Brontekst bekijken van Graaf (titel)

[[Bestand:Officiële Nederlandsche Rangkronen.jpg|thumb|400px|Officiële Nederlandsche Rangkronen]]
'''Graaf''' is een [[adel (hoofdbetekenis)|adel]]lijke titel waaraan een bestuurlijke functie ten grondslag ligt. Het vrouwelijke equivalent is '''gravin'''. In rangorde van de [[Belgische adel|Belgische]] en [[Nederlandse adel]] staat de graventitel boven die van [[burggraaf]] en onder die van [[markies (titel)|markgraaf]] (markies). Het was in de [[middeleeuwen]], onder het [[feodalisme]], de aanduiding van een militaire en / of bestuurlijke functie over een bepaald grondgebied in opdracht van de grootgrondbezitter.<ref>{{Citeer web |url=https://www.ensie.nl/winkler/graaf |titel=Graaf - de betekenis volgens Winkler Prins Encyclopedie |auteur=Prof. Mr. P.W.A. Immink |datum=2022-02-02 |bezochtdatum=2022-11-10 |werk=www.ensie.nl |uitgever=Winkler Prins Encyclopaedie (1947-1954)}}</ref>

In het [[Romeinse Rijk]] werden de vreedzame binnengebieden bestuurd vanuit de senaat en de gebieden waar conflicten (te verwachten) waren, door de keizer zelf. Hieruit ontstonden de functies hertog en graaf, een hertog bestuurde een binnengebied, een graaf het grensgebied. Van oudsher was een graaf daarom uitgerust voor het verdedigen van grondgebied met militaire middelen. 

== Graaf als ambt en als titel ==
De graaf deed zijn intrede in het [[Frankische Rijk]] toen dat te groot werd om vanuit een punt te verdedigen en te besturen. Hij was de officiële vertegenwoordiger van de vorst in het hem toegewezen gebied, de naam van het gebied verschilde per regio, in de Lage Landen kende men bijvoorbeeld de [[gouw (Germaans)|gouw]]. Meestal werden de [[gouwgraaf|gouwgraven]] benoemd uit leden van rijke families of families om er zeker van te zijn dat de mensen goed waren opgeleid en afhankelijk van de plaatselijk geldende regels konden ze deelnemen aan aan bestuurlijke vergaderingenn zoals de Staten-generaal of de Rijksvergadering.

In een [[veemgericht]] konden een [[vrijgraaf]], een ambtelijke, geen adellijke titel, en een aantal vrije [[schepen]]en of bijzitters oordelen over de aanklachten. Deze grafelijke functie is nooit een erfelijke adellijke titel geworden. Datzelfde geldt voor de [[dijkgraaf (waterschap)|dijkgraaf]], de voorzitter van een [[waterschap]] of [[watering (bestuur)|polder]].

Er bestond een [[functie (positie)|functionele]] en [[Organisatie|institutionele]] verscheidenheid onder de grafelijke ambten:

* Een [[markies (titel)|markgraaf]] of markies had een overwegend militaire functie en werd ingezet in de [[Mark (gebied)|mark]] aan de grenzen van een rijk ter verdediging van het achterliggende gebied. In het westen van het Duitse rijk gebeurde dit ter beveiliging van de grens met het Franse koninkrijk (de marken Valenciennes, Ename en Antwerpen) en in het oosten vooral tegen de Hongaarse gebieden.
* Een [[paltsgraaf]] werd aangesteld voor de waarneming van de rechtspraak in een koninklijke verblijfplaats (een zogenaamde [[Palts (verblijfplaats)|palts]]). Deze paltsgraven waren vanaf de 10e eeuw een (politiek) tegengewicht tegen de groeiende macht van de [[hertog]]en: men had rijksonderdanige paltsgraven in Lotharingen (vanaf ca. 1086 de [[Paltsgraafschap aan de Rijn|Rijnpalts]] genoemd), Beieren, Zwaben en Saksen. Ook het [[Vaticaanstad|Vaticaan]] kende paltsgraven. Het was een titel die door de [[paus (hoofdbetekenis)|paus]] werd verleend aan Ridders in de [[Orde van de Gulden Spoor]].
* Een [[landgraaf (titel)|landgraaf]] is een graaf die rechtstreeks leenhulde bracht aan de keizer en later koning, zonder bemiddeling van een andere [[Heer (feodalisme)|leenheer]] (zoals een rijksbisschop, een hertog of paltsgraaf).
* Een [[gouwgraaf]] werd aangesteld over een [[gouw (Germaans)|gouw]] (''[[Pagus (Romeins)|pagus]]''). Hij nam de rechtspraak waar, verzekerde de militaire beveiliging en inde de [[Belasting (fiscaal)|belasting]]en.
* Een [[wildgraaf (titel)|woudgraaf]] (''comes nemoris''): een graaf die werd aangesteld over ondoordringbare of nog onontgonnen wouden. Sommige woudgraafschappen behoren evenwel tot het rijk van de fantasie en werden ingeschakeld in landsheerlijke legenden om de oorsprong van een gravengeslacht te mystificeren.
* Een [[raugraaf]]: in 1667 verleende Karel Lodewijk van de Palts de titel raugraaf en raugravin aan zijn nazaten uit het morganatische, volgens sommige lezingen ook ongeldige, huwelijk met Louise von Degenfeld. Over de herkomst van de titel zijn diverse lezingen. Het Latijnse begrip ''comes hirsutus'' en het Duitse Ruegegraf is volgens sommige bronnen een graaf zonder versierselen. Elders is het een bestuurder van onbebouwd gebied. Eerder werd de titel gevoerd door de wildgrafen uit het Huis der [[Emichonen]] in de 10e eeuw.
* Een [[burggraaf]]: militaire bestuursfunctie voor een leenheer.

In het [[Karolingen|Karolingische rijk]] bestond ook de titel [[zendgraaf]], ''missus dominicus''. Het ging om een keizerlijk gezant die een tijdelijke controle toegewezen kreeg over een bepaald territorium. Het ambt mag beschouwd worden als een voorloper van de territoriale graven.

== Graaf als erfelijke titel ==
Aanvankelijk was de functie van  graaf gebaseerd op persoonlijke afspraken met een grootgrondbezitter, die een deel van zijn gebied onder het beheer van deze persoon stelde, de regels die golden waren afhankelijk van de streek, de tijdsperiode en de grootgrondbezitter. In het Romeinse [[Leenrecht (feodaal recht)|leenrecht]] heette dit een ''[[Beneficie|beneficium]]'' (een niet-erfelijk leengoed) en was een graaf ook afzetbaar. Door de verankering van het gravenambt binnen eenzelfde stamgeslacht begon men het ambt vanaf de 10e/11e eeuw toch als erfelijk te ervaren. Waarschijnlijk werd dit erfrecht vanaf de 12e eeuw door de grafelijke geslachten algemeen opgeëist en door de vorsten ook werd gedoogd. Er konden meerdere [[graafschap (gebied)|graafschap]]pen in één hand verenigd worden. Daardoor verwierven sommige graven een grotere onafhankelijkheid van hun suzerein en werden weldra autonome landsheren. Meestal werden uit de grafelijke geslachten ook [[bisschop]]pen en [[abt (abdij)|abten]] verkozen.

== Graaf in Nederland ==
Vanaf de 16e eeuw (de [[Huis Habsburg|Habsburgse]] periode) is een graventitel eenvoudig een adellijke gradatie geworden met weinig of geen territoriaal gezag. De titel werd een financieel actief dat daardoor ook binnen een geslacht verankerd kon blijven. Na [[1814]] is hij in Nederland ook nog weleens verleend aan een oude dynastenfamilie (bijvoorbeeld: [[Huis Limburg Stirum]]) en aan [[Rijksgraaf|bezitters van rijksgravendiploma's]]. Ook werd de graventitel weleens wegens persoonlijke verdienste verleend.

== Graventitel en het Nederlandse Koninklijk Huis ==
Om het aantal leden van het Nederlandse [[Koninklijk Huis (Nederland)|Koninklijk Huis]] terug te brengen heeft de regering besloten dat alleen de kinderen van de koning of de troonopvolger nog [[prins]] (of prinses) kunnen zijn. De kinderen van prins [[Constantijn der Nederlanden|Constantijn]] en prinses [[Laurentien Brinkhorst|Laurentien]] dragen de titel graaf en gravin.

== Rangkroon in Nederland en België ==
Volgens een [[Decreet (staatsrecht)|decreet]] uit [[1817]] van koning [[Willem I der Nederlanden|Willem I van Nederland]] mogen de graven de volgende [[Kroon (heraldiek)|rangkroon]] boven hun adellijke [[wapen (heraldiek)|wapenschild]] plaatsen; een gouden ring met [[edelsteen|edelstenen]], waarop drie bladeren of [[fleuron (heraldiek)|fleurons]], en daartussen twee met [[parel]]s getopte gouden punten. Toch voert het gros van de grafelijke families een rangkroon met negen met parels getopte gouden punten. In [[Nederland]] en [[België]] afgebeelde wapens met daarboven deze kroon zijn dus te herkennen als die van een graaf.
<gallery class="center" widths="150" heights="150">
Bestand:Rangkroon Graaf.svg|Officiële stijl
Bestand:Rangkronen-Fig. 18.svg|Alternatieve stijl
</gallery>

== Plaatsnamen ==
In heel wat plaatsnamen komen verwijzingen naar een graaf voor, eenvoudigweg omdat het betrokken dorp of heerlijkheid aan een graaf toebehoorde. Dikwijls diende de toevoeging ook om onderscheid te maken met een gelijknamige gemeente, bijvoorbeeld:
* [['s-Gravenwezel]] (onderscheiden van het nabijgelegen [[Wuustwezel]])
* [['s-Gravenzande]]
* [['s-Gravenbrakel]] (naast Kasteelbrakel en [[Eigenbrakel]])
* [['s-Gravenvoeren]]
* [[Den Haag|'s-Gravenhage]]
* [['s-Gravendeel]]
* [['s Gravenmoer]]
* [['s-Graveland (Noord-Holland)|'s-Graveland]]
* [['s-Gravenpolder (dorp)|'s-Gravenpolder]]
De naam van de gemeente [[Landgraaf (gemeente)|Landgraaf]] is niet afgeleid van een graafschap, maar van een [[landweer (vestingwerk)|landweer]], een gegraven verdedigingswerk.

== Zie ook ==
* [[Lijst van Belgische adellijke families]]
* [[Lijst van Nederlandse adellijke families (naar titel)#Families met de titel graaf of gravin|Lijst van Nederlandse adellijke families]]

== Bronnen, referenties ==

* Prof. Mr. W.P.A. Immink, "Graaf" in Winkler Prins Encyclopedie (2022) ([https://www.ensie.nl/winkler/graaf online publicatie])

{{Appendix}}{{Navigatie heersers}}
{{Woordenboek|graaf}}

[[Categorie:Adellijke titulatuur]][[Categorie:Graaf| ]][[Categorie:Graafschap| Graaf (titel)]][[Categorie:Feodaliteit]]