Brontekst bekijken van Noord-Brabant

{{Infobox provincie Nederland
| naam            = Noord-Brabant
| vlagafbeelding  = [[Bestand:North Brabant-Flag.svg|125px|border|Provincievlag]]
| wapensafbeelding = [[Bestand:Noord-Brabant wapen.svg|125px|Provinciewapen]]
| kortnaam        = Noord-Brabant
| hoofdstad       = [['s-Hertogenbosch (hoofdbetekenis)|'s-Hertogenbosch]]
| religiejaar     = 2015<ref name="Religie">[https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/83288NED Religieuze betrokkenheid] CBS, 22 december 2016</ref>
| lat_deg         = 51
| lat_min         = 38
| lon_deg         = 5
| lon_min         = 6
| religie         = 48,0% [[Rooms-katholieke Kerk|Rooms-katholiek]]<br>38,8% geen [[Religie|gezindte]] <br />5,6% [[Protestantisme|Protestant]] <br />4,4% [[Moslim]]<br>3,3% overige [[Religie|gezindten]]
| aantalgemeente  = 56
| afbeelding      = {{Kaart provincies Nederland||provincie=Noord-Brabant}}
| Commissaris van Koning = [[Ina Adema]] ([[Volkspartij voor Vrijheid en Democratie|VVD]])
| website         = [https://www.brabant.nl/ www.brabant.nl]
| partijen        = VVD<br />CDA<br />D66<br />GroenLinks<br />PvdA<br />
| detailkaart     = [[Bestand:P10-NB-positiekaart2-gemlabels.png|{{breedtedivbox}}px|Provincie Noord-Brabant, impressie van het landschap en indeling van gemeenten (2021)]]
| iso             = NL-NB
| volkslied       = geen
}}
'''Noord-Brabant''' ([[Brabants]]: ''Broabant'')<ref>[https://web.archive.org/web/20201015144812/http://taal.phileon.nl/nds/brabants.php Uitleg uitspraak in artikel ''Broabants'' op Streektaalwebsite] geraadpleegd op 15 oktober 2020 (gearchiveerd)</ref> ({{Audio|170_Noord-Brabant.ogg|<small>uitspraak</small>}}) is een [[Provincies van Nederland|provincie]] in het zuiden van [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]] en neemt tussen Zeeland in het westen en Limburg in het oosten de centrale positie in. De [[hoofdstad]] is [['s-Hertogenbosch]].  De provincie telt circa 2,5 miljoen inwoners en komt daarmee op de derde plaats in Nederland. In oppervlakte is zij na Gelderland de grootste.<br> Noord-Brabant kent een relatief sterke verstedelijking, waarbij men spreekt van de '[[Brabantse Stedenrij]]'.  [[Eindhoven]] is met ruim 243.000 ingezetenen de grootste stad en is tevens de [[Lijst van grootste gemeenten in Nederland|grootste Nederlandse gemeente]] buiten de [[Randstad (gebied)|Randstad]].

Geworteld in het [[hertogdom Brabant]] bezit de provincie in de 21e eeuw nog een herkenbaar eigen karakter. Dat blijkt onder meer uit de [[Brabants]]e dialecten en tradities als het [[carnaval]] en de [[Schutterij (historisch)|schuttersgilden]]. Het [[katholicisme]] dat eeuwenlang een maatschappelijk dominante factor was, heeft grote invloed gehad op de ontwikkeling van de eigen identiteit van Noord-Brabant. Als gevolg van [[Secularisering|ontkerkelijking]] vanaf het laatste kwart van de 20e eeuw, heeft het katholicisme er sterk aan invloed ingeboet.

De provincie is de derde [[economie (systeem)|economie]] van Nederland, na [[Noord-Holland]] en [[Zuid-Holland]]. De land- en tuinbouwsector is er traditioneel sterk evenals de bosbouw. In de veehouderij is Noord-Brabant de grootste waar het varkens en pluimvee betreft. Van economisch belang zijn verder onder meer de [[maakindustrie|maak-]] en [[kenniseconomie|kennisindustrie]] in de [[Metropoolregio Eindhoven]], de [[procesindustrie]] bij [[Moerdijk (plaats)|Moerdijk]], en het grote aantal [[distributiecentrum|distributiecentra]].<br>
Er zijn veel instellingen voor hoger onderwijs, waaronder een drietal academische. 
{{Inhoud beperkt|3}}

== Naam ==
De naam Brabant is afgeleid van de [[Karolingisch]]e benaming ''pagus Bracbatensis'' (‘[[Brabantgouw]]’). De herkomst van ''Bra(c)-'' is onduidelijk; dit woorddeel houdt mogelijk verband met ''bracha'', een oud woord voor ‘nieuw land’, of met ''braec'', ‘drassig land’. In het tweede deel is ''bant'' (‘gebied’) te herkennen.<ref>[https://onzetaal.nl/taaladvies/braband-brabant-brabanders/ Braband / Brabant, Brabanders]. Onze Taal.</ref>

== Geschiedenis ==
{{Zie hoofdartikel|Geschiedenis van Noord-Brabant}}
=== Wording van de provincie ===
Historisch maakte het gebied dat nu de provincie Noord-Brabant vormt, deel uit van het [[hertogdom Brabant]]. Het hertogdom ontstond in de middeleeuwen en strekte zich uit van 's-Hertogenbosch tot [[Nijvel]]. Het was een welvarend en toonaangevend gewest. Aan die situatie kwam een eind door het uitbreken van de [[Tachtigjarige Oorlog|Nederlandse opstand]]. Het noordelijk deel van Brabant werd veroverd door de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Staatse]] troepen. Bij de [[Vrede van Münster]] in 1648 kwam het veroverde gebied onder de naam [[Staats-Brabant]] bij de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, terwijl het zuidelijke gedeelte Spaans bleef. Ten tijde van de Republiek was Staats-Brabant een zogeheten [[Generaliteitslanden|generaliteitsland]], waarmee het lange tijd geen eigen stem had in het landsbestuur. Deze situatie duurde tot 1796, toen het gewest met autonome status toetrad tot de [[Bataafse Republiek]].

Na de [[Franse Tijd in Nederland|Franse tijd]], bij de stichting van [[Verenigd Koninkrijk der Nederlanden]] in 1815, werden op het grondgebied van het voormalige hertogdom Brabant drie provincies gevormd: Noord-Brabant, [[Antwerpen (provincie)|Antwerpen]] en [[Zuid-Brabant]]. Nadat België zich in 1830 [[Belgische Revolutie|afscheidde van het koninkrijk]], bleef Noord-Brabant bij Nederland, terwijl beide andere provincies Belgisch grondgebied werden.

=== Negentiende eeuw ===
Noord-Brabant maakte in de 19e eeuw een geleidelijke groei van de welvaart mee. De [[landbouw]] was sterk bepalend voor de economie, tot de [[industrialisatie]] op gang kwam. Dat proces begon in de al aanwezige nijverheidssectoren als textiel, [[Leer (stof)|leerlooierijen]] en de [[Schoenmaker (beroep)|schoenmakerijen]]. Ook de [[sigaar|sigarenindustrie]] en de [[klompenindustrie]] kwamen tot bloei. Op de kleigebieden in west Noord-Brabant ontstond een [[suikerbiet]]enteelt met daaraan gerelateerde [[suikerfabriek]]en.<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/13554/seizoensmigratie-in-de-suikerindustrie|titel=Seizoensmigratie in de suikerindustrie|auteur=Ebo Roek|uitgever=Brabants Erfgoed|datum=8 september 2021|bezochtdatum=31 januari 2022}}</ref> Met de komst van [[Koninklijke Philips|Philips]] naar Eindhoven in 1891 ontstond in Noord-Brabant ook een [[maakindustrie]]. Aan het einde van de 19e eeuw waren met name Eindhoven, [[Helmond]] en [[Tilburg]] opkomende industriesteden.<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/4247/industrialisatie-in-twee-golven|titel=Industrialisatie in twee golven|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=31 maart 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201022103232/https://www.brabantserfgoed.nl/page/4247/industrialisatie-in-twee-golven|archiefdatum=2020-10-22|dodeurl=nee}}</ref>

In 1853 werd de bisschoppelijke hiërarchie hersteld, waarmee in Noord-Brabant twee bisdommen werden ingevoerd. De [[Rooms-Katholieke Kerk]] manifesteerde zich sterk in de provincie. Katholieke kloosterorden beheersten grote delen van de ziekenzorg en het onderwijs en de kerk wist zich in vrijwel alle maatschappelijke organisaties de functie 'geestelijk adviseur' te verwerven. Op deze wijze verzekerde de Katholieke Kerk zich van een overheersende rol in zowel het publieke als het persoonlijke leven van veel katholieken.<ref name="rR">{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/3880/het-rijke-roomsche-leven|titel=Het rijke Roomsche leven|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=7 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200812060345/https://www.brabantserfgoed.nl/page/3880/het-rijke-roomsche-leven|archiefdatum=2020-08-12|dodeurl=nee}}</ref>

=== Twintigste eeuw ===
In de periode eind 19e/begin 20e eeuw kreeg de Noord-Brabantse landbouw een impuls door de oprichting van [[landbouwcoöperatie]]s, met name de [[Noordbrabantse Christelijke Boerenbond|NCB]]. Ook de voedingsmiddelenindustrie werd steeds belangrijker, met [[Veghel (plaats)|Veghel]] als centrum.<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/6262/de-cooperatieve-handelsvereniging-te-veghel|titel=De coöperatieve Handelsvereniging te Veghel|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=7 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200928060037/https://www.brabantserfgoed.nl/page/6262/de-cooperatieve-handelsvereniging-te-veghel|archiefdatum=2020-09-28|dodeurl=nee}}</ref>

Tijdens de [[Tweede Wereldoorlog]] werd veel schade toegebracht aan de industrie en de infrastructuur. Na de bevrijding van de provincie in 1944 werd de schade met succes hersteld tijdens de [[Wederopbouw#Wederopbouw in Nederland|Wederopbouw]]. Tot de jaren 1960 nam de welvaart weer toe, maar daarna daalde de werkgelegenheid in de traditionele industrie sterk en veel bedrijven in de textiel- en lederindustrie beëindigden hun activiteiten. Enkele decennia later kwamen ook moderne industrieën als Philips en [[DAF (fabrikant)|DAF]] in de problemen.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1990/10/05/operatie-centurion-moet-personeel-philips-mobiliseren-6943073-a76688|titel=Operatie Centurion moet personeel Philips mobiliseren|uitgever=[[NRC Handelsblad|NRC]]|datum=5 oktober 1990|bezochtdatum=1 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211031230732/https://www.nrc.nl/nieuws/1990/10/05/operatie-centurion-moet-personeel-philips-mobiliseren-6943073-a76688|archiefdatum=2021-10-31|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1996/10/07/paccar-doet-bod-van-933-miljoen-bedrijf-vs-neemt-daf-7326904-a148689|titel=Paccar doet bod van 933 miljoen; Bedrijf VS neemt DAF Trucks over|uitgever=NRC|datum=7 oktober 1996|bezochtdatum=1 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211031230803/https://www.nrc.nl/nieuws/1996/10/07/paccar-doet-bod-van-933-miljoen-bedrijf-vs-neemt-daf-7326904-a148689|archiefdatum=2021-10-31|dodeurl=nee}}</ref>

In diezelfde tijd begon Katholieke Kerk haar dominante positie in Noord-Brabant te verliezen. Er ontstond een massale [[geloofsafval]] die ertoe leidde dat veel kerken in de provincie werden gesloten en dat organisaties als ziekenhuizen, scholen en sport-, muziek- en toneelverenigingen zich onttrokken aan kerkelijke bemoeienis.<ref name="rR" />

In de laatste decennia van de 20e eeuw groeide de [[intensieve veehouderij]] in Noord-Brabant sterk, met een grote veedichtheid van vooral [[Varkenshouderij|varkens]] en [[Pluimveehouderij|pluimvee]].<ref name="BDb">{{Citeer web|url=https://brabant.databank.nl/kiosken/index.html|titel=Brabant Databank|uitgever= Provincie Noord-Brabant|bezochtdatum=28 maart 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200806182606/https://brabant.databank.nl/kiosken/index.html|archiefdatum=2020-08-06|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{citeer web|url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/71923ned/table?ts=1585653018928|titel=Landbouw; dieren naar klassenindeling aantal dieren, regio, 2000 - 2009|uitgever=[[Centraal Bureau voor de Statistiek|CBS]]|bezochtdatum=31 maart 2020}}</ref>

=== Eenentwintigste eeuw ===
In reactie op de massaontslagen bij DAF, Philips en hun toeleveranciers stimuleerde de [[Metropoolregio Eindhoven]] intensieve samenwerking tussen bedrijven, overheden en kennisinstellingen. [[ASML]] groeide uit tot de belangrijkste leverancier van machines voor de [[Halfgeleider (elektronica)|halfgeleiderindustrie]] en er kwam een instroom van buitenlandse bedrijven op gang. Mede daardoor ontwikkelden zich nieuwe groeisectoren zoals [[Auto-industrie#Auto-industrie in Nederland|automotive]], [[Industriële vormgeving|design]] en [[zakelijke dienstverlening]]. Brainport Regio Eindhoven  was in 2018 qua groei de tweede economische regio van Nederland, na de regio Amsterdam.<ref>{{Citeer web|url=https://www.ed.nl/eindhoven/groei-brainport-economie-vlakt-af-naar-3-3-procent~a45ce96a/|titel=Groei Brainport-economie vlakt af naar 3,3 procent|uitgever=Eindhovens Dagblad|datum=20 november 2019|bezochtdatum=9 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20191221022044/https://www.ed.nl/eindhoven/groei-brainport-economie-vlakt-af-naar-3-3-procent~a45ce96a/|archiefdatum=2019-12-21|dodeurl=nee}}</ref> Vanwege de centrale ligging werd Noord-Brabant door veel bedrijven gekozen als de plek waar ze hun [[distributiecentrum]] bouwden.

== Geografie ==
=== Ligging ===
[[Bestand:The Netherlands compared to sealevel.png|thumb|Het deel van Nederland dat boven zeeniveau is gelegen]]
Noord-Brabant grenst in het noorden aan de provincies [[Zuid-Holland]] en [[Gelderland]], in het westen aan [[Zeeland (provincie)|Zeeland]], in het oosten aan [[Limburg (Nederlandse provincie)|Limburg]], en in het zuiden aan de Belgische provincies [[Antwerpen (provincie)|Antwerpen]] en [[Limburg (Belgische provincie)|Limburg]]. Behalve Gelderland en [[Overijssel]] heeft geen andere Nederlandse provincie zoveel 'buren'. Met een landoppervlak van 5.081&nbsp;km² is Noord-Brabant in grootte de tweede provincie van Nederland, na Gelderland.

=== Natuur ===
Noord-Brabant is relatief vlak en bestaat voor het overgrote deel uit [[dekzand]]gebieden, doorsneden door beekdalen. Het riviergebied aan de noord- en de westgrens heeft [[rivierklei]] en in het noordwesten zijn restanten te vinden van het vroegere [[Hollandveen Laagpakket|Hollandveen]]. Net als in de oostelijke provincies het geval is, ligt het grootste deel van Noord-Brabant boven [[zeeniveau]]. De grote hoeveelheden [[woeste grond]]en uit het verleden zijn grotendeels in cultuur gebracht, voornamelijk als [[Bos (begroeiing)|bos]] en landbouwgrond. Na Gelderland (97.690 hectare) kent de provincie Noord-Brabant (74.641 hectare) de meeste bebossing van de Nederlandse provincies.<ref>{{Citeer web |url=https://www.ivn.nl/nieuws/waar-is-het-meeste-bos-in-nederland|titel=Waar is het meeste bos in Nederland|werk= IVM|bezochtdatum=17 mei 2022}}</ref>

Enkele stuifzand- en heidegebieden zijn bewaard gebleven, zoals in de [[Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen|Loonse en Drunense Duinen]], de [[Strabrechtse Heide]] en de [[Kampina]]. In het oosten van de provincie bevinden zich [[hoogveen]]restanten in de verschillende reservaten van de [[Peel (Nederland)|Peel]]. Verder zijn er diverse [[boswachter]]ijen in Noord-Brabant.

Noord-Brabant telt vier [[Nationaal park|nationale parken]]. Naast de nationale parken worden er in de provincie 21 gebieden beheerd als [[Natura 2000]] [[biotoop]].<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabant.nl/onderwerpen/natuur-en-landschap/natuur/natura_2000|titel=Natura 2000-gebieden|werk= Provincie Noord-Brabant|bezochtdatum=26 februari 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200919034433/https://www.brabant.nl/onderwerpen/natuur-en-landschap/natuur/natura_2000|archiefdatum=2020-09-19|dodeurl=nee}}</ref> Tevens heeft de provincie het enige Nederlandse [[Biosfeerreservaat|UNESCO biosfeer]]gebied, [[Maasheggen]] bij [[Vierlingsbeek]].<ref>{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2243174-natuurgebied-de-maasheggen-benoemd-tot-unesco-biosfeergebied.html |titel=Natuurgebied de Maasheggen benoemd tot UNESCO-biosfeergebied |auteur=Trudy van Rijswijk |uitgever=[[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] |datum=25 juli 2018|bezochtdatum=27 februari 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200812213002/https://nos.nl/artikel/2243174-natuurgebied-de-maasheggen-benoemd-tot-unesco-biosfeergebied.html|archiefdatum=2020-08-12|dodeurl=nee}}</ref>

Met een oppervlakte van 3500 hectare is Provinciaal Landschap [[Maashorst (natuurgebied)|De Maashorst]] het grootste aaneengesloten natuurgebied in Noord-Brabant. [[Het Groene Woud]] is het enige [[Nationaal Landschap]] in de provincie. Er wordt naar gestreefd naar een erkenning ervan als 'Nationaal Park nieuwe stijl'.

<gallery>
Bestand:In de Biesbosch 4.jpg|[[Nationaal Park De Biesbosch|De Biesbosch]] in Noordwest-Brabant
Bestand:Kalmthoutse heide (vanop brandtoren).jpg|[[Grenspark Kalmthoutse Heide|Grenspark De Zoom-Kalmthoutse Heide]] in Zuidwest-Brabant
Bestand:Loonse en Drunense Duinen Giersbergen P1320011.jpg|[[Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen|De Loonse en Drunense Duinen]] in Midden-Brabant
Bestand:Ven bij Boxtel.jpg|[[Het Groene Woud]], tussen 's-Hertogenbosch, Eindhoven en Tilburg
Bestand:Netherlands Grote Peel lake.jpg|[[Nationaal Park De Groote Peel|De Groote Peel]] in Zuidoost-Brabant
Bestand:Maasheggen.jpg|Unesco Biosfeerreservaat '[[Maasheggen]]' in Noordoost-Brabant
Bestand:European bison, Maashorst, 2017.jpg|[[Maashorst (natuurgebied)|De Maashorst]] in Noordoost-Brabant
</gallery>

=== Landstreken ===
{{Zie hoofdartikel|Lijst van Nederlandse streken}}
[[Bestand:Cultuur historische streken Noord Brabant.jpg|thumb|Cultuur historische streken Noord Brabant]]
Noord-Brabant kent een aantal aaneengesloten geografisch gebieden met een bepaald taalkundig, cultureel, demografisch en/of institutioneel karakter, al dan niet erkend door de officiële instanties. Sommige van deze zogenaamde [[Regio|streken]] vallen samen met bestuurlijke regio's of gemeenten. Ook hebben in het verleden sommige streken een bestuurlijke status gehad. Vaak is er overlap tussen streken en kunnen kleinere streken in grotere vervat zitten. Enkele streken liggen niet alleen in Noord-Brabant, maar strekken zich ook uit over naastgelegen provincies of België.
De bekendste streken van Noord-Brabant zijn:
{{Kolommen lijst |breedte=15 |aantal=3 |inhoud=
* [[Acht Zaligheden (streek)|Acht Zaligheden]] (substreek in de Kempen)
* [[Baronie van Breda]]
* [[Brabantse Biesbosch]] 
* [[Brabantse Stedenrij]] 
* [[Brabantse Wal]] 
* [[Kempen (streek)|Kempen]] (overlap met België)
* [[Land van Cuijk (streek)|Land van Cuijk]]
* [[Land van Heusden en Altena]]
* [[Langstraat (streek)|Langstraat]]
* [[Maasland (Noord-Brabant)|Maasland]]
* [[Meierij van 's-Hertogenbosch|Meierij]] 
* [[Peel (Nederland)|Peel]] (overlap met Limburg)
* [[Rivierengebied]] (overlap met Gelderland, Utrecht en Zuid-Holland)
* [[Westhoek (Noord-Brabant)|Westhoek]]
}}

== Bestuur ==
=== Provincie ===
{{Zie hoofdartikel|Politiek in Noord-Brabant}}
{{Zetelverdeling
| koptekst = Provinciale Staten van Noord-Brabant<br />Zetelverdeling 2019-2023
| bijschrift = zetels
| land  = NL
| float = right
| SP|PvdD|GL|PvdA|D66|50Plus|LB|CU|CDA|VVD|FVD|PVV
| VVD = 10
| FVD = 9
| CDA = 8
| SP = 5
| D66 = 5
| GL = 5
| PVV = 4
| PvdA = 3
| 50Plus = 2
| PvdD = 2
| LB = 1
| CU = 1
}}

De provincie Noord-Brabant vormt de [[bestuurslaag]] tussen de [[Nederlandse regering|rijksoverheid]] en de [[Nederlandse gemeente|Noord-Brabantse gemeenten]]. Aan het hoofd van de provincie staan de [[Provinciale Staten (Nederland)|Provinciale Staten van Noord-Brabant]]. De staten tellen 55 leden, die gekozen worden bij de vierjaarlijkse provinciale verkiezingen. De staten vormen het algemeen [[bestuur]] van de provincie en kiezen een dagelijks bestuur, het College van Gedeputeerde Staten (GS). Het college bestaat uit de gekozen gedeputeerden, onder voorzitterschap van de [[Commissaris van de Koning(in)|commissaris van de Koning van Noord-Brabant]]. De gedeputeerden treden tegelijk af met de leden van Provinciale Staten. De commissaris wordt niet gekozen door de inwoners van de provincie, maar benoemd door [[de Kroon (regering)|de Kroon]]. De benoeming geldt voor een periode van zes jaar, met de mogelijkheid tot herbenoeming.

De provincie heeft specifieke bevoegdheden en taken op een aantal onderwerpen, zoals [[ruimtelijke ordening]], milieubescherming en cultuur. Daarnaast houdt de provincie toezicht op de gemeenten en speelt ze op veel gebieden een coördinerende rol in de samenwerking die gemeenten hebben met elkaar en andere instanties.

=== Samenwerkingsregio's ===
De provincie kent een aantal samenwerkingsregio's. Daarin werken gemeenten samen met  overheidsinstellingen als provincie, [[waterschap]]pen, en politie. Ook met private marktpartijen en kennisinstellingen wordt veelvuldig samengewerkt. Afhankelijk van het doel van de samenwerking kan de samenstelling van de regio's variëren. De belangrijkste vormen van samenwerking zijn: bestuurlijke regio's en [[veiligheidsregio]]'s.

Noord-Brabant kent vier bestuurlijke regio's waarin de provincie samenwerkt met gemeenten: West-Brabant, Midden-Brabant, Noordoost-Brabant en Zuidoost-Brabant. Bij de samenwerking zijn de [[waterschap]]pen betrokken die in de provincie werkzaam zijn: [[Aa en Maas]], [[De Dommel]], [[Brabantse Delta]] en [[Waterschap Rivierenland (Nederland)|Rivierenland]]. Aandachtsgebieden bij de samenwerking zijn Economie, Ruimte en mobiliteit, Energie, Klimaat, Transitie landbouw, en Voedsel en gezondheid. De indeling is niet geheel strak: het [[Zeeland (provincie)|Zeeuwse]] [[Tholen (gemeente)|Tholen]] maakt deel uit van de bestuurlijke regio West-Brabant, en [[Heusden (gemeente)|Heusden]] is lid van twee bestuurlijke regio's, Midden-Brabant en Noordoost-Brabant.

De provincie heeft daarnaast onder de naam [[Brabantstad]] een samenwerkingsverband met de vijf grootste steden van Noord-Brabant, [[Eindhoven]], [[Tilburg]], [[Breda]], [['s-Hertogenbosch (hoofdbetekenis)|'s-Hertogenbosch]] en [[Helmond]]. De regio waarin dit verband opereert, wordt door planologen en stedenbouwkundigen wel aangeduid als de [[Brabantse Stedenrij]]. Doel van de samenwerking is een stedelijk netwerk te vormen dat zich ontwikkelt tot een toonaangevende kennisregio. Er wordt samengewerkt op economisch, ruimtelijk, sociaal en cultureel terrein.

De regio's werken, los van de provincie, vaak ook samen met marktpartijen als bedrijven en kennisinstellingen. Zo vormen 21 gemeenten in Zuidoost-Brabant het [[openbaar lichaam]] [[Metropoolregio Eindhoven]] en werken negen gemeenten van Midden-Brabant samen onder de naam [[Regio Hart van Brabant]].

Er zijn in Noord-Brabant drie veiligheidsregio's waarin gemeenten samenwerken met verscheidene instanties, te weten [[Veiligheidsregio Midden- en West-Brabant]], [[Veiligheidsregio Brabant-Noord]] en [[Veiligheidsregio Brabant-Zuidoost]]. De veiligheidsregio's hebben de status van een [[openbaar lichaam]], met taken op het terrein van [[brandweer]]zorg, [[ramp|rampen-]] en [[Crisis (situatie)|crisisbeheersing]], geneeskundige hulpverlening, [[openbare orde]] en [[veiligheid]]. De gemeenten werken per veiligheidsregio samen met de [[brandweer]] en de [[Geneeskundige Hulpverleningsorganisatie in de Regio|GHOR]]. De politie is, zoals ook in andere provincies, officieel geen onderdeel van de veiligheidsregio's, maar neemt wel deel aan het veiligheidsberaad.

=== Gemeenten ===
Met [[Gemeentelijke herindelingen in Nederland|gemeentelijke herindelingen]] in de [[1990-1999|jaren negentig]] is het aantal gemeenten in Noord-Brabant drastisch teruggebracht. Daarna zijn nog diverse gemeenten opgeheven (zoals [[Maasdonk]]) of ontstaan door samenvoegingen (zoals [[Meierijstad]]).  Per 2022 telt de provincie [[Tabel van gemeenten in Noord-Brabant|56 gemeenten]], waarmee het de gemeentenrijkste provincie van Nederland is. Deze gemeenten zijn:
{{Kolommen lijst |breedte=10 |aantal=4 |inhoud=
* [[Alphen-Chaam]]
* [[Altena (Nederlandse gemeente)|Altena]]
* [[Asten (gemeente)|Asten]]
* [[Baarle-Nassau]]
* [[Bergeijk (gemeente)|Bergeijk]]
* [[Bergen op Zoom (gemeente)|Bergen op Zoom]]
* [[Bernheze]]
* [[Best]]
* [[Bladel (gemeente)|Bladel]]
* [[Boekel (gemeente)|Boekel]]
* [[Boxtel (gemeente)|Boxtel]]
* [[Breda (gemeente)|Breda]]
* [[Cranendonck]]
* [[Deurne (gemeente)|Deurne]]
* [[Dongen (gemeente)|Dongen]]
* [[Drimmelen (gemeente)|Drimmelen]]
* [[Eersel (gemeente)|Eersel]]
* [[Eindhoven]]
* [[Etten-Leur]]
* [[Geertruidenberg (gemeente)|Geertruidenberg]]
* [[Geldrop-Mierlo]]
* [[Gemert-Bakel]]
* [[Gilze en Rijen]]
* [[Goirle (gemeente)|Goirle]]
* [[Halderberge]]
* [[Heeze-Leende]]
* [[Helmond]]
* [['s-Hertogenbosch (gemeente)|'s-Hertogenbosch]]
* [[Heusden (gemeente)|Heusden]]
* [[Hilvarenbeek (gemeente)|Hilvarenbeek]]
* [[Laarbeek (gemeente)|Laarbeek]]
* [[Land van Cuijk (gemeente)|Land van Cuijk]]
* [[Loon op Zand (gemeente)|Loon op Zand]]
* [[Maashorst (gemeente)|Maashorst]]
* [[Meierijstad]]
* [[Moerdijk (gemeente)|Moerdijk]]
* [[Nuenen, Gerwen en Nederwetten]]
* [[Oirschot (gemeente)|Oirschot]]
* [[Oisterwijk (gemeente)|Oisterwijk]]
* [[Oosterhout (gemeente)|Oosterhout]]
* [[Oss (gemeente)|Oss]]
* [[Reusel-De Mierden]]
* [[Roosendaal (gemeente)|Roosendaal]]
* [[Rucphen (gemeente)|Rucphen]]
* [[Sint-Michielsgestel (gemeente)|Sint-Michielsgestel]]
* [[Someren (gemeente)|Someren]]
* [[Son en Breugel]]
* [[Steenbergen (gemeente)|Steenbergen]]
* [[Tilburg (gemeente)|Tilburg]]
* [[Valkenswaard (gemeente)|Valkenswaard]]
* [[Veldhoven]]
* [[Vught (gemeente)|Vught]]
* [[Waalre (gemeente)|Waalre]]
* [[Waalwijk (gemeente)|Waalwijk]]
* [[Woensdrecht (gemeente)|Woensdrecht]]
* [[Zundert (gemeente)|Zundert]]
}}
<br />
[[Bestand:P10-NB-positiekaart2-gemlabels.png|600px|thumb|center|Provincie Noord-Brabant, gemeenten (2021)]]

== Demografie ==
{| class="wikitable" style="float:right;margin-left:15px;margin-under:5px;text-align:center"
|+Inwoners van Noord-Brabant naar Nederlandse achtergrond of migratieachtergrond per werelddeel, 2020<ref name="Migr">[https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/37713/table Bevolking; leeftijd, migratieachtergrond, geslacht en regio, 1 januari] CBS, 23 juli 2020</ref>
|-
!Achtergrond !! Aantal personen !! Aandeel
|-
| Nederland ||2.054.070 ||80,1%
|-
| Rest van [[Europa (werelddeel)|Europa]] || 251.742 || 9,8%
|-
| [[Azië]] || 119.654 || 4,7%
|-
| [[Afrika]] || 79.151 || 3,1%
|-
| [[Amerika (werelddelen)|Amerika]] || 55.428 || 2,2%
|-
| [[Oceanië]] || 2.919 || 0,1%
|-
| || ||
|-
| Totaal || 2.562.955 || 100%
|-
|}
[[File:AgeSexPyramid 2022 Noord-Brabant.svg|thumb|310px|Bevolkingspiramide]]
Het aantal inwoners van Noord-Brabant is van 2000 tot 2020 gestaag gestegen, van 2.356.004 naar 2.562.955. Tegelijkertijd is het aandeel daarin van personen van wie beide ouders in Nederland zijn geboren continu gedaald, van 86,1 naar 80,1 procent.<ref>[https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/70072NED/table?fromstatweb Regionale kerncijfers Nederland] [[Centraal Bureau voor de Statistiek|CBS]], 8 september 2020</ref> De personen die behoren tot de 19,1 procent met minstens een ouder die in het buitenland geboren is, worden in demografische terminologie aangeduid als inwoners met een [[menselijke migratie|migratieachtergrond]]. In meer dan de helft van de gevallen is dat een Europese achtergrond, zie tabel. De vijf landen die het vaakst als migratieachtergrond voorkomen zijn: Turkije met 53.190 personen, Indonesië met 47.511 personen, Polen met 45.520 personen, Marokko met 44.653 personen en Duitsland met 36.920 personen.<ref name="Migr"/>

Op de meeste demografische aspecten wijkt de provincie enigermate af van het landelijk beeld. Zo groeide in 2019 de Noord-Brabantse bevolking met 0,7 procent tegen een landelijke groei van 0,6 procent. Het aantal inwoners jonger dan 20, vergeleken met het aantal vanaf 20 tot en met 64, de zogenaamde groene druk, was iets lager dan landelijk: 36,3 procent in Noord-Brabant en 37,3 in Nederland. De grijze druk, het aantal mensen ouder dan 64 ten opzichte van de groep 20-64, was iets hoger: 34,0 procent in Noord-Brabant en 32,6 landelijk.<ref>[https://cijfers.noord-holland.nl/dashboard/Demografie--demografie Demografie, Noord-Brabant vergeleken met Nederland] Portaal  Kaart en Data, Provincie Noord-Holland</ref>

Om de bevolking in Noord-Brabant zichzelf in stand te laten houden is een gemiddeld [[vruchtbaarheidscijfer|kindertal]] van 2,10 per inwoonster noodzakelijk. Het gemiddelde kindertal van Noord-Brabantse vrouwen, inclusief vrouwen met een migratieachtergrond, loopt reeds jaren terug en lag in 2019 op 1,55. Daarmee samenhangend daalde het geboortecijfer van circa 30.000 in 2000 tot minder dan 24.000 in 2019. In dat laatste jaar werden in de provincie 600 personen meer geboren dan er stierven. Dat de bevolking desondanks toenam met circa 18.000 personen is te danken aan de instroom van nieuwe inwoners, vanuit andere provincies en vooral vanuit het buitenland. Het beeld van 2019 past in een voortgaande ontwikkeling.<ref>[https://bevolkingsprognose.brabant.nl/hoofdstuk/geboorte-en-sterfte-brabant Geboorte en sterfte in Brabant] Provincie Noord-Brabant, 2020</ref>

Jaarlijks vestigen zich ongeveer 2000 personen meer vanuit andere provincies in Noord-Brabant, dan er personen Noord-Brabant verlaten om elders in Nederland te gaan wonen. Een van de mogelijke oorzaken van het positieve saldo is de grote krapte op de [[Randstad (gebied)|Randstedelijke]] woningmarkt, waardoor mensen uit andere provincies in Noord-Brabant komen wonen om van daaruit te [[Forensisme|forenzen]]. Het saldo is positief in alle leeftijdscategorieën met uitzondering van de categorie jongvolwassenen. Dat er meer jongeren uit Noord-Brabant vetrekken dan er zich vestigen komt doordat veel jonge Brabanders verhuizen naar de Randstad. Daarbij speelt waarschijnlijk arbeidsaanbod een rol, evenals het aanbod van onderwijsvoorzieningen.<ref name="Demo">[https://bevolkingsprognose.brabant.nl/hoofdstuk/binnenlandse-en-buitenlandse-migratieontwikkelingen Binnenlandse en buitenlandse migratieontwikkelingen] Provincie Noord-Brabant, 2020</ref>

Vanuit het buitenland komen eveneens jaarlijks meer personen naar Noord-Brabant dan er Brabanders emigreren. De buitenlandse migratiesaldi zijn aanzienlijk groter dan de binnenlandse. Bovendien lopen ze vanaf 2010 op, vanaf een niveau van 4000 per jaar naar 15.000. Deze groei kan voor een belangrijk deel verklaard worden door de toename van het aantal arbeidsmigranten uit nieuwe lidstaten van de [[Europese Unie]]. Maar ook de [[Europese vluchtelingencrisis|vluchtelingencrisis]] en de komst van kenniswerkers (expats) en buitenlandse studenten hebben bijgedragen aan de sterk opgelopen buitenlandse migratiesaldi. Hiermee is de bevolkingsgroei in Noord-Brabant uitgekomen op het hoogste niveau sinds jaren.<ref name="Demo"/>

===Grootste woonplaatsen naar inwonertal===
{{Zie ook|Zie ook: [[Lijst van woonplaatsen in Noord-Brabant]] en [[Lijst van steden en dorpen in Noord-Brabant]]}}
{| class="wikitable sortable"
!Nº
!Naam
!Inwoners
|-
| 1
| [[Eindhoven]]
| 235.923
|-
| 2
| [[Tilburg]]
| 198.985
|-
| 3
| [[Breda]]
| 184.064
|-
| 4
| [['s-Hertogenbosch]]
| 155.899
|-
| 5
| [[Helmond]]
| 92.979
|-
| 6
| [[Roosendaal]]
| 67.200
|-
| 7
| [[Oss]]
| 58.365
|-
| 8
| [[Bergen op Zoom]]
| 53.130
|-
| 9
| [[Oosterhout (Noord-Brabant)|Oosterhout]]
| 50.495
|-
| 10
| [[Veldhoven]]
| 45.650
|-
| 11
| [[Etten-Leur]]
| 43.900
|-
| 12
| [[Uden (plaats)|Uden]]
| 36.625
|-
| 13
| [[Waalwijk (stad)|Waalwijk]]
| 33.655
|-
| 14
| [[Veghel (plaats)|Veghel]]
| 32.295
|-
| 15
| [[Valkenswaard (gemeente)|Valkenswaard]]
| 31.217
|}
Cijfers voor de vijf grootste steden (Eindhoven, Tilburg, Breda, 's-Hertogenbosch en Helmond) zijn die voor de desbetreffende gemeente per 1 juli 2021, idem voor  Veldhoven, Etten-Leur en Valkenswaard. Voor de overige steden gelden de cijfers als woonplaats per 1 januari 2020.

== Immaterieel erfgoed ==
Diverse aan de provincie gebonden cultuuruitingen geven aan Noord-Brabanders een gevoel van [[persoonsidentiteit|identiteit]] en continuïteit, en behoren daarmee tot het [[immaterieel cultureel erfgoed]]. Dat erfgoed omvat onder andere de eigen [[taal]], de [[traditie]]s en [[religie]].

=== Taal ===
{{Zie hoofdartikel|Brabants}}
Het [[Brabants]]e dialect is, samen met het [[Hollands (dialect)|Hollands]], vanaf de 16de eeuw sterk bepalend geweest voor het ontstaan van het [[Standaardnederlands]]. Na de [[Tachtigjarige Oorlog]] verloor het Brabants aan gewicht. In de 21e eeuw wordt het Brabants in zijn vele regionale varianten gesproken in grote delen van Nederland en [[Vlaanderen]]. Het Brabants dat in Noord-Brabant gangbaar is, kent twee varianten: het [[Noordwest-Brabants|West-Brabants]] en het [[Oost-Brabants]]. De Brabantse [[tongval]] is voor de meeste Nederlandstaligen redelijk te volgen; voor het Brabants dialect echter is dit meestal niet het geval. In tegenstelling tot het [[Friese talen|Fries]], het [[Limburgs]] en het [[Nedersaksisch]] is het Brabants geen erkende [[minderheidstaal]].

Uit een onderzoek uit 2005 bleek dat van de Noord-Brabanders van twaalf jaar en ouder ruim 90 procent het Brabants begreep. Ruim 70 procent kon het ook spreken, in de plaatselijke vorm of als een taalvorm tussen het dialect en Standaardnederlands in. De meesten van hen spraken hun Standaardnederlands met een Brabants accent en waren daar doorgaans trots op. Jongere leeftijdscategorieën waren minder in staat om dialect te spreken, in totaal zo'n 60 procent. Ook bleek dat de dialectsprekers met hun kinderen vaak minder dialect spraken dan met hun partners.<ref>''Trots op je taal! Gruts, grootsig, freed op oew dialect!'' (2006), Stichting het Brabants, 's-Hertogenbosch. {{ISBN|90-810775-1-1}}</ref>

Niet in de gehele provincie wordt Brabants gesproken. In de [[Westhoek (Noord-Brabant)|Westhoek]] spreekt men [[Westhoeks]], een in essentie Hollands dialect met Brabantse trekken. In het [[Land van Cuijk (streek)|Land van Cuijk]] wordt een variant van het [[Kleverlands]] gesproken ("[[Land-van-Cuijks]]"), net als in aangrenzende delen van Gelderland en Limburg. In de gemeente [[Cranendonck]] spreekt men [[Budels]], een dialect dat verwant is aan het [[West-Limburgs]]. Daarnaast zijn er verschillende gebieden buiten de provincie die, doordat ze op een grote Brabantse stad zijn gericht, dialecten kennen met zekere overeenkomsten met het Brabants, onder andere de [[Bommelerwaard]].

=== Tradities ===
Noord-Brabant kent veel tradities, die vaak in verenigingsverband beoefend worden. Oorspronkelijk zijn de meeste van die verenigingen geïnitieerd door de Rooms-Katholieke Kerk, die ze organiseerde overeenkomstig de hiërarchische kerkstructuur: per parochie, dekenaat, bisdom en kerkprovincie. In enkele gevallen ontstonden verenigingen vanuit particulier initiatief, zoals bij [[Koninklijke Philips|Philips]] in Eindhoven waar veel werknemers van buiten Brabant werden aantrokken. Vrijwel elke plaats heeft een of meerdere [[harmonieorkest]]en, [[majorettekorps]]en en [[toneelvereniging]]en. Typerend voor Noord-Brabant zijn vooral [[carnavalsvereniging]]en, [[Noord-Brabantse Schuttersgilden|schuttersgilden]] en [[Historische vereniging (heemkundige kring)|heemkundekringen]].<ref>[http://www.katholiek.org/verenigingen.php Katholieke verenigingen]</ref><ref>[https://www.ru.nl/kdc/bladeren/archieven-thema/subpagina-archieven-thema/cultuur-vrije-tijd-ontspanning/archieven_van/archieven/nederlandse-katholieke-sportfederatie/ Nederlandse Katholieke Sportfederatie]</ref>

==== Carnaval ====
[[Bestand:Pieter Bruegel d. Ä. 066.jpg|thumb|De strijd tussen Vasten en Vastenavond (1559) door Brabantse schilder '[[Pieter Bruegel de Oude]]]]
[[Bestand:Carnivalparade 2006 Boemeldonck (Prinsenbeek).jpg|thumb|Tijdens de carnavalsoptocht rijden er diverse [[praalwagens]] en loopgroepen in een stoet]]
[[Carnaval]] werd in Brabant reeds in de [[middeleeuwen]] gevierd. Het werd gehouden op de dag voor het begin van de [[vastentijd]] en werd aangeduid met de toepasselijke naam [[Vastenavond]]. Veel middeleeuwse documenten getuigen van betalingen voor festiviteiten en voor extra eten en drank rond die dag. Jeroen Bosch en Pieter Breughel gebruikten Vastenavond als thema voor hun schilderijen. In de 17e en 18<sup>e</sup> eeuw was de katholieke [[eredienst]] in Noord-Brabant verboden en verdween het volksfeest uit de openbaarheid.

Het bleef bijna twee eeuwen achter gesloten deuren bestaan en bloeide weer op toen in Nederland in de 19e eeuw godsdienstvrijheid werd ingevoerd. Vooral in steden als Breda, 's-Hertogenbosch en Bergen op Zoom werd carnaval gedurende meerdere dagen publiekelijk gevierd, terwijl het op het platteland vaak beperkt bleef tot een feest in de huiselijke kring op de dag voor [[Aswoensdag]]. Na de Tweede Wereldoorlog ontstonden in vrijwel alle steden en dorpen carnavalsverenigingen en -stichtingen, in totaal ruim 250.<ref>{{Citeer web|url=https://carnaval-verenigingen-noordbrabant.startpagina.nl/|titel=Carnavalverenigingen Noord-Brabant|uitgever=[[Startpagina.nl]]|bezochtdatum=14 augustus 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201026160636/https://carnaval-verenigingen-noordbrabant.startpagina.nl/|archiefdatum=2020-10-26|dodeurl=nee}}</ref> Het feest werd steeds grootser gevierd en besloeg een steeds langere periode.

In Noord-Brabant wordt voornamelijk [[Bourgondisch carnaval]] gevierd. De plaatsen dragen een carnavalsnaam, waarvan [[Oeteldonk]] voor [['s-Hertogenbosch (hoofdbetekenis)|'s-Hertogenbosch]] een van de bekendste is. Veel carnavalsverenigingen kiezen elk jaar een motto, dat onder andere gebruikt wordt voor de wagens en loopgroepen in de optocht. De carnavalsperiode begint op 11 november, de elfde van de elfde. Vriendengroepen beginnen met de bouw van de wagens voor de [[carnavalsoptocht]], de namen van de nieuwe Prins of Prinses en het prinselijk gevolg worden bekendgemaakt en carnavalsverenigingen organiseren wedstrijden in [[tonpraten]]. Het carnavalsfeest begint op de vrijdag voor Aswoensdag en duurt traditioneel tot middernacht op dinsdag. Veel carnavalsverenigingen organiseren een [[boerenbruiloft (feest)|boerenbruiloft]]. De carnavalsvierders feesten in cafés en zalen en veel van hen trekken van de ene locatie naar de andere, het zogenaamde ''dweilen'', vaak begeleid door carnavalsorkestjes.  Een carnavals[[mis]] op zondag, en de [[askruisje]]s en het [[haringhappen]] op woensdag zijn eveneens onderdeel van de festiviteiten, hoewel de connecties van het [[Kerstening|gekerstende]] feest met de katholieke [[Ritueel|rituelen]] langzaam aan het verdwijnen is.

==== Schuttersgilden ====
[[Bestand:Bloedbaldakijn.jpg|thumb|Het schuttersgilde St-Anthonius uit [[Sambeek]] begeleidt de Heilig Hartgroep tijdens de [[Boxmeerse Vaart]].]] 
Ook de [[Noord-Brabantse Schuttersgilden|schuttersgilden]] hebben een traditie die terugvoert tot de middeleeuwen. Veel gilden die in de loop van de eeuwen waren opgehouden te bestaan zijn na de [[Tweede Wereldoorlog]] heropgericht. Noord-Brabant telt sindsdien ruim tweehonderd schuttersgilden die zeer uiteenlopend zijn samengesteld en waarvan de tradities en gebruiken per gilde enigszins kunnen verschillen. Bij diverse schuttersgilden zijn ook vrouwelijke leden actief. Ieder schuttersgilde is vernoemd naar een heilige, van wie de naamdag feestelijk gevierd wordt.

Een belangrijke activiteit die minstens één keer per jaar in vrijwel ieder schuttersgilde voorkomt, is het Koningsschieten, ook wel vogelschieten genoemd. Er wordt een schutsboom opgericht met daarop een houten vogel waar de schutters om beurten op richten. De schutter die het laatste stukje van de vogel eraf schiet, wordt 'Koning' genoemd. Hij draagt bij officiële gebeurtenissen een zilveren vogel of zilveren schild. Naast het organiseren van eigen bijeenkomsten nemen schuttersgilden vaak deel aan [[processie]]s en geven ze in gildekostuums acte de présence bij feestelijke gebeurtenissen als een gouden bruiloft en het ontvangen van een [[Koninklijke onderscheiding]], waarbij als eerbetoon een demonstratie [[Vendelen|vendelzwaaien]] wordt gegeven.<ref>[https://www.immaterieelerfgoed.nl/nl/brabantseschuttersgilden Brabantse Schuttersgilden]</ref>

==== Heemkunde ====
Na de Tweede Wereldoorlog ontstond in Noord-Brabant een groeiende belangstelling voor het eigen [[erfgoed]]. In vrijwel elke plaats werd een Heemkundekring  opgericht waarin vrijwilligers onderzoek doen op het gebied van [[geschiedenis]], [[archeologie]], [[geografie]], [[demografie]], [[Genealogie (geschiedkunde)|genealogie]], [[dialectologie]], [[toponymie]], [[aardrijkskunde]], [[biologie]] en [[ecologie]] van hun woonplaats of omgeving. In 2020 telde Noord-Brabant 123 heemkundekringen met ruim 33.000 aangesloten leden.<ref>[https://www.brabantsheem.nl/ Brabants Heem]</ref>

==== Unesco-lijst van immaterieel cultureel erfgoed ====
[[Bestand:Bloemencorso Zundert 2014 (15158109446).jpg|thumb|Bloemencorso Zundert 2014]]
Diverse Noord-Brabantse tradities zijn opgenomen in de [[Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed Nederland|lijst van immaterieel cultureel erfgoed]] van de [[Unesco]]:<ref>[https://www.immaterieelerfgoed.nl/immaterieelerfgoed#eyJ0eXBlIjoibGlzdCIsImFueWtleXdvcmQiOltdLCJmYWNldHMiOnt9fQ== Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland]</ref>   
{{Kolommen lijst |breedte=17 |aantal=3 |inhoud=
* [[Acht van Chaam]]
* [[Corso Valkenswaard|Bloemencorso Valkenswaard]]
* [[Bloemencorso Zundert]]
* [[Boxmeerse Vaart]]
* [[Brabantse Dag]] in [[Heeze]]
* [[Brabants worstenbroodje]]
* [[Driekoningen|Driekoningenzingen Midden-Brabant]]
* [[Heilig Bloedprocessie Boxtel]]
* [[Jas de Keistamper]], [[Stadsreus (folklore)|stadsreus]] van Boxtel
* [[Metworstrennen]] in [[Boxmeer (plaats)|Boxmeer]]
* [[Noord-Brabantse Schuttersgilden]]
* [[Prijsdansen]] in [[Nieuw-Vossemeer]]
* [[Sint Janstrossenwijding]] in [[Leenderstrijp]]
* [[Stoelenmatter|Stoelenmatten]] in [[Zundert (plaats)|Zundert]]
* [[Weervisserij]] in [[Bergen op Zoom]]
}}

=== Religie ===
[[Bestand:De grootste kathedraal van Nederland, de Sint Janskathedraal in 's-Hertogenbosch.jpg|thumb|[[Sint-Janskathedraal ('s-Hertogenbosch)|Sint-Janskathedraal]] in 's-Hertogenbosch]]
Anders dan in het protestantse noorden is na de [[Reformatie]] het [[Rooms-Katholieke Kerk|katholicisme]] in Noord-Brabant de dominante godsdienst gebleven. Alleen de streken die vroeger tot Holland hadden behoord, zoals het [[Land van Heusden en Altena]] en de dorpen [[Sprang-Capelle]] en [['s Gravenmoer]], waren overwegend [[Protestantisme|protestant]]. Aan het eind van de 19e en in de eerste helft van de 20e eeuw hadden katholieke geestelijken via kloostercongregaties en andere organisaties veel invloed op de bevolking, waardoor het sociale en persoonlijke leven voor vrijwel alle inwoners doordesemd was van het katholieke geloof.

Brabantse katholieken stemden op een katholieke politieke partij, lazen de [[Katholieke Illustratie]], luisterden naar de [[Katholieke Radio Omroep]], stuurden hun kinderen naar katholieke scholen, verboden hen om met niet-katholieke kinderen te spelen, boycotten winkeliers die hun [[zondagsplicht]] niet vervulden en waren lid van katholieke verenigingen waar een geestelijk adviseur de godsdienstige en zedelijke begeleiding van de leden behartigde. Er was een katholieke voetbalcompetitie waaraan alleen katholieke voetbalverenigingen meededen, en het bezoeken van wedstrijden van niet-katholieke voetbalclubs als PSV en Willem II werd door de clerus sterk afgeraden.<ref name="rR" />

Het beeld van het katholieke Noord-Brabant is vanaf de jaren 1960 dramatisch veranderd. Tussen 2000 en 2014 verloor de Rooms-Katholieke Kerk in Nederland een kwart van zijn leden en dit verval trad ook in Noord-Brabant op.<ref>{{Citeer web|url=https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2018/12/19/christenen-in-nederland|titel=Christenen in Nederland|auteur=Joep de Hart, Pepijn van Houwelingen|uitgever=[[Sociaal en Cultureel Planbureau]]|datum=december 2018|bezochtdatum=13 augustus 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200809175831/https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2018/12/19/christenen-in-nederland|archiefdatum=2020-08-09|dodeurl=nee}} {{ISBN|978 90 377 0894 3}}</ref> Anno 2015 was het aantal katholieken gedaald tot 48 procent van de bevolking, terwijl het aantal inwoners dat aangaf niet tot een gezindte te behoren gestegen was naar 38,8 procent. Het aandeel van protestanten in de bevolking was 5,6 procent, dat van moslims 4,4 procent en 3,3 procent behoorde tot overige gezindten.<ref name="Religie"/>

== Kunsten ==
=== Architectuur ===
In het hertogdom Brabant zijn enkele architectuurstijlen ontwikkeld, die in het huidige Noord-Brabant nog zichtbaar zijn in het straatbeeld. Architectuur van Brabantse bodem is ook buiten de provincie te vinden.

In zowel België als in Nederland, vindt men de [[Brabantse gotiek|Brabants Gotische]] stijl, die rond 1300 ontstaan is in de stad [[Mechelen (België)|Mechelen]]. Veel kerken en stadhuizen in het voormalige hertogdom zijn in deze stijl gebouwd. Voorbeelden hiervan in Noord-Brabant zijn de [[Sint-Janskathedraal ('s-Hertogenbosch)|Sint-Janskathedraal]] in [['s-Hertogenbosch (hoofdbetekenis)|'s-Hertogenbosch]], de [[Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk (Breda)|Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk]] in [[Breda]] en het stadspaleis [[Markiezenhof]] in [[Bergen op Zoom]].

De [[Kempense gotiek]] is een andere Brabantse bouwstijl. De stijl ontstond in de 15e eeuw in de [[Kempen (streek)|Kempen]] en wordt gekenmerkt door een sterke vereenvoudiging van de klassieke gotiek. Van de stijl, die buiten de Kempen weinig toepassing vond, zijn een aantal torens en slechts enkele kerken bewaard gebleven. Voorbeelden ervan in Noord-Brabant zijn de [[toren van de voormalige Sint-Michaëlkerk]] in [[Beek en Donk]] en de [[Sint-Petrusbasiliek (Oirschot)|Sint Petrusbasiliek]] in [[Oirschot (plaats)|Oirschot]].

Een derde architectuurstroming die ontstond in Brabant is de [[Bossche School]]. De naam van de stroming is ontleend aan de driejarige Cursus Kerkelijke Architectuur die van 1946 tot 1973 werd gegeven in het [[Kruithuis ('s-Hertogenbosch)|Kruithuis]] te 's-Hertogenbosch. Aanleiding voor de cursus waren de vele kerken die tijdens de [[Tweede Wereldoorlog]] zwaar waren beschadigd of geheel verwoest. De stroming heeft ook buiten de bouw van kerken navolging gevonden. Voorbeelden in Noord-Brabant zijn de [[Onze Lieve Vrouw Koningin van de Vrede|Kerk van Onze Lieve Vrouw Koningin van de Vrede]] in [[Tilburg]] en het [[Sint-Janslyceum]] in 's-Hertogenbosch.

<gallery>
Bergen op zoom 002.jpg|[[Brabantse gotiek|Brabants Gotisch]] Stadspaleis, [[Markiezenhof]] in Bergen op Zoom
Hilvarenbeek - Vrijthof 28 - St. Petrus-Bandenkerk.jpg|[[Kempense gotiek|Kempens Gotische]] kerk, St. Petrus in Hilvarenbeek
Den_Bosch_-_Sint-Salvatorkerk.jpg| Sint Salvatorkerk in 's-Hertogenbosch in de [[Bossche School]]
Overzicht - Eindhoven - 20396787 - RCE - Cropped.jpg|Het [[Evoluon]] in Eindhoven in Internationale Stijl
Oostgevel van de Sint Jan de Doper in Waalwijk.jpg|Sint-JansKerk in Neo-Byzantijnse stijl in Waalwijk
Den Bosch - Bollenveld (33048739103).jpg|Structuralistische Bolwoningen in 's-Hertogenbosch 
Overzicht ingangspartij van het theater, ontworpen door Piet Blom - Helmond - 20536874 - RCE.jpg|Structuralistische Kubuswoningen in Helmond
</gallery>

==== Bekende architecten ====
Een aantal bekende architecten is geboortig uit een plaats die tot de provincie Noord-Brabant behoort: 
<!-- chronologisch -->
* [[Alaert du Hamel]] ('s-Hertogenbosch, ca. 1450), ontwierp onder andere de [[Sint-Janskathedraal ('s-Hertogenbosch)|Sint-Janskathedraal]] in 's-Hertogenbosch;
* [[Hendrik Jacobus van Tulder]] (Tilburg, 1819), ontwierp onder meer de [[Heuvelse kerk]] in Tilburg;
* [[Lambert Hezenmans]] ('s-Hertogenbosch, 1841), bekend van onder andere de [[Sint-Antonius Abtkerk (Acht)|Sint-Antonius Abtkerk]] in [[Acht (Nederland)|Acht]];
* [[Gerrit de Jongh]] (Willemstad, 1845), ontwierp het [[Philipsdorp]] in Eindhoven en restaureerde de [[Grote Kerk ('s-Hertogenbosch)|Grote kerk]] in 's-Hertogenbosch;
* [[Constant Panis]] (Dongen, 1891), ontwierp onder meer het [[Fraterhuis Petrus Donders]] in Tilburg;
* [[Jan de Jong (architect)|Jan de Jong]] ([[Lith (plaats)|Lith]], 1917), ontwierp onder andere de [[Heilige Kruisvindingskerk (Odiliapeel)|Heilige Kruisvindingskerk]] in [[Odiliapeel]] en [[Priorij Emmaus]] in [[Maarssen]];
* [[Leo de Bever]] (Eindhoven, 1930), ontwierp onder andere het [[Evoluon]] en het [[Catharina Ziekenhuis]] in Eindhoven;
* [[Gerard Wijnen]] ('s-Hertogenbosch, 1930), onder meer bekend van [[De Twee Snoecken]] in 's-Hertogenbosch;
* [[Ton van de Ven (ontwerper)|Ton van de Ven]] ([[Acht (Nederland)|Acht]], 1944), architect van onder meer het [[Huis van de Vijf Zintuigen]], het entreegebouw van de [[Efteling]];
* [[Hans van Heeswijk]] (Breda, 1952), renoveerde het [[Mauritshuis]] in Den Haag en bouwde [[Museum MORE]] in [[Gorssel]].

=== Literatuur ===
Er bestaat geen naslagwerk waarin de primaire biografische gegevens zijn opgenomen van schrijvers die afkomstig zijn uit de gebieden die behoren tot de provincie Noord-Brabant. Wel is er door [[Cultureel Brabant]] een aanzet gemaakt voor een databank die biografische en summiere bibliografische gegevens bevat van Noord-Brabantse auteurs die in de periode 1400-2000 zijn overleden. Anno 2020 omvatte de databank gegevens van ruim 130 schrijvers.<ref>{{Citeer web|url=http://www.cubra.nl/dodenakkerkort/geboorteplaats.htm|titel=Databank met biografische data en summiere bibliografische gegevens van overleden Brabantse auteurs (1400-1999)|uitgever=[[Cultureel Brabant]]|bezochtdatum=3 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211031231210/http://www.cubra.nl/dodenakkerkort/geboorteplaats.htm|archiefdatum=2021-10-31|dodeurl=nee}}</ref>

Uit de periode voor het ontstaan van het huidige Noord-Brabant zijn twee vermeldenswaardige schrijvers bekend. De belangrijkste Brabantse schrijver uit die tijd is [[Georgius Macropedius]], in 1487 geboren in Gemert. Hij was een internationaal vermaard [[Renaissance-humanisme|humanist]], [[pedagoog]] en 'de grootste Latijnse toneelschrijver van de 16e eeuw'. 
[[Adriaan Poirters]] was contrareformatorisch dichter en prozaschrijver in de 17e eeuw.
Een kleine driehonderd jaar later, in 1766, werd in Nuenen [[Stephanus Hanewinkel]] geboren. Hij werd predikant en schreef reisverhalen over de tochten die hij maakte in de Meierij.

Sinds het ontstaan van de provincie in 1813 zijn onder meer de volgende schrijvers in Noord-Brabant geboren of er hebben er lange tijd gewoond: 
<!-- chronologisch -->
{{Kolommen lijst |breedte=32 |aantal=3 |inhoud=
* [[A.M. de Jong]] (Nieuw-Vossemeer, 1888), kinderboeken, romans
* [[Anton Roothaert]] (Tilburg, 1896), romans
* [[Antoon Coolen (1897-1961)|Anton Coolen]] ([[Wijlre]], 1897), streekromans, verhalen
* [[Walter Breedveld]] ('s-Hertogenbosch, 1901), streekromans
* [[Anton van Duinkerken]] (Bergen op Zoom, 1903), essays, gedichten
* [[A. Viruly]] (Breda, 1905), romans, verhalen, non-fictie
* [[Toon Kortooms]] (Deurne, 1916), kinderboeken, romans
* [[Bert Voeten]] (Breda, 1918), gedichten
* [[Jan Naaijkens]] (Hilvarenbeek, 1919), kinderboeken, toneelstukken
* [[Marga Minco]] (Ginneken, 1920), romans, verhalen
* [[Frans Babylon]] (Deurne, 1924), gedichten
* [[Ivo de Wijs]] (Tilburg, 1945), gedichten, liedteksten
* [[Geerten Meijsing]] (Eindhoven, 1950) romans, verhalen
* [[A.F.Th. van der Heijden]] (Geldrop, 1951), romans, verhalen
* [[Oek de Jong]] (Breda, 1952), romans, verhalen 
* [[Vonne van der Meer]] (Eindhoven, 1952), romans, verhalen
* [[Ted van Lieshout]] (Eindhoven, 1955), kinderboeken, gedichten
* [[Maria Goos]] (Breda, 1956), scenario’s (toneel, film, tv-series)
* [[Peter van Lier]] (Eindhoven, 1960), gedichten
* [[Esther Verhoef]] ('s-Hertogenbosch, 1968), thrillers, romans, verhalen
* [[Serge van Duijnhoven]] (Oss, 1970), gedichten, non fictie
* [[Martijn Benders]] (Mierlo, 1971), gedichten
* [[Vrouwkje Tuinman]] ('s-Hertogenbosch, 1974), gedichten, romans, verhalen
}}

=== Schilderkunst ===
De oudste schilders die geboortig waren uit de streek die later Noord-Brabant zou vormen, waren actief ten tijde van de Brabantse Gouden Eeuw (rond 1500). Toonaangevend waren onder meer [[Petrus Christus]] ([[Baarle]], 1410), [[Jheronimus Bosch]] ('s-Hertogenbosch, 1450) en [[Pieter Brueghel de Oude]] ([[Breugel]] of Breda, tussen 1525 en 1530). Gedurende de 16e eeuw waren [[Jan Soens]] ('s-Hertogenbosch, ca. 1457), [[Lucas Gassel]] (Deurne, 1488) en [[Willem Key]] (Breda, 1516) de bekendste kunstschilders, al waren ze voornamelijk actief in het buitenland.

De periode vanaf het uitbreken van de Tachtigjarige Oorlog was minder vruchtbaar voor de schilderkunst in wat later Generaliteitsland zou worden, hoewel de schilders [[Abraham van Diepenbeeck]], ('s-Hertogenbosch, 1596), [[Theodoor van Thulden]] ('s-Hertogenbosch, 1606) en [[Thomas Willeboirts Bosschaert]] (Bergen op Zoom, 1613) succesvol waren. Met name hun [[allegorie (beeldende kunst)|allegorie]]- en [[Historieschilderkunst|historiestuk]]ken zijn bekend en hangen onder meer in het stadhuis van ’s-Hertogenbosch.<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/10361/de-kunsten-van-brabant|titel=De kunsten van Brabant|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=14 augustus 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200809054153/https://www.brabantserfgoed.nl/page/10361/de-kunsten-van-brabant|archiefdatum=2020-08-09|dodeurl=nee}}</ref>

In de 18<sup>e</sup> eeuw groeiden in Tilburg verschillende kunstschilders op, die zich specialiseerden in [[stilleven]]s, zoals [[Gerard van Spaendonck]] (Tilburg, 1746), [[Adriaan de Lelie]] (Tilburg, 1755), [[Cornelis van Spaendonck]] (Tilburg, ca. 1756), [[Josephus Augustus Knip]] (Tilburg 1777) en [[Henriëtta Geertrui Knip]] (Tilburg, 1783).

In de 19e eeuw verkregen [[Petrus van Schendel]] ([[Terheijden]], 1806) en [[Thomas van Leent]] ([[Princenhage]], 1807) status met hun kaarslichtscènes, terwijl tijdgenoot [[Jan Kruysen]] ([[Liempde]], 1874) zich meer toelegde in religieuze onderwerpen. Ook [[Piet Slager sr.]] ('s-Hertogenbosch, 1841) en [[Piet Slager jr.]] ('s-Hertogenbosch, 1871) waren succesvol. 
[[Constant Cornelis Huijsmans]] (1810) was een talentvol tekenaar en schilder, maar werd later vooral bekend door één van zijn studenten.
Deze student groeide uit tot bekendste schilder uit die eeuw, [[Vincent van Gogh]] ([[Zundert (plaats)|Zundert]], 1853). 
Zijn werk wordt gerekend tot het [[postimpressionisme]]. Verschillende Nederlandse musea zijn specifiek gericht op deze schilder, waaronder het [[Van Gogh Museum]] in Amsterdam, het [[Van Goghhuis (Zundert)|Van Gogh Huis]] in [[Zundert (plaats)|Zundert]] en het [[Vincentre]] in [[Nuenen]]. Ook zijn er diverse gebouwen en kunst in de openbare ruimte in Noord-Brabant aangewezen als ''Van Gogh Monumenten''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.vangoghbrabant.com/nl/home|titel=Ontdek Vincent van Gogh in Brabant|uitgever=Van Gogh Brabant|bezochtdatum=14 augustus 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200812054516/https://www.vangoghbrabant.com/nl/home|archiefdatum=2020-08-12|dodeurl=nee}}</ref> Voorts hebben diverse Noord-Brabantse overheden, bedrijven, organisaties en particulieren een masterplan ontwikkeld voor een [[Van Gogh Nationaal Park]].<ref>{{Citeer web|url=https://www.vangoghnationalpark.com/pers|titel=Brabantse aanpak leidt tot Van Gogh Nationaal Park|uitgever=Van Gogh Nationaal Park|datum=30 maart 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210304163543/https://www.vangoghnationalpark.com/pers|archiefdatum=2021-03-04|dodeurl=nee}}</ref>

In de eerste helft van 20e eeuw wist [[Jan Sluijters]] ('s-Hertogenbosch, 1881) de aandacht te trekken met naaktschilderingen, experimenteel kleurgebruik en [[figuratieve kunst]]. In de jaren tachtig van die eeuw werd [[René Daniëls]] (Eindhoven, 1950) internationaal bekend met tekeningen en schilderijen die hij [[Automatisme (kunst)|'automatisch']] liet ontstaan uit opwellende impulsen en beelden, om op die manier de grenzen van het eigen denken en overwegen te doorbreken.
<gallery widths="200px" heights="140px" class="center" caption="Werken van Noord-Brabantse schilders">
Petrus Christus - Portrait of a Young Woman - Google Art Project.jpg|portet van een jonge vrouw, door [[Petrus Christus]]
El jardín de las Delicias, de El Bosco.jpg|Tuin der Lusten, door [[Jheronimus Bosch]]
Jan Soens Rinaldo e Armida.jpg|Rinaldo en Armida, door [[Jan Soens]]
Theodoor van Thulden - Harmony and Marriage - WGA22234.jpg|Harmonie en huwelijk, door [[Theodoor van Thulden]]
Petrus van Schendel Market.jpg|De Nachtmarkt, door [[Petrus van Schendel]]
Cornelius_van_Spaendonck_sdstilllifeofflowers.jpg|Stilleven van [[Cornelis van Spaendonck]]
Vincent_van_Gogh_-_Self-Portrait_-_Google_Art_Project_%28454045%29.jpg|Zelfportret van [[Vincent van Gogh]]
P1010993van Abbemuseum.jpg|Painting on the bullfight, door René Daniëls
</gallery>

=== Beeldende kunst ===
{{Zie ook|[[Lijst van beelden in Noord-Brabant]]}}
Internationaal bekende beeldend kunstenaars uit Noord-Brabant zijn [[Gerrit van Bakel]] en [[Joep van Lieshout]]. Van Bakel werd in 1943 geboren in het Limburgse [[Ysselsteyn]], maar woonde en werkte in het nabij gelegen Deurne. Zijn bekendheid verwierf hij met [[Kinetische kunst|kinetische]], machineachtige objecten gemaakt van [[Staal (legering)|staal]] en werkend op natuurkrachten als zonlicht, temperatuur, regen en wind. Van Lieshout werd in 1963 geboren in [[Ravenstein (stad)|Ravenstein]]. Na zijn middelbareschooltijd verliet hij Noord-Brabant. Hij studeerde aan de [[Willem de Kooning Academie]] in Rotterdam. In 1995 richtte hij in die stad het [[Atelier Van Lieshout]] op, waar objecten gecreëerd worden op de grens tussen beeldende en toegepaste kunst.

In vrijwel elke Noord-Brabantse plaats zijn beelden te vinden in de [[openbare ruimte]]. 
Het betreft zowel standbeelden van [[Heilige (christendom)|heiligen]] en historische figuren als moderne werken.
<gallery widths="200px" heights="140px" class="center" caption="Beelden in de openbare ruimte">
20100724-034 Ledeacker - Heilige Catharina.jpg|[[Catharina van Alexandrië|''Heilige Catharina'']]<br /> [[Ledeacker]], 1896
Drakenfontein2.jpg|''[[Drakenfontein ('s-Hertogenbosch)|Drakenfontein]]''<br /> [['s-Hertogenbosch]], 1903
Overzicht voorzijde standbeeld met plaatsing in straatbeeld - Tilburg - 20364209 - RCE.jpg|[[Standbeeld op de Heuvel|''Willem II Monument'']]<br /> [[Tilburg]], 1924
P1040677Beeld Vincent en Theo van Gogh.jpg|[[Beeld Van Vincent En Theo Van Gogh|''Vincent en Theo van Gogh]]''<br />[[Zundert (plaats)|Zundert]], 1964
Lieshout De Mulder Charles Vergouwen.jpg|''De Mulder''<br /> [[Lieshout]], 1989
Etten-leur kunstwerk wimpel.jpg|''Wimpel''<br />[[Etten-Leur]], 1995
Flying pins (5020724652).jpg|[[Flying Pins|''De Vliegende Kegels'']]<br /> [[Eindhoven]], 2000
Andreas Schotel wandeling-6.jpg|"De Melkfabriek"<br />[[Esbeek]], 2018
</gallery>

=== Podiumkunsten ===
Op het gebied van podiumkunsten zijn er twee professionele gezelschappen die Noord-Brabant geheel of gedeeltelijk als thuisbasis hebben: [[Het Zuidelijk Toneel]] en [[philharmonie zuidnederland]]. Het Zuidelijk Toneel, dat in Tilburg gevestigd is, speelt in Nederland en [[Vlaanderen]], met een bijzondere aandacht voor Noord-Brabant. Het muziekgezelschap philharmonie zuidnederland is ontstaan uit een fusie van het [[Brabants Orkest]] met het [[Limburgs Symfonie Orkest]]. Het is gevestigd in twee locaties: [[Eindhoven]] en [[Maastricht]], en rekent ook de provincie [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] tot zijn werkingsgebied.

=== Overige kunstvormen ===
Ook in andere kunstvormen hebben Brabantse kunstenaars internationaal naam gemaakt. Vermeldenswaard zijn onder meer de fotograaf [[Martien Coppens]] (1908), bekend van foto's van eenvoudige Brabantse boerenfamilies; cartoonist en striptekenaar [[Ton Smits]] (1921), de eerste Nederlandse cartoonist die internationale bekendheid verwierf; componist [[Paul Panhuysen]] (1934), in Limburg geboren en vanaf 1966 vanuit Eindhoven actief binnen de stroming [[Performance|performance art]]; en filmregisseur [[Adriaan Ditvoorst]] (1940), met zijn sombere, bizarre en lyrische films in de jaren 1960 het boegbeeld van de [[Experimentele film in Nederland|Nederlandse experimentele film]].

=== Musea ===
{{Zie ook|Zie [[Lijst van musea in Noord-Brabant]] voor het hoofdartikel over dit onderwerp}}
[[Bestand:Historisch Openluchtmuseum Eindhoven.jpg|thumb|Historisch Openluchtmuseum, onderdeel van het [[Eindhoven Museum]]]]
Noord-Brabant kent in totaal 124 musea, die jaarlijks bijna 2 miljoen bezoekers ontvangen. De meeste richten zich op [[archeologie]], [[cultuurgeschiedenis|cultuurhistorische]] onderwerpen en [[beeldende kunst]], gevolgd door [[techniek|technische]], [[natuurlijke historie|natuurhistorische]] en [[culturele antropologie|volkenkundige]] onderwerpen.<ref>{{Citeer web|url=https://www.mestmag.nl/een-infographic-over-de-124-musea-in-brabant/|titel=Musea Brabant 2015|auteur=Erik de Boer|uitgever=Kunstloc Brabant|datum=17 september 2015|bezochtdatum=2 juni 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20170909164311/http://www.mestmag.nl/een-infographic-over-de-124-musea-in-brabant/|archiefdatum=2017-09-09|dodeurl=nee}}</ref>
De top 10 best bezochte musea in Noord-Brabant waren in 2015:
{{Kolommen lijst |breedte=16 |aantal=2 |inhoud=
* [[Het Noordbrabants Museum]], 's-Hertogenbosch
* [[Van Abbemuseum]], Eindhoven
* [[Oorlogsmuseum Overloon]]
* [[Stedelijk Museum Breda]]
* [[Design Museum Den Bosch]]
* [[De Pont]], Tilburg
* [[Markiezenhof]], Bergen op Zoom
* [[Natuurmuseum Brabant]], Tilburg
* [[Eindhoven Museum]]
* [[TextielMuseum (Tilburg)|TextielMuseum]], Tilburg
}}

=== Theaters ===
Podiumkunsten kunnen in Noord-Brabant gezien worden in theaters als het [[Parktheater Eindhoven]] en [[Muziekcentrum Frits Philips]] in Eindhoven, [[Theaters Tilburg]] en [[Concertzaal Tilburg]] in Tilburg, het [[Chassé Theater]] en de [[Nieuwe Veste]] in Breda, het [[Theater aan de Parade]] en de [[Verkadefabriek ('s-Hertogenbosch)|Verkadefabriek]] in 's-Hertogenbosh en [[Theater 't Speelhuis]] in Helmond. Ook in de meeste middelgrote steden en dorpen zijn theaters te vinden, die doorgaans kleinere zalen hebben.

Noord-Brabant heeft enkele gerenommeerde [[poppodium|poppodia]]. Het Tilburgse [[013]] en de [[Effenaar]] in Eindhoven programmeren concerten van internationaal bekende popartiesten. Kleinere podia zoals [[Mezz]] in Breda, [[W2 Poppodium]] in 's-Hertogenbosch, [[Muziekcafé Helmond]], en [[Gebouw-T]] in Bergen op Zoom bieden optredens aan van opkomende artiesten of van grotere namen in intieme setting. Ook de middelgrote steden en dorpen hebben vaak podia tot hun beschikking.

== Sport ==
=== Voetbal ===
{{Positiekaart+|Noord-Brabant|width=400|float=center|caption=Locatie profvoetbalclubs in Noord-Brabant|places=
{{Positiekaart~|Noord-Brabant|lat=51.755|lon=5.528056|label=[[TOP Oss]]|position=right}}
{{Positiekaart~|Noord-Brabant|lat=51.701667|lon=5.329722|label=[[FC Den Bosch|FC&nbsp;Den&nbsp;Bosch]]|position=bottom}}
{{Positiekaart~|Noord-Brabant|lat=51.411667|lon=5.479444|label=[[FC Eindhoven|FC&nbsp;Eindhoven]]|position=right}}
{{Positiekaart~|Noord-Brabant|lat=51.441664|lon=5.467564|label=<span style="font-size:115%;">[[PSV (voetbalclub)|PSV]]</span>|position=left}}
{{Positiekaart~|Noord-Brabant|lat=51.486389|lon=5.68|label=[[Helmond Sport|Helmond&nbsp;Sport]]|position=right}}
{{Positiekaart~|Noord-Brabant|lat=51.542778|lon=5.066944|label=<span style="font-size:105%;">[[Willem II (voetbalclub)|Willem II]]</span>|position=right}}
{{Positiekaart~|Noord-Brabant|lat=51.686944|lon=5.088611|label=[[RKC Waalwijk|RKC&nbsp;Waalwijk]]|position=left}}
{{Positiekaart~|Noord-Brabant|lat=51.595556|lon=4.750278|label=<span style="font-size:105%;">[[NAC Breda]]</span>|position=left}}
}}
Noord-Brabant telt acht [[betaald voetbal|betaaldvoetbalclub]]s. Drie daarvan spelen in de [[Eredivisie (mannenvoetbal)|Eredivisie]], te weten [[PSV (voetbalclub)|PSV]], [[Willem II (voetbalclub)|Willem II]] en [[RKC Waalwijk]]. In de [[Eerste divisie (voetbal Nederland)|Eerste divisie]] spelen [[NAC Breda]], [[FC Den Bosch]], [[TOP Oss]], [[FC Eindhoven]], [[Helmond Sport]] en [[Jong PSV]]. In de [[Tweede divisie (voetbal Nederland)|Tweede divisie]] spelen twee Brabantse clubs: [[VV UNA]] en [[Kozakken Boys]]. In de zondagafdeling van de [[Derde divisie (voetbal Nederland)|Derde divisie]] spelen vijf Brabantse ploegen: [[FC Den Bosch|Jong FC Den Bosch]], [[UDI '19]], [[JVC Cuijk]], [[OJC Rosmalen (voetbal)|OJC Rosmalen]] en [[VV Dongen]].

=== Wielrennen ===
Wat Nederland betreft waren het vooral wielrenners uit West-Brabant die in het midden van de 20e eeuw nationaal en internationaal succesvol waren. Voor veel van hen was de fiets  het middel om aan de armoede te ontsnappen.<ref>{{Citeer web|url=https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/bbohp-waarom-veel-goede-wielrenners-juist-uit-brabant-komen|titel=Waarom veel goede wielrenners juist uit Brabant komen|uitgever=[[BHIC]]|datum=28 juni 2017|bezochtdatum=2 oktober 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201009012406/https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/bbohp-waarom-veel-goede-wielrenners-juist-uit-brabant-komen|archiefdatum=2020-10-09|dodeurl=nee}}</ref>
De [[nestor (positie)|nestor]] was [[Wim van Est]] ([[Fijnaart]], 1923), die als eerste Nederlander in de [[Ronde van Frankrijk|Tour de France]] de [[Gele trui (Ronde van Frankrijk)|gele trui]] droeg en de [[Ronde van Vlaanderen]] won. Hij begon zijn wielercarrière op 23-jarige leeftijd; daarvoor was hij [[smokkel]]aar.<ref>{{Citeer web|url=https://historiek.net/|titel=Wim van Est, de eerste Nederlander in de gele trui|uitgever=Historiek|datum=17 juli 2020|bezochtdatum=2 oktober 2020}}</ref> Zijn streekgenoot [[Wout Wagtmans]] ([[Rucphen (plaats)|Rucphen]], 1929) droeg drie maal de gele trui in de Tour en won drie etappes in de [[Ronde van Italië]]. [[Rini Wagtmans]] ([[St. Willebrord]], 1946), neef van Wout Wagtmans, was meervoudig etappewinnaar in de Tour de France en wist een dag de gele trui te dragen. [[Adrie van der Poel]] (Bergen op Zoom, 1959) behaalde onder andere zes klassiekeroverwinningen en het [[Wereldkampioenschappen veldrijden|wereldkampioenschap veldrijden]]. [[Jean-Paul van Poppel]] (Tilburg, 1962), zette in totaal 22 etappezeges in de drie grote rondes op zijn naam en droeg zeventien maal de [[Puntenklassement Ronde van Frankrijk|groene trui]] in de Tour de France.

Ook in de 21e eeuw zijn er Noord-Brabantse wielrenners actief. Allereerst [[Leontien van Moorsel]] ([[Boekel (Noord-Brabant)|Boekel]], 1970) die viervoudig Olympisch kampioene werd. Verder [[Lars Boom (wielrenner)|Lars Boom]] ([[Vlijmen]], 1985), die in 2008 het [[Wereldkampioenschappen veldrijden|wereldkampioenschap veldrijden]] won. Als derde [[Steven Kruijswijk]] ([[Nuenen]], 1987) die als eerste Nederlander ooit de top 5 in alle drie de grote rondes behaalde (4e plaats in de [[Ronde van Italië 2016|Giro 2016]], 4e plaats in de [[Ronde van Spanje 2018|Vuelta 2018]] en 3e in de [[Ronde van Frankrijk 2019|Tour 2019]]). Ten slotte [[Marianne Vos]] ([['s-Hertogenbosch]], 1987). Zij is wereldkampioen op de baan, in het veld en op de weg, en olympisch kampioen bij het baan- en wegwielrennen. Vos heeft tot nu toe in haar carrière 12 zeges behaald in het baanwielrennen, 13 in het mountainbike, 118 in het veldrijden en 301 op de weg. Daarmee staat ze op een derde plaats met meeste (weg)overwinningen ooit, achter [[Rik Van Looy|Rik van Looy]] en [[Eddy Merckx]]. Met de andere disciplines meegerekend staat alleen Merckx nog boven haar met meeste wielerzeges aller tijden.

=== Paardensport ===
Ook Noord-Brabantse [[Ruiter (persoon)|ruiters]] hebben internationale successen geboekt. De bekendste van hen is [[Anky van Grunsven]] ([[Erp (Meierijstad)|Erp]], 1968),  die driemaal individueel [[Olympische Spelen|Olympisch goud]] won in [[dressuur]] en in totaal negen Olympische medailles veroverde. [[Tineke Bartels]] (Eindhoven, 1951), won twee zilveren Olympische medailles in dressuur. [[Springen (paardensport)|Springruiter]] [[Piet Raijmakers]] ([[Asten (plaats)|Asten]], 1956), veroverde eveneens enkele Olympische medailles. Zijn collega's [[Jan Tops]] ([[Valkenswaard (plaats)|Valkenswaard]], 1961) en [[Maikel van der Vleuten]] ([[Geldrop]], 1988), wonnen beiden Olympisch teamgoud. [[Paralympische sport|Paralympisch]] [[dressuur]][[Ruiter (persoon)|amazone]] [[Sanne Voets]] ([[Rosmalen (gemeente)|Rosmalen]], 1986), behaalde goud in handicapklasse grade IV.

=== Vechtsport ===
Noord-Brabant kent enkele internationale kampioenen in de vechtsport. Bekende voorbeelden uit de [[judo]]-sport zijn [[Anita Staps]] (Tilburg, 1961), die goud won bij [[Wereldkampioenschappen judo 1980|eerste wereldkampioenschappen]]; [[Irene de Kok]] (Eindhoven, 1963), die tweemaal goud won op een WK en een maal brons op de Olympische Spelen; en [[Angelique Seriese]] ([[Zevenbergen (Moerdijk)|Zevenbergen]], 1968), die eenmaal goud behaalde bij een WK. Ook in [[kickboksen]] waren Noord-Brabanders succesvol. Zo won [[Peter Aerts]] (Eindhoven, 1970) drie keer het [[K-1 World Grand Prix Final|K-1 World Grand Prix]]-toernooi. [[Ramon Dekkers]] was achtvoudig [[Thaiboksen|Muay Thai]]- en kickbokswereldkampioen. [[Andy Souwer]] won drie keer het Shootboxing World tournament. [[Nieky Holzken]] was tussen 2015 en 2016 wereldkampioen kickboksen in de [[weltergewicht]]-klasse bij [[Glory (kickboksen)|Glory]]. Bij Glory werd [[Rico Verhoeven]] (Bergen op Zoom, 1989) in 2013 wereldkampioen in de [[zwaargewicht]]-klasse.

=== Overige sporten ===
Hoewel minder groot in aantal, hebben Noord-Brabanders ook naam gemaakt in [[zwemsport|zwemmen]] en [[schaatsen]]. Zwemmer [[Pieter van den Hoogenband]] ([[Maastricht]], 1978), geboren in Limburg en opgegroeid in Geldrop, was onder meer drievoudig [[Olympische Spelen|olympisch kampioen]], zestienmaal Europees kampioen en eenmaal wereldkampioen. Langeafstandschaatser [[Gianni Romme]] ([[Lage Zwaluwe]], 1973), behaalde onder andere Olympisch goud op de vijf en de tien kilometer, en [[Ireen Wüst]] ([[Goirle (plaats)|Goirle]], 1986), was de jongste Nederlandse Olympisch kampioene schaatsen op de Winterspelen ooit en de eerste atleet die op vijf verschillende Olympische Spelen een individuele gouden medaille won. Met het [[tennistoernooi van Rosmalen]] voor zowel [[Women's Tennis Association|vrouwelijke]] als [[Association of Tennis Professionals|mannelijke]] professionals speelt Noord-Brabant, dat zelf geen tenniskampioen heeft voortgebracht, een rol in de internationale tenniswereld.

== Economie ==
Het bruto regionaal product van Noord-Brabant lag in 2019 op circa 116 miljard euro, 15 procent van het [[bruto binnenlands product]] van Nederland. Daarmee is het – op provinciaal niveau – de derde grootste economie van Nederland, met alleen [[Noord-Holland]] (22%) en [[Zuid-Holland]] (21%) voor zich. Noord-Brabant is in Nederland koploper in de sectoren [[industrie]] en [[landbouw]]. In vrijwel alle andere sectoren behoort de provincie tot de top 3. Alleen in de sector [[Gezondheidszorg|zorgbedrijven]] valt Noord-Brabant daarbuiten.<ref name="BDb" />

De economie in Noord-Brabant vertoont groei. Het aantal bedrijfsvestigingen steeg in de periode 2009-2018 van 181.870 naar 231.880, een toename van ruim 50.000 vestigingen. De omvang van de werkzame beroepsbevolking steeg in die periode van ongeveer 1,21 miljoen personen naar ruim 1,27 miljoen, een toename van bijna 63.000 personen. De stijging deed zich niet in alle bedrijfstakken voor. In de sectoren industrie, landbouw en [[bouw]] daalde het aantal banen enigszins. De groei deed zich voor in de sectoren [[handel (economie)|handel]] en [[Tertiaire sector|diensten]]. Vooral de sector [[Quartaire sector|niet-commerciële diensten]] groeide sterk, met een kleine 100.000 banen.<ref name="BDb" />

{| class="wikitable" style="text-align: center"
|+Werkgelegenheid in Noord-Brabant in 2018
! Regio
! Beroepsbevolking
! Werkzame beroepsbevolking
! Vestigingen 
! Totale bevolking
|-
|West
|330.451
|319.030
|57.180
|631.425
|-
|Midden
|247.372
|239.021
|43.950
|475.225
|-
|Noord-Oost
|340.740
|328.478
|56.110
|654.820
|-
|Zuid-Oost
|400.505
|386.987
|74.740
|766.820
|-
|Totaal
|1.319.068
|1.273.516
|231.880
|2.528.280
|}

=== Economische sectoren ===
[[Bestand:ASML headquarters Veldhoven.jpg|thumb|Hoofdkantoor van ASML in [[Veldhoven]]]]
Dat Noord-Brabant een redelijk welvarende provincie is, komt mede door de concentratie van kwalitatief hoogwaardige industrie en de goede infrastructuur. De regio West-Brabant ligt gunstig tussen Antwerpen en Rotterdam, terwijl het oostelijke deel van de provincie goede verbindingen heeft met zowel de Randstad, als met België en Duitsland. Op de ranglijst 'Logistieke Hotspot van het Jaar' stond in Nederland de regio Tilburg-Waalwijk in 2019 op de eerste plaats en regio West-Brabant op de derde.<ref name="BBB">{{Citeer web|url=https://www.brabantbrandbox.com/nl/|titel=Brabant Brand Box|uitgever=Provincie Noord-Brabant|bezochtdatum=28 maart 2020|archiefdatum=31 oktober 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20181031043701/https://www.brabantbrandbox.com/nl/|dodeurl=ja}}</ref> Ook de regio's Oss-Veghel-‘s-Hertogenbosch (plaats 7) en Eindhoven-Helmond (plaats 8) vallen onder de top 10 logistieke regio's van Nederland. Niet alleen het vrachtverkeer over de weg, maar ook de binnenvaart profiteert hiervan.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nieuwsbladtransport.nl/binnenvaart/2019/03/29/havenbedrijf-rotterdam-gaat-binnenvaart-in-brabant-stimuleren/?gdpr=accept|titel=Havenbedrijf Rotterdam gaat binnenvaart in Brabant stimuleren|auteur=Tom van Gurp|uitgever=Nieuwsblad Transport|datum=29 maart 2019|bezochtdatum=27 februari 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201012111410/https://www.nieuwsbladtransport.nl/binnenvaart/2019/03/29/havenbedrijf-rotterdam-gaat-binnenvaart-in-brabant-stimuleren/?gdpr=accept|archiefdatum=2020-10-12|dodeurl=nee}}</ref>

Een belangrijke economische activiteit is de metaal- en elektronica-industrie die zich onder meer heeft ontwikkeld als spin-off van [[Philips (bedrijf)|Philips]]. Philips zelf opereert succesvol op wereldniveau, evenals de afgesplitste bedrijven, het lichtconcern [[Signify]] en [[Geïntegreerde schakeling|chipmaker]] [[NXP]]. Het uit een fusie voortgekomen [[ASML]] heeft een dominante plek veroverd in de wereld van de chipmachines. Ook buiten de elektronica zijn Brabantse bedrijven actief in de [[maakindustrie]], zoals vrachtwagenfabrikant [[DAF (fabrikant)|DAF]], [[Vanderlande]] met geautomatiseerde logistieke systemen en de [[VDL Groep]] met verscheidene metaalverwerkende dochterondernemingen.<ref name="BDb" />

Een voor Noord-Brabant relatief jonge sector is de [[procesindustrie]], die zich sinds de jaren 1970 ontwikkelt bij [[Haven- en industriegebied Moerdijk|Moerdijk]]. Als eerste bouwde [[Shell Moerdijk|Shell]] drie [[petrochemie|petrochemische]] fabrieken op een [[industriegebied]] van 2500 hectare. Later vestigden zich er meerdere bedrijven waaronder een [[afvalverbrandingsinstallatie|afvalverwerker]], een producent van [[biobrandstof]]korrels, een bedrijf dat een [[mestverwerking|mestverbrandingsinstallatie]] exploiteert, een slibverwerkingsbedrijf, een  [[Centrale Moerdijk|elektriciteitscentrale]] en diverse logistieke firma's. In 2018 waren er  ruim 350 bedrijven actief met in totaal een kleine 10.000 werknemers.<ref>{{Citeer web|url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2019/31/haven-en-industrieterrein-moerdijk-2017-2018|titel=Haven- en industrieterrein Moerdijk, 2017-2018|uitgever=[[Centraal Bureau voor de Statistiek|CBS]]|datum=2 augustus 2019|bezochtdatm=28 oktober 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201130175205/https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2019/31/haven-en-industrieterrein-moerdijk-2017-2018|archiefdatum=2020-11-30|dodeurl=nee}}</ref>

Het succes van Noord-Brabant op technologisch gebied is mede te danken aan de innovatiekracht in de provincie. Hoogwaardige technologische bedrijven, waaronder tientallen [[Start-up (onderneming)|start-ups]], vormen clusters op de acht open-innovatiecampussen die Noord-Brabant telt, waaronder de [[High Tech Campus Eindhoven]]. De uitgaven voor [[Onderzoek & Ontwikkeling]] – in 2016 zo'n 1200 euro per inwoner – zijn structureel hoger dan die in de andere provincies. Brabantse bedrijven hebben in 2017 in totaal 3655 octrooi-aanvragen ingediend en daarmee stond de provincie in de Europese regionale top vijf.<ref name="BBB" /><ref>{{Citeer web|url=https://www.omroepbrabant.nl/nieuws/239441/Brabant-in-Europese-top-5-van-octrooi-aanvragen|titel=Brabant in Europese top 5 van octrooi-aanvragen|uitgever=[[Omroep Brabant (Nederland)|Omroep Brabant]]|datum=7 maart 2018|bezochtdatum=29 maart 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200329155504/https://www.omroepbrabant.nl/nieuws/239441/Brabant-in-Europese-top-5-van-octrooi-aanvragen|archiefdatum=2020-03-29|dodeurl=nee}}</ref>

De landbouwsector, die onder politieke en sociale druk staat om de bedrijfsvoering te verduurzamen, neemt in Noord-Brabant een belangrijke plaats in. Vooral [[varkens]]- en [[kip (vogel)|kip]]penbedrijven en [[boomkwekerij]]en hebben een groot aandeel in de Nederlandse landbouw. In 2018 werd ongeveer 50 procent van de Nederlandse varkensstapel in Noord-Brabant gehouden, voor kippen was dat percentage 40 en voor het grondgebruik voor boomkwekerijen 47. Het aantal landbouwbedrijven in de provincie is in de periode 2009-2018 afgenomen van bijna 13.000 naar 9.600, een daling van 33 procent. Vooral in de glastuinbouw en varkenshouderij zijn veel bedrijven gestopt. In dezelfde periode vond echter een zodanige schaalvergroting plaats dat de productiecapaciteit op hetzelfde niveau is gebleven. Het aantal varkens is zelfs significant gestegen naar een niveau van bijna 6 miljoen in 2018.<ref name="BDb" />

Het aandeel innovatieve bedrijven in de landbouw in Noord-Brabant is minder dan 1 procent, dat is lager dan gemiddeld in Nederland. Innovatie vindt vooral plaats in de glastuinbouw, met als succesvol voorbeeld de productvernieuwing in de [[tomaat|tomatenteelt]]. De andere sectoren zijn voornamelijk gericht op [[kostprijs]]verlaging. Geldt voor de agrosector in Nederland als geheel dat deze bedrijfstak weinig vernieuwend is, voor Noord-Brabant geldt dit in versterkte mate.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nieuweoogst.nl/nieuws/2020/02/12/brabantse-boer-weinig-vernieuwend|titel=Brabantse boer weinig vernieuwend|uitgever=[[Nieuwe Oogst]]|datum=12 februari 2020|bezochtdatum=29 maart 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200815170928/https://www.nieuweoogst.nl/nieuws/2020/02/12/brabantse-boer-weinig-vernieuwend|archiefdatum=2020-08-15|dodeurl=nee}}</ref>

=== Toerisme ===
[[Bestand:Efteling Entrance.jpg|thumb|Het [[Huis van de Vijf Zintuigen]], de entree van de Efteling]]
[[Bestand:Glow 2011 - Eindhoven - cupola.jpg|thumb|Cupola bij [[Station Eindhoven Centraal]] tijdens Glow 2011]]
[[Bestand:Omgeving Wolfslaar P1100746.jpg|thumb|Natuurpoort Wolfslaar bij Breda]]
In 2018 telde de provincie Noord-Brabant 4,1 miljoen verblijfsgasten. Van hen overnachtten er 2,4 miljoen in hotels en 1,7 miljoen in andere recreatieve bedrijven. Het merendeel van de verblijfsgasten kwam uit eigen land, te weten 2,8 miljoen. Van de 1,3 miljoen buitenlanders kwam bijna de helft uit een van de buurlanden België of Duitsland. De gasten waren samen goed voor 10,6 miljoen overnachtingen. Binnenlandse toeristen besteedden in 2018 in Noord-Brabant gemiddeld 177 euro per vakantie, goed voor een totale economische waarde van bijna 500 miljoen euro. Gemiddeld besteedden buitenlandse gasten – toeristen en zakenreizigers samen – ongeveer 493 euro aan hun verblijf, in totaal ruim €&nbsp;615 miljoen. Toerisme is een groeisector: in 2018 was het aantal buitenlandse verblijfsgasten 45 procent groter dan in 2012. De ontwikkeling van het aantal binnenlandse gasten is met een toename van 16 procent gematigder.<ref>{{Citeer web|url=https://partners.visitbrabant.com/over-ons/cijfers-en-trends/cijfers-toerisme-in-brabant-2018|titel=Cijfers toerisme in Brabant 2018|uitgever=VisitBrabant|bezochtdatum=16 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201001235716/https://partners.visitbrabant.com/over-ons/cijfers-en-trends/cijfers-toerisme-in-brabant-2018|archiefdatum=2020-10-01|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://partners.visitbrabant.com/over-ons/cijfers-en-trends/cijfers-toerisme-in-brabant-201rl=|titel=Cijfers toerisme in Brabant 2019|uitgever=VisitBrabant|bezochtdatum=16 september 2020|dodeurl=ja}}</ref>

Het provinciebestuur ondersteunt het toerisme omdat de vrijetijdssector niet alleen directe inkomsten genereert, maar ook van belang is voor een goed vestigingsklimaat en het aantrekken van talent. Hierbij is gekozen voor focus op thematische lijnen zoals 'Van Gogh' en 'Design', en op de internationale Familyfun-Shortbreak-markt die gekenmerkt wordt door een gemiddeld hoger bestedingspatroon en een meer door het jaar heen gespreid bezoek. Daartoe is de jaarlijkse publiekscampagne ‘Brabant is Open’ georganiseerd, die in 2018 voor het eerst gehouden is.<ref>{{Citeer web|url=https://www.visitbrabant.com/uploads/media/5de0ea161db5f/monitoringsnotitie-vte-brabant-2019-11112019.pdf?token=/uploads/media/5de0ea161db5f/monitoringsnotitie-vte-brabant-2019-11112019.pdf|titel=Highlights monitoring VTE beleid Noord-Brabant 2019|uitgever=VisitBrabant|bezochtdatum=20 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210831195041/https://www.visitbrabant.com/uploads/media/5de0ea161db5f/monitoringsnotitie-vte-brabant-2019-11112019.pdf?token=/uploads/media/5de0ea161db5f/monitoringsnotitie-vte-brabant-2019-11112019.pdf|archiefdatum=2021-08-31|dodeurl=nee}}</ref> Ondernemers in de sector worden gestimuleerd door het uitreiken van de 'Brabantse Gastvrijheid Award'.<ref>{{Citeer web|url=https://www.grooteindhoven.nl/nieuws/algemeen/950310/wie-is-gigantisch-gastvrij-in-brabant-|titel=Wie is gigantisch gastvrij in Brabant?|uitgever=Groot Eindhoven|datum=3 maart 2020|bezochtdatum=19 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201001172406/https://www.grooteindhoven.nl/nieuws/algemeen/950310/wie-is-gigantisch-gastvrij-in-brabant-|archiefdatum=2020-10-01|dodeurl=nee}}</ref>

Belangrijke toeristische attracties zijn:
* Attractieparken<br />De [[Efteling]] in [[Kaatsheuvel]] trok in 2017 ruim 5,1 miljoen bezoekers en stond bovenaan de landelijke lijst van dagattracties. Op nummer 14 stond [[Safaripark Beekse Bergen]] in [[Hilvarenbeek (plaats)|Hilvarenbeek]] met ruim 1,1 miljoen bezoekers.<ref>{{Citeer web|url=https://respons.nl/wp-content/uploads/2019/04/Factsheet-Dagattractie-Top50-2018.pdf|titel=Dagattractie top 50|bezochtdatum=17 februari 2020|uitgever=Respons.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210831195118/https://respons.nl/wp-content/uploads/2019/04/Factsheet-Dagattractie-Top50-2018.pdf|archiefdatum=2021-08-31|dodeurl=nee}}</ref>
* Jaarlijkse evenementen, zowel vrij toegankelijke als entreeheffende<br />Koploper met het aantal bezoekers in de categorie vrij toegankelijk is de [[Tilburgse Kermis]] die jaarlijks ongeveer 1,4 miljoen bezoekers trekt en in 2019 in de top 50 van de best bezochte gratis evenementen van Nederland op nummer 2 stond.<ref>{{Citeer web|url=https://respons.nl/wp-content/uploads/2019/05/Ranglijst-TOP-100-Evenementen-Monitor-2019.pdf|titel=Top 100 evenementen, ranglijst 2019|uitgever=Respons|bezochtdatum=22 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201002011409/https://respons.nl/wp-content/uploads/2019/05/Ranglijst-TOP-100-Evenementen-Monitor-2019.pdf|archiefdatum=2020-10-02|dodeurl=nee}}</ref> Naar de Eindhovense evenementen [[GLOW Festival]] (nummer 8) en [[Dutch Design Week]] (nummer 19) komen jaarlijks circa 750.000 respectievelijk 335.000 bezoekers. Het [[Breda Jazz Festival]] (nummer 31), is met ongeveer 250.000 bezoekers een goed bezocht muziekevenement. Ook de [[bloemencorso]]'s in [[Zundert (plaats)|Zundert]] (nummer 47) en [[Valkenswaard (plaats)|Valkenswaard]], met circa 70.000 respectievelijk 40.000 bezoekers zijn toeristische publiekstrekkers.<ref>{{Citeer web|url=https://www.ed.nl/valkenswaard/corso-valkenswaard-trekt-40-000-bezoekers~ad0f8d65/|titel=Corso Valkenswaard trekt 40.000 bezoekers|uitgever=[[Eindhovens Dagblad]]|datum=9 september 2012|bezochtdatum=20 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201001230732/https://www.ed.nl/valkenswaard/corso-valkenswaard-trekt-40-000-bezoekers~ad0f8d65/|archiefdatum=2020-10-01|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://nltimes.nl/2018/09/03/zundert-flower-parade-attracts-70000-visitors|titel=Zundert bloemencorso ontvangt 70.000 toeschouwers|uitgever=NLTimes|datum=3 september 2018|bezochtdatum=22 september 2020}}</ref> De Brabantse dag in Heeze trekt eveneens ongeveer 40.000 bezoekers.<ref>{{Citeer web|url=https://www.ed.nl/eindhoven/brabantsedag-is-een-goed-geoliede-machine-40-000-bezoekers-in-heeze~a9e45e1d/|titel=Brabantsedag is een goed geoliede machine, 40.000 bezoekers in Heeze|uitgever=Eindhovens Dagblad|datum=26 augustus 2018|bezochtdatum=20 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201002014857/https://www.ed.nl/eindhoven/brabantsedag-is-een-goed-geoliede-machine-40-000-bezoekers-in-heeze~a9e45e1d/|archiefdatum=2020-10-02|dodeurl=nee}}</ref><br />Bij de entreeheffende evenementen is Noord-Brabant minder goed vertegenwoordigd. In de top 50 van bezoekersaantallen in deze groep komt de provincie alleen voor met de [[muziekfestival]]s [[Paaspop (Schijndel)|Paaspop]] (nummer 38), [[Best Kept Secret (festival)|Best Kept Secret]] (nummer 44) en [[Wish Outdoor]] (nummer 49) die jaarlijks door ongeveer 90.000 respectievelijk 75.000 en 50.000 bezoekers bijgewoond worden.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nu.nl/muziek/5855748/44e-editie-paaspop-trekt-recordaantal-bezoekers.html|titel=44e editie Paaspop trekt recordaantal bezoekers|uitgever=NU.nl|datum=22 april 2019|bezochtdatum=22 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201002005837/https://www.nu.nl/muziek/5855748/44e-editie-paaspop-trekt-recordaantal-bezoekers.html|archiefdatum=2020-10-02|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.visitbrabant.com/nl/evenementen/1078139335/wish-outdoor|titel=Wish Outdoor|uitgever=VisitBrabant|bezochtdatum=22 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200920103315/https://www.visitbrabant.com/nl/evenementen/1078139335/wish-outdoor|archiefdatum=2020-09-20|dodeurl=nee}}</ref>
* Nationale parken<br />Uit onderzoek van NBTC-NIPO blijkt dat in 2015 drie nationale parken uit de provincie in de landelijke top 10 stonden. Op jaarbasis bezoeken ongeveer 1,2 miljoen mensen de [[Loonse en Drunense Duinen]], waarmee het park nationaal gezien op de tweede plek stond, op de voet gevolgd door Nationaal Park De Biesbosch met een jaarlijks bezoekersaantal van ruim 1,1 miljoen. De laatste in de landelijke top 10 was nationaal park de [[Groote Peel]], dat per jaar ongeveer 270.000 bezoekers trekt.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nationaleparkenbureau.nl/documenten+en+verslagen/handlerdownloadfiles.ashx?idnv=977431|titel=Bezoek aan Nationale Parken in Nederland, in: Natuur in Nederland, De bezoeker|uitgever=nationaleparkenbureau.nl|pagina's=p. 28|bezochtdatum=19 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211031231611/https://www.nationaleparkenbureau.nl/documenten+en+verslagen/handlerdownloadfiles.ashx?idnv=977431|archiefdatum=2021-10-31|dodeurl=nee}}</ref>
* Brabantse Natuurpoorten<br />Op initiatief van de provincie is het netwerk 'Brabantse Natuurpoorten' opgericht, in samenwerking met 23 gemeenten, vier nationale parken, drie waterschappen, [[Staatsbosbeheer]] en [[Het Brabants Landschap]]. Verspreid over de provincie omvat het netwerk 29 Natuurpoorten met startpunten voor fiets- of wandeltochten door de Brabantse natuur.<ref>{{Citeer web|url=https://natuurpoorten.nl/|titel=Brabantse Natuurpoorten|bezochtdatum=25 maart 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200816063120/https://natuurpoorten.nl/|archiefdatum=2020-08-16|dodeurl=nee}}</ref>
* Carnaval<br />Tijdens carnaval 2019 telde Noord-Brabant 382 [[carnavalsoptocht]]en.<ref>{{Citeer web|url=https://www.omroepbrabant.nl/nieuws/2942972/alle-carnavalsoptochten-in-brabant-plaatsen-en-tijden-kaartje|titel=Alle carnavalsoptochten in Brabant: plaatsen en tijden|uitgever=[[Omroep Brabant (Nederland)|Omroep Brabant]]|datum=2 maart 2019|bezochtdatum=20 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200810023132/https://www.omroepbrabant.nl/nieuws/2942972/alle-carnavalsoptochten-in-brabant-plaatsen-en-tijden-kaartje|archiefdatum=2020-08-10|dodeurl=nee}}</ref> De meeste worden lokaal georganiseerd, waarbij de toeschouwers vooral uit de eigen plaats komen. Er zijn echter ook optochten – voornamelijk in de grote steden – die veel bezoekers trekken uit plaatsen waar de optocht op een andere dag wordt gehouden of die van buiten de provincie komen. Carnavalsoptochten zijn gratis toegankelijk, waardoor concrete gegevens over bezoekersaantallen veelal ontbreken.

De jarenlang gestaag groeiende vrijetijdssector in Noord-Brabant is door de [[coronapandemie]] in een situatie van aanzienlijke krimp terechtgekomen. Over het tweede kwartaal van 2020 werd een daling van het aantal toeristen van ruim 73 procent gerapporteerd ten opzichte van dezelfde periode in 2019.<ref>{{Citeer web|url=https://www.ed.nl/economie/driekwart-minder-toeristen-in-noord-brabant-tijdens-coronacrisis~a48dc27b/|titel=Driekwart minder toeristen in Noord-Brabant tijdens coronacrisis|uitgever=[[Eindhovens Dagblad]]|datum=25 augustus 2020|bezochtdatum=20 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201001163515/https://www.ed.nl/economie/driekwart-minder-toeristen-in-noord-brabant-tijdens-coronacrisis~a48dc27b/|archiefdatum=2020-10-01|dodeurl=nee}}</ref>

== Onderwijs ==
[[Bestand:Breda (11).jpg|thumb|Het [[kasteel van Breda]], waarin de [[KMA]] is gevestigd]]
Ongeveer 300.000 Noord-Brabantse jongeren die de [[basisschool]] hebben doorlopen, zijn ingeschreven aan een instelling van [[voortgezet onderwijs]], [[middelbaar beroepsonderwijs]], [[hoger beroepsonderwijs]] of [[wetenschappelijk onderwijs]] (2019).<ref name="BDb" />

Het voortgezet onderwijs wordt gegeven door een groot aantal onderwijsinstellingen met in totaal ruim 135.000 leerlingen (2019).<ref name="BDb" /> Een belangrijke speler in dit veld is [[Ons Middelbaar Onderwijs]], een van oorsprong katholieke organisatie met een zestigtal scholen op het niveau van vmbo tot en met atheneum en gymnasium, met in totaal circa 60.000 leerlingen (2019).<ref>{{Citeer web|url=https://2019.omojaarverslag.nl/verslag2019/f/leerlingen/kerngegevens-vereniging-ons-middelbaar-onderwijs|titel=Kerngegevens vereniging Ons Middelbaar Onderwijs|uitgever=[[Ons Middelbaar Onderwijs|OMO]]|bezochtdatum=14 oktober 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211031231736/https://www.omojaarverslag.nl/verslag2019/f/leerlingen/kerngegevens-vereniging-ons-middelbaar-onderwijs|archiefdatum=2021-10-31|dodeurl=nee}}</ref>

Voor het middelbaar beroepsonderwijs zijn in de provincie veertien publieke instellingen actief en twintig particuliere organisaties met in totaal ruim 70.000 geregistreerde leerlingen (2019).<ref name="BDb" /><ref>{{Citeer web|url=https://www.kiesmbo.nl/scholen|titel=Kies MBO|uitgever=Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven|bezochtdatum=9 oktober 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200815162844/https://www.kiesmbo.nl/scholen|archiefdatum=2020-08-15|dodeurl=nee}}</ref>

Het hoger beroepsonderwijs in de provincie wordt verzorgd door zes HBO-instellingen, eveneens voor ruim 70.000 studenten (2019).<ref name="BDb" /><ref>{{Citeer web|url=https://www.mijnstudentenleven.nl/studie/hogescholen-noord-brabant.html|titel=Hogescholen Noord-Brabant|uitgever=MijnStudentenleven|bezochtdatum=7 oktober 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201012124721/https://www.mijnstudentenleven.nl/studie/hogescholen-noord-brabant.html|archiefdatum=2020-10-12|dodeurl=nee}}</ref> Er zijn grote instellingen met tienduizenden leerlingen, middelgrote met aantallen tussen duizend en tienduizend, en kleine instellingen met minder dan duizend leerlingen. De instellingen zijn: 
*[[Avans Hogeschool]], een grote instelling met opleidingen in acht sectoren, in vier vestigingen
*[[Breda University of Applied Sciences]], een middelgrote instelling met elf opleidingen op het gebied van toerisme, verkeer en daaraan gerelateerde sectoren
*[[Design Academy Eindhoven]], een kleine instelling met opleidingen op het gebied van [[industriële vormgeving]]
*[[Fontys Hogescholen]], een grote instelling met opleidingen in elf sectoren, in vier Noord-Brabantse vestigingen
*[[HAS Hogeschool]], een middelgrote instelling met opleidingen op het gebied van Agro, Food en Leefomgeving
*[[Pedagogische Hogeschool De Kempel]], een kleine zelfstandige instelling met uitsluitend de opleiding tot leraar basisonderwijs.

In Noord-Brabant zijn drie instituten voor [[Universiteit|wetenschappelijk onderwijs]] gevestigd, waaraan ruim 30.000 studenten zijn ingeschreven (2019):<ref name="BDb" />
*[[Koninklijke Militaire Academie]], met een combinatie van militair en wetenschappelijk onderwijs
*[[Technische Universiteit Eindhoven]], met negen [[Techniek|technisch]]-[[wetenschappelijk]]e [[faculteit (onderwijs)|faculteiten]]
*[[Tilburg University]], een katholieke universiteit die is gespecialiseerd in [[Humane wetenschappen|mens]]- en [[Sociale wetenschappen|maatschappijwetenschappen]].

== Verkeer en vervoer ==
Noord-Brabant kent een groot netwerk van [[weg]]en, [[kanaal (waterweg)|kanalen]],  [[rivier]]en en [[Spoorwegen in Nederland|spoorlijnen]]. De provincie genereert over dat netwerk zelf veel verkeer, dat op enkele autosnelwegen en spoorlijnen nog aanzienlijk vergroot wordt door vrachtvervoer tussen de [[haven van Antwerpen]], de [[haven van Rotterdam]] en de [[haven van Zeeland]] ten westen van de provincie, en het [[Ruhrgebied]] aan de oostzijde.

=== Wegverkeer ===
Op Noord-Brabants grondgebied liggen rijkswegen met een totale lengte van 874 kilometer, oftewel ruim 16 procent van het Nederlandse rijkswegennet.<ref name="Waar">{{Citeer web|url=http://www.waarstaatjeprovincie.nl/Paginas/Verkeer%20en%20vervoer/Weglengte_Tabel.aspx|titel=Tabel weglengte|uitgever=Waar staat je provincie?|bezochtdatum=26 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211031231822/https://www.waarstaatjeprovincie.nl/Paginas/Verkeer%20en%20vervoer/Weglengte_Tabel.aspx|archiefdatum=2021-10-31|dodeurl=nee}}</ref> Tot het net behoren onder meer twaalf [[autosnelweg]]en die de provincie verbinden met andere Nederlandse provincies en met België. Het Noord-Brabantse deel van het landelijke snelwegnet kent meerdere knelpunten en is dominant in de top tien van files.<ref>{{Citeer web|url=https://www.ed.nl/brabant/files-nemen-toe-brabantse-snelwegen-prijken-veelvuldig-in-top-10-filelijstjes-van-anwb~a03e8ff3/|titel=Files nemen toe: Brabantse snelwegen prijken veelvuldig in top 10-filelijstjes van ANWB|uitgever=Eindhovens Dagblad|datum=28 december 2019|bezochtdatum=26 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20191231035318/https://www.ed.nl/brabant/files-nemen-toe-brabantse-snelwegen-prijken-veelvuldig-in-top-10-filelijstjes-van-anwb~a03e8ff3/|archiefdatum=2019-12-31|dodeurl=nee}}</ref>

De drukst bereden noord-zuidverbindingen zijn de [[Rijksweg 2|A2]] die komt van Amsterdam en via 's-Hertogenbosch en Eindhoven naar [[Eijsden (plaats)|Eijsden]] leidt en daar aansluit op de [[A25 (België)|Belgische A25]] naar [[Luik (stad)|Luik]], de [[Rijksweg 16|A16]] die Rotterdam verbindt met [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] via Breda, de [[Rijksweg 27|A27]] die van Breda via Utrecht naar [[knooppunt Almere]] voert, en de [[Rijksweg 50|A50]] die in Eindhoven begint en via [[Ravenstein (stad)|Ravenstein]] doorloopt tot [[Emmeloord]]. Druk bereden oost-west verbindingen zijn de [[Rijksweg 58|A58]], die van [[knooppunt Batadorp]] bij Eindhoven naar [[Zeeland (provincie)|Zeeland]] loopt en eindigt in [[Vlissingen]], de [[Rijksweg 59|A59]] die begint in Oss en via de [[Langstraat (streek)|Langstraat]] en een stukje Zuid-Holland naar het Zeeuwse [[Serooskerke (Schouwen-Duiveland)|Serooskerke]] voert, en de [[Rijksweg 67|A67]] die, komende van Antwerpen, van de Belgische grens bij [[Hapert]] via Eindhoven naar de Duitse grens bij [[Venlo (stad)|Venlo]] leidt en aansluit op de [[Bundesautobahn 40]] naar [[Dortmund]].

Daarnaast kent Noord-Brabant zo'n 610 kilometer aan provinciale wegen.<ref name="Waar" /> Enkele daarvan verwerken een grote verkeersstroom, zoals de ex-[[Rijksweg]] [[Provinciale weg 69|N69]] die van Veldhoven via [[Valkenswaard (plaats)|Valkenswaard]] naar de Belgische grens bij [[Lommel]] voert en daar overgaat in de Belgische N74 naar [[Hasselt (België)|Hasselt]], de [[Provinciale weg 279|N279]] die grotendeels langs de [[Zuid-Willemsvaart]] van 's-Hertogenbosch naar [[Limburg (Nederlandse provincie)|Limburg]] is aangelegd en daar bij [[Horn (Limburg)|Horn]] aansluit op de [[Provinciale weg 273|N273]], en de korte [[Provinciale weg 270|A270]] tussen Eindhoven en Helmond.

=== Vliegverkeer ===
[[Bestand:EindhovenAirport-Terminal-20071224.jpg|thumb|Eindhoven Airport]]
In de provincie zijn zes vliegvelden gelegen. Een daarvan, [[Eindhoven Airport]], wordt zowel voor militaire als voor burgerluchtvaart gebruikt; het is de grootste regionale luchthaven van Nederland.<ref>{{Citeer web|url=https://www.cbs.nl/nl-nl/faq/luchtvaart/hoeveel-passagiers-reizen-via-nederlandse-luchthavens-|titel=Hoeveel passagiers reizen via Nederlandse luchthavens?|uitgever=[[Centraal Bureau voor de Statistiek|CBS]]|bezochtdatum=23 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201026205432/https://www.cbs.nl/nl-nl/faq/luchtvaart/hoeveel-passagiers-reizen-via-nederlandse-luchthavens-|archiefdatum=2020-10-26|dodeurl=nee}}</ref> Drie andere hebben uitsluitend een militaire bestemming, [[Vliegbasis Gilze-Rijen]], [[Vliegbasis Volkel]] en [[Vliegbasis Woensdrecht]].  De twee overige vliegvelden, [[Breda International Airport]] en [[Kempen Airport]], hebben een geringe verkeersomvang, die voornamelijk bestaat uit zakelijke vluchten, rondvluchten en vlieglessen.
De [[Klappenbergse Heide]] in [[Etten-Leur]] is geen vliegveld, maar is geroemd omdat de eerste gemoderniseerde vlucht in Nederland hier plaatsvond.<ref>[http://www.eerstevlucht.nl/ De eerste gemoderniseerde vlucht in Nederland]/</ref>

=== Scheepvaartverkeer ===
[[Bestand:Oijen veerpont.jpg|miniatuur]]
Er zijn twee belangrijke aders voor het scheepvaarverkeer door Noord-Brabant. Allereerst de [[Zuid-Willemsvaart]], die ‘s-Hertogenbosch verbindt met [[Luik (stad)|Luik]]. Tot aan Veghel is het kanaal bevaarbaar voor schepen tot 1350 ton ([[CEMT-klasse|klasse IV]]). Het overige deel is beduidend smaller en daarmee slechts bevaarbaar voor schepen tot 650 ton (klasse II). De andere ader is het [[Wilhelminakanaal]], dat loopt van [[Geertruidenberg (plaats)|Geertruidenberg]] naar [[Laarbeek (gemeente)|Laarbeek]] en daar aansluit op de Zuid-Willemsvaart. Vanaf Geertruidenberg tot [[Dongen (plaats)|Dongen]] is het kanaal bevaarbaar voor schepen tot 1350 ton, daarna voor schepen tot 650 ton. Daarnaast loopt langs de westgrens van de provincie het [[Schelde-Rijnkanaal]] dat Antwerpen verbindt met Rotterdam.

Noord-Brabant telt vijftien grote industriehavens, die samen goed zijn voor ongeveer 10 procent van de totale overslag in de Nederlandse [[binnenhaven (havensoort)|binnenhaven]]s. Van die vijftien havens behoren Bergen op Zoom, Breda, [[haven van Cuijk|Cuijk]], Geertruidenberg, [[Haven- en industriegebied Moerdijk|Moerdijk]], Oss, 's-Hertogenbosch en [[Haven van Veghel|Veghel]] elk op hun gebied tot de top 5 van de Nederlandse binnenhavens. 's-Hertogenbosch is de grootste containerterminal onder de Nederlandse binnenhavens.<ref>{{Citeer web|url=https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/havens-in-noord-brabant|titel=Havens in Noord-Brabant|auteur=Pieter Roskam|uitgever=[[BHIC]]|datum=15 maart 2011|bezochtdatum=24 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200127210243/https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/havens-in-noord-brabant|archiefdatum=2020-01-27|dodeurl=nee}}</ref>

Er zijn [[Lijst van veerdiensten in Nederland|diverse veerdiensten]] in het noorden van de provincie actief. Ze maken de oversteek bij de Maas en Waal mogelijk.

=== Spoorverkeer ===
[[Bestand:Station Boxmeer.jpg|thumb|Station Boxmeer]]
Het aandeel van de trein in het personenvervoer in Noord-Brabant is met 2 procent in verplaatsingen en 7 procent in reizigerskilometers beperkt. Het belang van het goederenverkeer per spoor voor de provinciale economie is eveneens klein; het merendeel van het goederenvervoer per spoor is doorgaand, met een groot aandeel van vrachtverkeer tussen Noordzeehavens en Duitsland.<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabant.nl/-/media/7a6c903a60d643598d1f1dc1168f6a74.pdf|titel=Brabantse Spoor Agenda 2030|uitgever=Provincie Noord-Brabant|datum=2012|Pages=7|bezochtdatum=24 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20220707224328/https://www.brabant.nl/-/media/7a6c903a60d643598d1f1dc1168f6a74.pdf|archiefdatum=2022-07-07|dodeurl=nee}}</ref>

De centrale en drukst bereden spoorlijn in Noord-Brabant is de oost-westverbinding tussen [[Station Eindhoven Centraal]] en [[Station Breda]]. Aan de Eindhovense kant sluit de lijn aan op spoorlijnen naar Utrecht, Nijmegen, Venlo en Roermond. Aan de zijde van Breda geeft de lijn toegang tot de spoorlijnen naar Rotterdam, Vlissingen en Antwerpen. Bovendien heeft Station Breda in beide richtingen een aansluiting op de [[Hogesnelheidslijn Schiphol - Antwerpen]]. In het westen van de provincie loopt nog een spoorlijn via Roosendaal naar Antwerpen, en in het oosten gaat de [[Spoorlijn Nijmegen - Venlo|Maaslijn]] bij Cuijk en Boxmeer over Brabants grondgebied.

=== Busvervoer ===
[[Bestand:Bravo-bus.jpg|thumb|Een [[Hermes (vervoerbedrijf)|Hermes]]-bus met [[Bravo (busvervoer)|Bravo]]-belettering]]
{{Zie ook|Voor een overzicht en geschiedenis van stads- en streekvervoer zie [[Stads- en streekvervoer in Noord-Brabant]]}}
Noord-Brabant besteedt op basis van de [[Wet personenvervoer 2000]] het busvervoer aan. De provincie is daartoe verdeeld in drie [[Lijst van concessies in het Nederlandse openbaar vervoer|concessiegebieden]], West-Brabant, Oost-Brabant en Zuidoost-Brabant. De lopende concessies zijn:
{|class="wikitable" style="font-size:85%;"
! OV-autoriteit
! Concessiegebied
! Vervoerder
! Duur
|-
| rowspan="3" | Provincie Noord-Brabant
| Zuidoost-Brabant
| [[Hermes (vervoerbedrijf)|Hermes]]
| 11.12.2016 - 12.12.2026 
|-
| West-Brabant
| rowspan="2" |[[Arriva Personenvervoer Nederland|Arriva]] 
| 14.12.2014 - 10.12.2022
|-
| Oost-Brabant
| 14.12.2014 - 13.12.2024 
|}
Naast streekdiensten bieden de concessiehouders ook stadsdiensten aan. Dit geldt voor de steden 's-Hertogenbosch, Bergen op Zoom, Breda, Eindhoven, Roosendaal en Tilburg. Alle bussen die onder de Brabantse concessies vallen, rijden onder de naam [[Bravo (busvervoer)|Bravo]], met de slogan 'Brabant vervoert ons'.

== Zie ook ==
{{Zusterproject klein
| commons     = 
| commonscat  = North Brabant
| wikiatlas   = 
| wiktionary  = Noord-Brabant
| wikibooks   = 
| wikisource  = 
| wikiquote   = 
| wikinewscat = Noord-Brabant
| wikivoyage  = Noord-Brabant
}}
* [[Lijst van steden en dorpen in Noord-Brabant|Lijst van steden, dorpen en buurtschappen in Noord-Brabant]]
* [[Lijst van voormalige gemeenten in Noord-Brabant]]
* [[Lijst van gouverneurs en commissarissen van de Koning in Noord-Brabant]]
* [[Tabel van gemeenten in Noord-Brabant]]
* [[Noord-Brabant van A tot Z]]

{{Appendix||2=

== Bronvermelding ==
===Bronnen===
* {{Citeer web|url=https://www.yumpu.com/nl/document/read/20157551/dissertatie-staatsvormend-geweld-leo-adriaenssen|titel=Staatsvormend geweld|auteur=[[Leo Adriaenssen]]|uitgever=Stichting Zuidelijk Historisch Contact|datum=2008|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211031230405/https://www.yumpu.com/nl/document/read/20157551/dissertatie-staatsvormend-geweld-leo-adriaenssen|archiefdatum=2021-10-31|dodeurl=nee}} {{ISBN|978-90-70641-82-5}}
* [https://www.brabantserfgoed.nl/ Brabants Erfgoed]
* [https://brabant.databank.nl/kiosken/index.html Brabant Databank, Provincie Noord-Brabant]
* {{Citeer web|url=https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.4338|titel=Den Haag versus Staats-Brabant. IJzeren vuist of fluwelen handschoen?|auteur=Guido de Bruin|uitgever=BMGN - Low Countries Historical Review|datum=1996}}
* {{Citeer web|url=https://books.google.nl/books?id=bgskS7gz0mkC&pg=PP1&lpg=PP1&dq=textielhistorische+bijdragen+48&source=bl&ots=LreiR4gKex&sig=ACfU3U0s7Z_c3FP4N9L8fvD-_KlZk04GCg&hl=nl&sa=X&ved=2ahUKEwj_0o_t75zpAhWE6qQKHevPDwQQ6AEwBHoECAkQAQ#v=onepage&q=textielhistorische%20bijdragen%2048&f=false|titel=Gemerts linnen en de proto-industrie in de Meierij van 's-Hertogenbosch tijdens de zeventiende en achttiende eeuw, in: Textielhistorische Bijdragen 48|auteur=Gerard van Gurp|uitgever=Stichting Textielgeschiedenis|datum=2008}}
* {{Citeer web|url=https://www.dbnl.org/tekst/_ned017198501_01/_ned017198501_01_0015.php|titel=Een plan voor de verbetering van de publieke financiën in de Meierij tijdens de nadagen van het Ancien Régime. In: Nederlandse historische bronnen 5|auteur=P.H.D. Leupen|uitgever=[[Dbnl]]|datum=2009|archiefurl=https://web.archive.org/web/20150530031145/http://dbnl.org/tekst/_ned017198501_01/_ned017198501_01_0015.php|archiefdatum=2015-05-30|dodeurl=nee}}
* {{Citeer web|url=https://www.grin.com/document/443950|titel=Wisseling van de Macht. Hoe Brabant haar Gouden Eeuw verloor aan Holland tussen 1568-1648|auteur=Roy Ripzaad|uitgever=GRIN Verlag, München|datum=2017|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211026122836/https://www.grin.com/document/443950|archiefdatum=2021-10-26|dodeurl=nee}} {{ISBN|978-36-68813-28-1}}
* {{Citeer web|url=https://books.google.nl/books?id=oVtKR_XjaUkC&printsec=frontcover&hl=nl#v=onepage&q&f=false|titel=Noord-Brabant in de Bataafs-Franse Tijd 1794-1814|auteur=J.G.M. Sanders (eindredactie)|uitgever=[[Rijksarchief in Noord-Brabant]]/[[Uitgeverij Verloren]]|datum=2002}}{{ISBN|90-6550-628-4}}

===Verwijzingen===
{{References||2}}

== Externe link ==
* [https://www.brabant.nl/ Website Provincie Noord-Brabant]
}}
{{Navigatie provincies Nederland}}
{{Coor title dms|51|38|12.99|N|5|6|11.73|E|scale:800000_type:adm1st_region:NL}}

[[Categorie:Noord-Brabant| ]]
[[Categorie:NUTS-2-regio]]