Brontekst bekijken van Poorter

[[Bestand:Overzicht vanaf de kerktoren naar het westen met stadspoort - Buren - 20375172 - RCE.jpg|thumb|Stadspoort in [[Buren (stad)|Buren]] vanaf de kerk gezien]]
[[Bestand:Stadszegel.png|thumb|Een zegel van de [[poorters van Brussel]] uit 1257 (randschrift: ''INGESIGELE · DER · PORTERS · VAN · BRUSLE'')]]

'''Poorter''' is een in de [[Nederlanden (streek)|Nederlanden]] voorkomende historische benaming voor een [[burger]] die zich het recht verworven had binnen de [[Stadspoort|poort]]en van een plaats met [[stadsrechten]] te wonen en die bijzondere politieke en economische rechten genoot. Het statuut was in principe erfelijk maar kon ook worden gekocht. In dat laatste geval was voor het poorterrecht registratie nodig bij een [[magistraat]] van de stad, in [[Brussel (stad)|Brussel]] bijvoorbeeld bij de [[Amman (functie)|amman]]. In de Nederlanden verdwenen de voorrechten na de Franse invasie en afschaffing van het [[ancien régime]] in [[1794]]-[[1795]]. Er was onderscheid tussen de gewone inwoners van de stad (ingezetenen) en de poorters, die een hoger aanzien genoten vanwege hun afkomst, opleiding, inkomsten, vakmanschap enzovoorts.

De aspirant-burger moest voor het verkrijgen van burgerrechten een zekere som geld betalen om te bewijzen dat hij niet armlastig was en in eigen onderhoud kon voorzien. Er waren religieuze restricties en in tal van steden konden [[Joden]] tot aan de [[Franse Revolutie]] geen burger worden. Ook moest hij, na betaling, een [[eed]] afleggen. Uit de stadsrekeningen van [['s-Hertogenbosch]] blijkt dat in 1693 na het afleggen van de eed 6 [[Nederlandse 1 gulden|guldens]], 4 [[stuiver]]s en 8 [[Oortje (munt)|oortjes]] betaald moest worden om poorter te worden, een behoorlijk bedrag. Sommige steden, zoals [[Deventer]], kenden ook grootburgers, die meer rechten hadden dan de gewone burgers. Ze moesten dan meer betalen.<br>
Ook kon een vrouw poorter worden door met een poorter te trouwen en werden de kinderen uit een poortershuwelijk automatisch ook poorter.

De stad was omringd door een stadsmuur en een gracht en bood daarmee een zekere mate van veiligheid en bescherming aan haar burgers (poorters). 's Avonds tegen donker werden de stadspoorten gesloten door de poortwachter. De [[sleutels van de stad]] werden bij een [[Burgemeester#historisch|burgemeester]] ingeleverd en de volgende dag weer opgehaald. De gehele [[burgerij]] van een stad werd soms '''poorterij''' genoemd.

== Rechten en plichten ==
De poorter had het recht om lid te worden van een [[gilde (beroepsgroep)|gilde]] en ook voor bestuurlijke functies kwam hij in aanmerking. Ook genoot hij het [[burgerrecht]]. De poorter hoefde geen [[tol (recht)|tol]] te betalen en mocht ook [[rechtszaak|rechtszaken]] aanspannen. Wanneer de poorter overleed, hadden de kleine kinderen van de poorter het recht om opgenomen te worden in een [[Burgerweeshuis (algemeen)|Burgerweeshuis]], dat een betere verzorging bood dan een gewoon [[weeshuis]] of armenhuis.<br>Het bijzondere recht van de grootburger was dat hij zijn vee mocht laten grazen op de stadsweide.

De burgerplicht bestond hierin, dat hij [[belastingplicht]]ig was en aan de kosten voor de verdediging van de stad en het onderhoud van de [[verdedigingswerk]]en moest bijdragen.

== Buitenpoorter ==
Een buitenpoorter, ook wel hagepoorter, landpoorter of paalburger, was iemand die de [[burgerrecht]]en van een stad genoot, maar buiten de muren woonde. Deze status bestond over de hele [[Nederlanden (streek)|Nederlanden]], maar vooral in de [[Zuidelijke Nederlanden]]. Wat het begrip precies inhield, kon van stad tot stad variëren. Meestal waren het adellijken die het buitenpoorterschap van een stad bezaten, maar soms ook andere groepen, zoals in [[Maastricht]] de molenaars van de watermolens op de [[Jeker]]. <ref>{{aut|Kornelis Bosch}} (2012): ''Om der stat vriheit wille. Het stadsbestuur van Maastricht tijdens de regering van Jan van Beieren (1389-1418)'', masterscriptie Universiteit van Gent, pp. 61-67 ([https://lib.ugent.be/fulltxt/RUG01/001/891/346/RUG01-001891346_2012_0001_AC.pdf online tekst]).</ref> 

Het buitenpoorterschap werd niet door de kinderen overgeërfd. Wie het buitenpoorterschap wilde verkrijgen, moest poortersgeld betalen. Maar de buitenpoorter was vrijgesteld van belasting aan de heer van het gebied, bijvoorbeeld het recht van de heer om bij overlijden het beste stuk grond te kiezen uit de [[erfrecht|erfenis]]. De buitenpoorter viel niet onder de wetgeving van de plaatselijke heer, maar onder de wettelijke regelingen van de stad waarvan hij het buitenpoorterschap had. Daarnaast konden steden hun buitenpoorters oproepen voor deelname aan stedelijke [[militie]]s. Dit kon nadelig zijn voor de adel en de clerus, die inkomsten misten van welgestelde buitenpoorters. De graven van Vlaanderen probeerden om die reden het buitenpoorterschap in te perken, voor het eerst in 1195, maar ook in de 14e en 15e eeuw, met name in [[Gent]].<ref name="Bosch"/>

== Literatuur ==
*Émile Clerbaut, "La bourgeoisie et les bourgeois dans l'ancien Bruxelles, au point de vue historique et juridique", in: ''Annales de la société royale d'archéologie de Bruxelles'', 1897, nr. 11, [https://archive.org/details/annalessoc11sociuoft/page/398/mode/2up p. 398-415] en 1898, nr. 12, [https://archive.org/details/annalessoc12sociuoft/page/280/mode/2up p. 192-214] en [https://archive.org/details/annalessoc12sociuoft/page/280/mode/2up p. 281-309]
*Jozef Verbeemen, "De buitenpoorterij in de Nederlanden", in: ''Bijdragen voor de geschiedenis der Nederlanden'', XII, 1957, p. 81-99 en 191-217
*Maarten Prak, ''Stadsburgers. Stedelijk burgerschap voor de Franse Revolutie'', 2019. ISBN 9789044641417
{{Appendix}}

[[Categorie:Persoon naar eigenschap]][[Categorie:Geschiedenis van de Nederlanden in de middeleeuwen]][[Categorie:Feodaliteit]][[Categorie:Genealogie]]