstalige kant van België). Evenals in Nederland vinden [[Evangelicaal christendom|evangelische kerken]], de [[Pinksterbeweging]]en en andere [[charismatische beweging]]en steeds meer aanhang. Zij hebben zich voor het grootste deel verenigd in de [[Federale Synode van Protestantse en Evangelische kerken in België]]. De VPKB en de Federale Synode vormen sinds 2003 samen de [[Administratieve Raad van de Protestants-Evangelische Eredienst]] (ARPEE) een administratieve vertegenwoordiging richting de Belgische staat. De laatste tijd groeit de protestantse gemeenschap met name door migratie van protestants-evangelischen uit Afrika en Zuid-Amerika.<ref>http://www.o-re-la.org/index.php?option=com_k2&view=item&id=1944:rapport-orela-2016-les-religions-et-la-la%C3%AFcit%C3%A9-en-belgique&Itemid=85&lang=en</ref>

Protestantse opleidingen:
* [[Faculteit voor Protestantse Godgeleerdheid (Brussel)|Faculteit voor Protestantse Godgeleerdheid]] te [[Brussel (stad)|Brussel]]
*[[Evangelische Theologische Faculteit Leuven|Evangelische Theologische Faculteit]] (ETF) te [[Leuven (hoofdbetekenis)|Leuven]]-[[Heverlee]]
* [[Continental Theological Seminary]] in [[Sint-Pieters-Leeuw]]

== Voetnoten ==
{{References}}

{{Zusterproject klein
| commons     = 
| commonscat  = Protestantism
| wikiatlas   = 
| wikispecies = 
| wiktionary  = protestantisme
| wikibooks   = 
| wikisource  = 
| wikiquote   = 
| wikinews    = 
| wikinewscat = Protestantisme
| wikivoyage  = 
}}
{{Navigatie protestantisme}}
{{Navigatie christendom}}

[[Categorie:Protestantisme| ]]