Brontekst bekijken van Hofje

[[Bestand:Naaldwijk hofje.jpg|thumb|260px|[[Heilige Geesthofje (Naaldwijk)|Heilige Geesthofje]] in Naaldwijk]]
[[Bestand:Bakenesserhofje.jpg|thumb|260px|[[Hofje van Bakenes]], Haarlem]]
[[Bestand:Middengasthuis2011.jpg|thumb|260px|[[Middengasthuis (Kleine Rozenstraat)|Middengasthuis]], Groningen]]
[[Bestand:Vrouwe-en-AntonieGasthuys.jpg|260px|thumb|Vrouwe- en Antonie Gasthuys, Haarlem. In het midden het poortgebouw met de regentenkamer]]
[[Bestand:Amsterdam Begijnhof 2008.jpg|260px|thumb|[[Begijnhof (Amsterdam)|Begijnhof]], Amsterdam]]
[[Bestand:Tuin_Bruntenhof_Utrecht.jpg|260px|thumb|[[Bruntskameren|Bruntenhof]], Utrecht]]
[[Bestand:Weeuwhof - Poperinge - België.jpg|thumb|[[Weeuwhof]], Poperinge]]
Een '''hofje''' is een binnenplaats of binnentuin met daar omheen gelegen een aantal meest kleine woningen. In Vlaanderen betreft het meestal [[Begijnhof|begijnhoven]] en [[Godshuis|godshuizen]], woongemeenschappen met vaak een semi-religieuze levenswijze. In Nederland is de betekenis breder en valt er een onderscheid te maken tussen ''liefdadigheidshofjes'', ''exploitatiehofjes'' en ''sociale woningbouwhofjes''. De liefdadigheidshofjes dateren uit de [[13e eeuw|13e]] tot [[19e eeuw]], de exploitatiehofjes zijn gebouwd in de tweede helft van de [[19e eeuw]] en in het begin van de [[20ste eeuw]]. De exploitatie- of arbeidershofjes waren [[slop]]pen, bedoeld om de naar de stad getrokken arbeiders te huisvesten. In die tijd was voor het bouwen van woningen die niet vanaf de straat te zien waren, geen vergunning nodig. Met de inwerkingtreding van de gemeentelijke [[Bouwverordening|Bouw- en Woonverordening]] in 1906 werd het bouwen van woningen op binnenterreinen geheel verboden.

In tegenstelling tot de liefdadigheidshofjes woonden in de arbeidershofjes hele gezinnen in armoedige omstandigheden. De huisjes in liefdadigheidshofjes waren bedoeld voor ouderen – meestal vrouwen – met weinig geld, soms waren ze onderdeel van de sociale voorzieningen voor leden van een bepaalde [[kerk (geloofsgemeenschap)|kerk]] of andere doelgroepen zoals [[schipper]]s, hofpersoneel of onderofficieren. Soms deed een hofje ook dienst als [[herberg]] voor [[reiziger (vervoer)|reizigers]]. Oudere mannen met weinig inkomsten konden terecht in het [[oudemannenhuis]].

==Opbouw en indeling==
De naam ''hofje'' heeft te maken met de opbouw: meestal een verzameling kleine huisjes rond een gemeenschappelijk binnenterrein (nu vaak een tuin). Op dat binnenterrein waren in vroeger tijden de gemeenschappelijke voorzieningen te vinden zoals [[Toilet|privaten]] en een wasgelegenheid. Een hofje is vaak ommuurd en alleen toegankelijk via 1 of 2 ingangen die in vroegere tijden vaak al om 10 uur 's avonds werden afgesloten. Op die manier kon niemand ongemerkt binnenkomen. Vele hofjes hadden een portier die de poorten sloot, deze portier was in dienst van de [[stichting]] die het hofje beheerde. De stichting werd bestuurd door rijke heren en dames: de [[regenten]]. Deze regenten wezen ook de woningen toe. Vaak hebben de poorten van liefdadigheidshofjes een poortgebouw (een gebouw bij de entree), in dit gebouw bevindt zich de regentenkamer, een plek waar de regenten vergaderden.

==Armenzorg==
Voor de [[Algemene Ouderdomswet]] uit 1956 kende Nederland geen [[pensioen]]voorziening voor iedereen. Arme ouderen waren afhankelijk van hun familie, de kerk of van rijke mensen. Deze rijken (en de kerk) stichtten hofjes waar alleenstaande en arme vrouwen gratis konden wonen. De stichters van hofjes waren vaak kinderloze mannen of vrouwen die hun geld na hun dood zinvol wilden besteden. Door hun naam aan een hofje te verbinden, bereikten zij dat hun naam bleef voortbestaan. Ook hoopten de rijken door aan liefdadigheid te doen een plek in de hemel te verwerven. Alleenstaande mannen waren minder goed in staat een eigen huishouding te voeren, vond men. Voor hen waren er [[Oudemannenhuis|Oudemannenhuizen]] en [[Proveniershuis|Proveniershuizen]] waar zij volledig verzorgd werden. Later ontstonden er vergelijkbare [[oudevrouwenhuis|oudevrouwenhuizen]].

===Deugdzaam leven===
Het wonen in een hofje was vaak kosteloos en werd als een gunst beschouwd. De regenten verlangden wel dat de bewoners zich zeer deugdzaam gedroegen. Kerkbezoek was een must, na tien uur moest bezoek meestal het hof uit en als een bewoner een nacht weg wilde blijven dan kon dat alleen met toestemming van de regenten. Aan veel hofjes was een eigen [[Kapel (gebouw)|kapel]] verbonden, zodat de bewoners naar de kerkdienst konden gaan zonder daarvoor een grote afstand te hoeven afleggen.
Er waren ook zogenoemde [[Begijnhof|begijnenhofjes]]. Deze hofjes waren bestemd voor [[begijnen]], vrouwen die geen [[klooster (gebouw)|klooster]]gelofte aflegden maar toch samen met anderen als geestelijke zusters leefden.

== Typen hofjes ==
Hofjes worden al sinds de 12e eeuw gebouwd, maar er zijn verschillen. Hofje in de enge zin kan betekenen: ''huisjes bij testament gesticht voor huisvesting van arme, oude mensen''. Er zijn ook andersoortige hofjes:
* [[Gasthuis (hoofdbetekenis)|Gasthuizen]] waren de voorlopers van ziekenhuizen.
* [[Proveniershuis]]jes waren huisjes - verbonden aan een gasthuis - waar proveniers woonden: ouderen die zich hadden ingekocht om een verzorgde oude dag te hebben.
* [[Begijnhof]]jes waren hofjes waar [[begijnen]] of [[begarden]], resp. vrouwen en mannen, woonden als alleenstaanden maar als lid van een soort vrije lekengemeenschap binnen de [[Rooms-Katholieke Kerk]].
* Gildehofjes: door de [[Gilde (beroepsgroep)|gilden]] werden hofjes gesticht voor mensen die binnen het gilde werkzaam waren geweest.
* [[Exploitatiehofje|Expoitatiehofjes]]: deze hofjes zijn (vooral in de 19e eeuw) gebouwd ook vooral voor de armen maar met het doel er geld aan te verdienen.

== Verspreiding ==
Hofjes zijn vooral een Nederlands verschijnsel, maar in [[België]] zijn ook in enkele plaatsen hofjes te vinden. De meeste zijn gebouwd tussen de 13e en 19e eeuw. Het merendeel is te vinden in de provincies [[Noord-Holland|Noord]]- en [[Zuid-Holland]], in de steden [[Amsterdam]], [[Alkmaar]], [[Delft]], [[Den Haag]], [[Haarlem]], [[Hoorn (Noord-Holland)|Hoorn]] en [[Leiden]]. Met name de [[hofjes in Haarlem]] zijn beroemd. Daarnaast is er ook een flink aantal hofjes te vinden in [[Groningen (stad)|Groningen]], waar een hofje (net als in enkele andere plaatsen) vaak ''[[gasthuis]]'' werd genoemd. Ook in andere oude plaatsen, zoals [[Leerdam]], [[Leeuwarden (stad)|Leeuwarden]], [[Naaldwijk]], [[Zutphen (stad)|Zutphen]], [[Utrecht (stad)|Utrecht]] en [[Maastricht]] zijn enkele hofjes te vinden. In België is onder andere een hofje te vinden in [[Poperinge]], het ''[[Weeuwhof]]''. Weeuw is ouder Nederlands voor 'weduwe'.

Buiten het Nederlands taalgebied  is de, sinds het begin van de [[16e eeuw]] bestaande, [[Fuggerei (Augsburg)]] een enigszins met een hofje vergelijkbare instelling.

=== Moderne tijd ===
Niet alle liefdadigheidshofjes zijn bewaard gebleven, maar de resterende hofjes worden meestal nog bewoond, nog steeds vaak door vrouwen, hoewel dat niet overal meer voorwaarde is. Het wonen is anders dan vroeger niet meer gratis. Vooral in Den Haag is een groot aantal hofjeswoningen particulier bezit. Dat tijden veranderen is te zien in Haarlem, waar het voormalige [[Begijnhof (Haarlem)|Begijnhof]] nu dienstdoet als [[bordeel]]. De hofjes zijn dikwijls [[gemeentelijk monument]] of opgenomen in het [[monumentenregister|rijksmonumentenregister]]. Ze zijn vaak, maar niet alle, te bezichtigen voor publiek dat bereid is rekening te houden met de privacy van de bewoners.

== Hofjes per stad ==
* [[Lijst van hofjes in Nederland]]
* [[Lijst van hofjes in Den Haag]]
* [[Lijst van hofjes in Leiden]] en [[Hofjes in Leiden]]
* [[Hofjes in Haarlem]]
* [[Hofjes in Dordrecht]]
* [[Godskameren en hofjes in Utrecht]]
* [[Lijst van gasthuizen in Groningen]]

==Zie ook==
* [[Begijnhof]]
* [[Godshuis]]
* [[Gasthuis]]
* [[Proveniershuis]]
* [[Beluik]]

== Literatuur ==

* Wilms Floet, Willemijn (2021). ''Oases in de stad: Het hofje als architectonisch idee. [[NAi Uitgevers]].'' {{ISBN|978-94-620-8660-9}}

==Externe link==
* [https://www.hofjesberaad.nl/ Landelijk Hofjesberaad, met overzicht van ca. 100 aangesloten hofjes]

[[Categorie:Hofje| ]][[Categorie:Liefdadigheid]][[Categorie:Ouderenzorg]]