Brontekst bekijken van Bakeliet

{{Zie artikel|Zie [[Bakeliet (1987)]] voor het gelijknamige toneelstuk.}}
{{Infobox chemische stof
| Naam = 
| afbeelding1 = Bakelit Struktur.svg
| onderschrift1 = Gedeelte van de driedimensionale structuur van bakeliet
| afbeelding2 = 
| onderschrift2 = 
| afbeelding3 = 
| onderschrift3 = 
| afbeelding4 = 
| onderschrift4 = 
| Formule = (C<sub>6</sub>-H<sub>6</sub>-O.C-H<sub>2</sub>-O)x
| Molgewicht = 134,133
| SMILES = 
| InChI = 
| IUPAC = 
| AndereNamen = Philite
| CAS = 9003-35-4
| EINECS = 
| EG = 
| VN = 
| PubChem = 
| Beschrijving = 
| Vergelijkbaar = 
| AfbWaarsch = 
| TekstWaarsch = 
| Rzinnen = 
| EUHzinnen = 
| Szinnen = 
| Carcinogeen = 
| Hygroscopisch = 
| Omgang = 
| Opslag = 
| ADR = 
| MAC = 
| LethaalRat = 
| LethaalKonijn = 
| LethaalMuis = 
| LethaalKip = 
| Aggregatie = 
| Kleur = bruin
| Dichtheid = 1,28
| Smeltpunt = 
| Kookpunt = 
| Sublimatiepunt = 
| Vlampunt = 
| Zelfontbranding = 
| Dampdruk = 
| Brekingsindex = 
| Oplosbaarheid = 
| GoedOplIn = 
| MatigOplIn = 
| SlechtOplIn = 
| OnoplIn = 
| Dipoolmoment = 
| LogPow = 
| Viscositeit = 
| Kristalstructuur = 
| fG0g = 
| fG0l = 
| fG0s = 
| fH0g = 
| fH0l = 
| fH0s = 
| S0g = 
| S0l = 
| S0s = 
| Cpm0 = 
| Evenwicht = 
| KlassiekeAnalyse = 
| Spectra = 
| NutrientType = 
| Essentieel = 
| Voorkomen = 
| ADI = 
| AdditiefType = 
| E-nummer = 
}}
'''Bakeliet''' (geregistreerde merknaam voor [[fenolhars]]) wordt beschouwd als de allereerste volledig synthetische [[kunststof]].<ref>[https://juliensart.be/bakeliet/baekeland.html LEO HENDRIK BAEKELAND][https://web.archive.org/web/20131124025607/http://www.uspto.gov/news/pr/2001/01-58.jsp Patent for First Synthetic Plastic Issued December 7, 1909], uspto.gov</ref> Het werd vooral rond het midden van de [[20e eeuw|twintigste eeuw]] veel toegepast en is genoemd naar de Gentenaar [[Leo Baekeland]] (1863-1944).
[[Bestand:Old toilet with elevated cistern and chain.jpg|thumb|[[Amosiet]]houdende stortbak en toiletbril]]

==Ontdekking==
Bakeliet dankt zijn naam aan [[Leo Baekeland]], een Amerikaanse scheikundige van Belgische origine. Aan het begin van de twintigste eeuw experimenteerde hij met mengsels van [[fenol]] en [[formaldehyde]]. Het resultaat was uiteindelijk de kunststof ''bakeliet'' (omstreeks 1907). De merknaam Bakelite werd voor het eerst gedeponeerd in Duitsland op 22 mei 1909. Op 7 december 1909 werd een octrooi verleend op bakeliet. Fenolhars werd voor het eerst commercieel geproduceerd onder het merk Bakelite door de Duitse firma Bakelite [[Gesellschaft_mit_beschränkter_Haftung|GmbH]], later Bakelite AG, mede opgericht door Leo Baekeland in [[Erkner]] bij Berlijn.

==Eigenschappen==
Aan de schematische tekening van het molecuulmodel is te zien dat bakeliet een netwerk vormt. Door deze opbouw is bakeliet een [[thermoharder]]. Een thermoharder is een kunststof die bij verhoging van temperatuur eerder uiteenvalt dan zacht wordt. Een thermoharder kan daardoor niet worden gebogen of anderszins vervormd; een product moet direct in de definitieve vorm worden gemaakt.

Bakeliet is een [[kunsthars]]product en laat zich tijdens het productieproces onder hoge druk in allerlei vormen persen. Het zo gevormde bakelieten voorwerp beschikt over een grote mechanische stevigheid en hoog [[elektrische isolatie|elektrisch isolatievermogen]]. Vanwege deze laatste eigenschap werd bakeliet aanvankelijk veel toegepast in de [[elektrotechniek]]. Verder werd het onder meer gebruikt voor het vervaardigen van deurkrukken, radiokasten en telefoons. Met de komst van nieuwere kunststoffen verloor bakeliet zijn betekenis.

Aan sommige soorten bakeliet zijn [[asbest]]vezels toegevoegd, bijvoorbeeld voor stortbakken van toiletten, toiletbrillen, schakelmateriaal en vensterbanken.

==Technische gegevens==
* Thermoharder
* [[Massadichtheid|Dichtheid]] 1,28 g/cm³
* Zeer goede isolator:
** Lage [[elektrische geleidbaarheid]]
** Hoge [[doorslagspanning]] (in de orde van 20 kV/mm)
** Bestand tegen temperaturen tot 300 °C
* Vrijwel niet brandbaar

==Productieproces==
Bakeliet wordt vervaardigd door de monomeren fenol ('''1''') en formaldehyde ('''2''') onderling te laten reageren, met een [[Zuur (scheikunde)|zuur]] als [[katalysator]]:

[[Bestand:Bakelite Formation V.1.png|center|500px|Chemische reactie voor het maken van bakeliet]]

Fenol is een [[benzeen]]derivaat (een [[Aromatische verbinding|aromatisch]] [[Alcohol (stofklasse)|alcohol]]) en formaldehyde bezit een [[carbonylgroep]]. Deze heteroatomaire [[Dubbele binding (scheikunde)|dubbele binding]] bevat meer energie dan een enkelvoudige en is dus reactiever. Als deze twee stoffen samengevoegd worden, zal de dubbele binding van de formaldehyde openbreken. Het O-atoom zal reageren met twee H-atomen van de benzeenmolecule en vormt zo water. Het gedeelte van het formaldehyde-molecule dat overblijft - formeel een [[Methyleengroep|CH<sub>2</sub>-eenheid]] - wordt via de twee vrije valentie-elektronen op het koolstofatoom gebonden tussen twee fenolmoleculen.

Dit proces is een [[polycondensatie]] omdat er een polymeer wordt gevormd door combinatie van twee kleinere moleculen onder afsplitsing van een ander (water in dit geval).

==Toepassingen==
[[Bestand:Ve301w.jpg|thumb|Een radiotoestel (''[[Volksempfänger]]'') met bakelieten behuizing]]
Bakeliet kent talloze toepassingen, zoals:
* Tussenlaag in geleiders als [[elektrische isolatie]], bijvoorbeeld bij de stroomleidingen boven de treinsporen
* Hittebestendige handvatten, bijvoorbeeld bij pannen
* [[Biljart]]- en [[snooker]]ballen
* Boekbanden voor met name kleine kerkboekjes, gebedenboekjes en missaaltjes
* Doppen en deksels van vele verschillende levensmiddelen- en chemicaliëncontainers en medicijnflessen
* Handvatten van gebruiksvoorwerpen, zoals scheermessen en scheerdozen
* Behuizingen van elektrische apparaten, zoals telefoons, groepenkasten, radio's en haardrogers

==Andere naam==
Aangezien "Bakeliet" een geregistreerd merk was, gebruikte [[Koninklijke Philips|Philips]] de naam "[[Koninklijke_Philips#Philite (bakeliet) en kunststof|Philite]]" als handelsnaam voor dit product.
Om dezelfde reden zou [[Vynckier]] (Gent, BE) de naam Vyncolit(e) gebruiken.

== Externe links ==
* [http://www.amsterdambakelitecollection.com/ Amsterdamse collectie van grotendeels Amerikaanse en Europese objecten]
* [https://www.bakeliet.net/ Bakeliet, het materiaal van 1001 toepassingen]
* [https://www.bakelietverzameling.nl/ Bakelietverzameling.nl]

{{Appendix}}
{{Commonscat|Bakelite}}

[[Categorie:Kunststof]]
[[Categorie:Hars]]
[[Categorie:Synthetisch polymeer]]
[[Categorie:Eponiem]]