Brontekst bekijken van Initiaal

[[Bestand:S letter.jpg|miniatuur|Letter S uit een [[Moralia in Job]], twaalfde eeuw [[abdij van Cîteaux]]]]
Een '''initiaal''' is de beginletter van een [[woord]], [[zin (taalkunde)|zin]], [[alinea]] of [[hoofdstuk]] die afwijkt van de [[broodtekst]] in afmeting, uiterlijk en versiering. Het woord initiaal komt uit het [[Latijn]] van ''initium'', begin, en betekent aan het begin staand.

Een versierde en vergrote letter werd in middeleeuwse [[Handschrift (document)|handschriften]] en soms ook in latere teksten gebruikt om de tekst te structureren. Er werden geen inhoudslijst gebruikt, maar dankzij de [[Boekverluchting#Miniaturen|miniaturen]] en initialen van verschillende grootte werd de tekst logisch ingedeeld. De versiering van letters kon allerlei vormen aannemen, zo kwam het voor dat letters werden vervangen door objecten. Zo verwees een persoon met uitgestrekte armen naar de letter T en kon een ronde bloem verwijzen naar de letter O.<ref>{{Citeer web|url=https://expo.bib.kuleuven.be/excathedra/exhibits/show/silentiafractatentoonstelling/initialen|titel=Initialen|auteur=Marly Sengers, Lora-Elly Vannieuwenhuysen|uitgever=KU Leuven|datum=|bezochtdatum=4 februari 2015}}</ref> Een illustratief voorbeeld hiervan is de letter S hiernaast.

Bij het benoemen van personen worden soms initialen gebruikt. Deze bestaan dan uit de [[voorletter]](s) en de eerste letters van de [[achternaam|achterna(a)m(en)]]. De in hoofdletters geschreven naam en voornaam van een persoon wordt ook onder het begrip initialen gerekend. De reden van de eerste letters is om het kort te houden, soms om een zekere [[anonimiteit]] te waarborgen. Bij rechtsprocedures wordt in de pers nogal eens volstaan met het weergeven van initialen. 

Een [[paraaf]], een verkorte vorm van een handtekening, bestaat meestal uit de meer of minder sierlijk geschreven initialen.

Een initiaal kan ook een bijzondere vorm van [[afkorting]] zijn, een belangrijk voorbeeld van een initiaal, die als afkorting dient, is [[INRI]].

De grootte van een initiaal is vaak meerdere regels hoog en in de meest eenvoudige vorm is dit het enige onderscheidende kenmerk:
<blockquote style="width:45%;"><div style="font-size: 400%; line-height: 90%; float: left; margin-right: 0.15em;">L</div>orem ipsum dolor sit amet, consectetur adipisicing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. Ut enim ad minim veniam, quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat. Duis aute irure dolor in reprehenderit in voluptate velit esse cillum dolore eu fugiat nulla pariatur. Excepteur sint occaecat cupidatat non proident, sunt in culpa qui officia deserunt mollit anim id est laborum.</blockquote>

== Geschiedenis ==
Initialen werden vrij laat geïntroduceerd in geschriften. In oude klassieke codexen tot de zevende eeuw wordt de tekst volledig in kapitalen geschreven zonder spaties tussen de woorden. Men gebruikte hierbij initieel veelal de [[capitalis rustica]] en de [[capitalis quadrata]]. Gebruik van initialen was in de klassieke oudheid onbestaand. In de periode dat de overgang werd gemaakt van [[Papyrus (schrift)|papyrus]] naar [[perkament]] en van [[boekrol]] naar [[codex]], tussen de tweede en de vierde eeuw, ging men meer en meer gebruikmaken van de unciaal en vanaf de vijfde eeuw gaat men de [[half-unciaal]] gebruiken als [[boekschrift]], het eerste minuskelschrift.

Vanaf ongeveer de vierde eeuw werden initialen in de tekst gebruikt in de vorm van vergrote hoofdletters. Het gebruik van initialen was een gevolg van het schrijven in pagina's die snel werden beschouwd als een visuele eenheid in een tekst. Ze werden gebruikt als versiering van de bladzijde, maar ook om bepaalde belangrijke onderdelen van de tekst te benadrukken.<ref> Roxanne Jubert, Typography and Graphic Design: From Antiquity to the Present, Parijs, Flammarion, 2006, p. 27-28</ref> De Ierse monniken begonnen de initialen te versieren met florale en animale motieven en baseerden zich daarbij op de Keltische goudsmeedkunst. Dit was het begin van de [[insulaire kunst]] die zou resulteren in belangrijke werken zoals het ''[[Book of Kells]]'', het ''[[Lindisfarne-evangeliarium]]'' en het ''[[Book of Durrow]]''. 

<gallery widths="160" heights="120" caption="Insulaire kunst">
Bestand:CathachOfStColumba.jpg|De Cathach van Sint-Columba, voor 561
Bestand:Book of Kells ChiRho Folio 34R.png|Book of Kells, Chi-Ro initiaal
Bestand:Lindisfarne Gospels folio 139r.jpg|Lindisfarne-evangeliarium, begin van het evangelie van St. Lucas
Bestand:BookOfDurrowBeginMarkGospel.jpg|Book of Durrow, begin van het Marcus evangelie
</gallery>

Deze stijl werd door de monniken meegenomen bij de stichting van nieuwe abdijen, eerst naar Schotland, [[koninkrijk Northumbria|Nothumbria]] en Engeland en later naar het continent. Een bekend voorbeeld hiervan is het [[Evangeliarium ven Echternach]] van omstreeks 700. In de zevende en achtste eeuw werd in West-Francië gebruikgemaakt van de Merovingische stijl in de scriptoria van Bobbio, Luxeuil en Corbie. Men schildert veelkeurige initialen die doen denken aan juwelen in [[email cloisonné]].

De geïmporteerde insulaire stijl werd overgenomen door de Karolingische scriptoria en vermengd met de eigen Merovingische traditie en met elementen van de boekversiering in documenten uit de klassieke oudheid en uit [[Byzantijnse Rijk|Byzantium]]. Voor de versiering van initialen worden onder meer de typische insulaire vlechtwerkpatronen overgenomen. Hieruit ontstaat de Franco-Insulaire stijl met als belangrijkste centrum de [[abdij van Saint-Amand]] het huidige [[Saint-Amand-les-Eaux]] in [[Frans-Vlaanderen]]. Zowel in de Insulaire handschriften als in de Franco-Insulaire, werden paginagrote initialen geschilderd van de beginletter van bijvoorbeeld een evangelie, waarbij de volgende letters van het eerste woord of de eerste woorden steeds kleiner wordend werden geschilderd op dezelfde bladzijde. Een bekend voorbeeld van deze ''dimenuendo''-techniek is de incipit van het Johannes-evangelie met de tekst ''In principio'' uit de tweede Bijbel van [[Karel de Kale]].

<gallery widths="160" heights="120" caption="Karolingische en Franco-Insulaire kunst">
Bestand:Autun ms2 200v.jpg|Initiaal D uit een Merovingische Bijbel
Bestand:Meister des Sakramentarium Gelasianum 001.jpg|Sakramentarium Gelasianum, achtste eeuw
Bestand:Lectionnaire luxeuil 16v corrigé.jpg|Lectionarium van Luxeuil
Bestand:2ndBibleCharlesBaldFol011rInitGen.jpg|Tweede Bijbel van Karel de Kale, begin van het Johannes evangelie
Bestand:Evangiles d'Echternach enluminiure.jpg| Evangeliarium ven Echternach, begin van het Mattheus evangelie
</gallery>

[[Bestand:LeningradBedeHiRes.jpg|miniatuur|Gehistorieerde initiaal uit de Bede van Sint Petersburg]]
Uit de versierde initialen ontstaan in de achtste eeuw ook de eerste gehistorieerde initialen. Ook dit was een ontwikkeling in de insulaire kunst, de eerste gekende gehistorieerde initiaal werd teruggevonden in een exemplaar van de ''Historia ecclesiastica gentis Anglorum'' van Bede uit de achtste eeuw, nu in de Russische Nationale Bibliotheek in Sint Petersburg. Van deze initialen die met hun miniatuur een verhaal vertellen al of niet geassocieerd met de tekst zijn prachtige voorbeelden uit de Karolingische periode te vinden in een sacramentarium dat gemaakt werd voor bisschop Drogon (821-855), een bastaardzoon van Karel de Grote. Deze gehistorieerde initialen zullen zeer snel vrij algemeen gebruikt worden in de luxueuze handschriften en evolueren tot bijna volwaardige miniaturen in de romaanse en gotische periode. Het ''[[Albanus Psalter]]'' uit de elfde eeuw bevat meer dan 200 gehistorieerde initialen.

Met de komst van de gedrukte boeken verloor het geschreven boek langzaam aan belang. De eerste drukkers probeerden hun producten echter zoveel mogelijk op manuscripten te doen lijken. In de eerste incunabula die gedrukt werden in de vijftiende eeuw werden nog geen initialen gedrukt, er werd plaats overgelaten voor de initialen die dan achteraf op de gedrukte bladen met de hand werden bijgeschilderd op toegevoegd in penwerk. Maar dit zou niet lang duren, in 1470 werd het eerste boek gedrukt door Johann Fust en Peter Schöffer waarin zelfs twee kleuren werden gebruikt voor de hoofdletters en initialen werden gedrukt door gebruik te maken van gegraveerde houtblokken of metaalgravures.

== Typen initialen in de boekverluchting==
Initialen werden zoals hoger gezegd aangepast aan de tekst die ze moesten inleiden. Hiervoor werd zowel gebruikgemaakt van de grootte van de initiaal als van de versiering. De eenvoudigste initiaal die gebruikt werd, was de [[Lombarde (initiaal)|lombarde]]. De lombarde is een pre-gotische niet-gebroken initiaal die gebruikt werd om de versalen te schrijven. De naam stamt uit de tijd toen de Italiaanse kopiisten onder invloed van het humanisme dat schrift uit de Karolingische en romaanse handschriften weer gingen invoeren, lombardische hoofdletters dus.<ref>Willem Kuiper, [https://www.dbnl.org/tekst/kuip008lomb01_01/kuip008lomb01_01_0001.php ‘Lombarden, paragraaf- en semiparagraaftekens in Middelnederlandse epische teksten.’] In: ''Spektator 10'' (1980-1981), p. 50-85. [https://web.archive.org/web/20221209070320/https://www.dbnl.org/tekst/kuip008lomb01_01/kuip008lomb01_01_0001.php Gearchiveerd] op 9 december 2022.</ref> De lombardes waren meestal rood of blauw gekleurd, maar er zijn handschriften waar ze in alle mogelijke kleuren en zelfs in bladgoud worden gemaakt.<ref name=Cdx1117>Middelnederlands getijdenboek, Diocesane- en Dombibliotheek Keulen, Codex 1117;[http://www.ceec.uni-koeln.de/ ceec.uni-koeln.de], (zoek naar Codex 1117). [https://web.archive.org/web/20230419235736/http://www.ceec.uni-koeln.de/ Gearchiveerd] op 19 april 2023.</ref>

Van de versierde initialen zijn er verschillende typen. Afhankelijk van de belangrijkheid van de ingeleide tekst zal een type initiaal gekozen worden.
* Fleuronnée: Penwerk initiaal versierd met bloemen of plantenmotieven
* Arabeske: Penwerk initiaal versierd met abstracte, gevlochten geometrische patronen
* Cadellen: Penwerk initiaal waarvan de schachten en de bogen bestaan uit evenwijdig lopende of elkaar doorsnijdende brede linten, al of niet met arabesken, drolerieën en grotesken versierd
* Champie: Gouden letter op een gekleurde achtergrond, meestal blauw en roze, met kleine en dunne witte lijntjes of puntjes versierd
* [[Zoömorfe]] initiaal: een initiaal die geheel of gedeeltelijk is samengesteld uit dierlijke vormen
* Groteske: Initiaal versierd met of samengesteld uit gezichten of dieren; kan geschilderd of penwerk zijn
* Bewoonde initiaal: Een initiaal die versierd is met menselijke of dierlijke figuren zonder dat er een verhaal wordt afgebeeld
* Gehistorieerde: Initiaal waarin een verhaal of gebeurtenis wordt voorgesteld
* Guilloches-initiaal: Bladgouden initiaal versierd met decoratieve motieven in dambordpatroon

<gallery widths="160" heights="120" caption="Initialen">
Bestand:KellsDecoratedInitial.jpg|Pentekening met filigraanwerk, ''Book of Kells'' omstreeks 800
Bestand:Wycliffe John Gospel.jpg|Fleuronnée initiaal, penwerk; Engels handschrift, laat-veertiende eeuw
Bestand:Ad te levavi.png|'''Fleuronnée initiaal'''; penwerk; Graduale twaalfde eeuw
Bestand:Cod Aug Perg 16 seite 225v.jpg|'''Arabeske''', Graduale Reichenau, tiende eeuw
Bestand:Belles Heures of Jean of France, Duc of Berry, folio 1r.jpg|Cadellen, akte van Jean Flemal, secretaris van de hertog van Berry, ca. 1408
Bestand:Codex Manesse 127r.jpg|Cadellen, ''Codex Manesse'', tekst van [[Walther von der Vogelweide]]
Bestand:Autun ms3 175v.jpg|[[Zoomorf|Zoömorfe]] initiaal, ''Evangeliarium van Gundonhinus'', achtste eeuw
Bestand:Monk drinking from barrel - Li Livres dou Santé (late 13th C), f.44v - BL Sloane MS 2435.jpg|Bewoonde initiaal, ''Li livres dou Santé'', late dertiende eeuw, f.44v - BL Sloane MS 2435
</gallery>

== Evolutie na het handschrift==
[[Bestand: Vesalius, De humani corporis fabrica, 1543 Wellcome L0028909.jpg|miniatuur|Andreas Vesalius, ''De humani corporis fabrica'', 1543, gehistorieerde initiaal]]
Het einde van de boekverluchting betekende niet het einde van de versierde initiaal. Toen de technische problemen overwonnen waren, namen de drukkers de fakkel over. In het begin van de zestiende eeuw werd het drukken door Geoffroy Tory als een aparte discipline onafhankelijk van het geschreven boek gezien en hij ontwikkelde een eigen [[typografie]] die niet langer stoelde op die van het geschreven boek.<ref>Bernard Auguste, Geoffroy Tory, peintre et graveur, réformateur de l'ortographe et de la typographie sous François Ier, E. Tross - Paris, p. iv</ref> In 1529 drukte hij een Latijns [[getijdenboek]] dat qua vorm en uitvoering in niets meer teruggaat op de populaire handschriften, maar volledig vernieuwd was en aangepast aan het drukproces en waarvoor hij teruggreep naar het Romeinse schrift. Zijn ideeën over typografie en de hervorming van de orthografie van het Frans publiceerde hij in 1529 in zijn ''Champ Fleury''.

[[Andreas Vesalius]] maakte in zijn ''De humani corporis fabrica'' uit 1543 uitvoerig gebruik van gehistorieerde initialen, waarin onder meer geïllustreerd werd hoe hij aan het materiaal voor zijn anatomische studies kwam. Ook in latere werken zijn talrijke voorbeelden van gehistorieerde of geïllustreerde initialen terug te vinden. Bekend is het anatomische alfabet uit het ''Myotomia Reformata'' van William Cooper uit 1724 en de initialen uit ''Vanity Fair'' van William Makepiece Thackeray gepubliceerd in 1848.<ref name=arch/>

<gallery widths="160" heights="120" caption="Vanity Fair">
File:Vanity Fair D034.png
File:Vanity Fair D042.png
File:Vanity Fair D048.png
File:Vanity Fair D061.png
File:Vanity Fair D105.png
File:Vanity Fair D277.png
</gallery>

Tot op de dag van vandaag blijven kunstenaars en kalligrafen geïllustreerde initialen ontwerpen. Een mooie illustratie hiervan is het kunstboek uitgegeven in 1954 ''Six Contes Fantasques de Maurice Toesca'' met zes gravures door Picasso en vijf versierde initialen van Pierre Bouchet. Een bekende letterontwerper uit de twintigste eeuw was [[Eric Gill]] onder meer bekend van zijn letterillustraties in ''The Four Gospels of the Lord Jesus Christ'', in 1931 uitgegeven door Golden Cockerell Press. Ook op het internet worden grote initialen gebruikt en webdesigners hebben verschillende technieken ter beschikking voor het plaatsen van ''drop-caps'' op hun webpagina's, onder meer via [[Cascading Style Sheets]].<ref name=arch>Mandy Koroniak, Dandra Geddes & Leslie Randall, [http://drc.usask.ca/projects/archbook/decoratedletter.php Decorated Letters] op ArchBook</ref>

== Zie ook ==
* [[Acroniem]]
* [[Boekverluchting]]
* [[Kalligrafie]]
* [[Monogram]]
* [[Typografie]]

== Externe links ==
* [http://expositions.bnf.fr/carolingiens/itz/23/01.htm Livres Caroligniens], Bibliothèque nationale de France
* [http://www.bibliotheca-laureshamensis-digital.de/de/bildergalerie/initialen/zierinitialen.html Galerij met versierde initialen]
* Mandy Koroniak, Dandra Geddes & Leslie Randall, [http://drc.usask.ca/projects/archbook/decoratedletter.php Decorated Letters] op ArchBook
* Laura Franz, [https://www.smashingmagazine.com/2012/04/drop-caps-historical-use-and-current-best-practices/ Drop Caps:] Historical Use And Current Best Practices With CSS.

{{Commonscat|Initials}}
{{Appendix|2=
;Bronnen
* [http://expositions.bnf.fr/carolingiens/itz/23/01.htm Livres Caroligniens], Bibliothèque nationale de France
* Mandy Koroniak, Dandra Geddes & Leslie Randall, [http://drc.usask.ca/projects/archbook/decoratedletter.php Decorated Letters] op ArchBook
;Referenties
{{References||2}}
}}

[[Categorie:Boek]]
[[Categorie:Typografie]]
[[Categorie:Naam]]
[[Categorie:Iconografie]]